ყოფილი საავადმყოფოს დამხმარე და კიბოს კვლევის მივიწყებული გიგანტი

მადლიერებით უნდა გავიხსენოთ მივიწყებული ინდოელი ემიგრანტი, რომელმაც მუშაობა საავადმყოფოს დამხმარედ დაიწყო, შემდეგ ბიოქიმიკოსი გახდა და ლეიკემიის – დღემდე ბავშვთა ყველაზე გავრცელებული კიბოს – მკურნალობაში რევოლუცია მოახდინა.

დოქტორ იელაპრაგადა სუბარაუს, ლეიკემიისა და სხვა დაავადებების სამკურნალო ძლიერი და იაფი საშუალების – მეთოტრექსატის – შექმნის გამო „ქიმიოთერაპიის (ნამდვილ) მამას“ უწოდებენ. იგი სხვა სამეცნიერო მიღწევებითაც გახდა ცნობილი.

სამხრეთ-აღმოსავლეთ ინდოეთში დაბადებული სუბარაუ თავადაც კინაღამ ემსხვერპლა ტროპიკულ დაავადებას, რომელმაც მისი ორი უფროსი ძმა იმსხვერპლა. მამის გარდაცვალებამდე სკოლაში სწავლას სათანადო ყურადღებას არ უთმობდა. მოგვიანებით, შეერთებულ შტატებში ემიგრანტობის წლებში, წინასწარგანწყობებს აწყდებოდა. 53 წლის ასაკში მისი სიცოცხლე სისხლის კოლტმა შეიწირა.

მიუხედავად მრავალი დაბრკოლებისა და იმისა, რომ დღესაც ბევრმა არ იცის მისი სახელი, სუბარაუმ მეცნიერებაში არაერთ გამარჯვებას მიაღწია. სამწუხაროდ, მისი ღვაწლი სათანადოდ აღიარებული არ არის. აშშ-ის კიბოს კვლევის ეროვნული თვის ფარგლებში კვლავ ვუბრუნდებით მის გამორჩეულ ცხოვრებასა და საქმიანობას, რათა გავიხსენოთ, სხვებსაც შევახსენოთ და მისი მიღწევები დავაფასოთ.

დოქტორი იელა, ფოლიუმის მჟავა და გარდატეხა ონკოლოგიაში

ინდოეთში დაბადებული ექიმების ერთი ჯგუფის გარდა, რომელიც ჟურნალის სტატიებში, პრეზენტაციებსა და პულიცერის პრემიის მფლობელ წიგნებში მის მემკვიდრეობას ინარჩუნებს, სუბარაუს თითქმის არავინ აფასებს.

ამ ჯგუფის წევრმა, მწერალმა და ონკოლოგმა სიდჰართა მუხერჯიმ, New York Times-ის ბესტსელერთა სიაში 1-ელ ადგილზე გასულ "The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer" (ყველა სნეულების იმპერატორი) წიგნში სუბარაუს მიღწევები ქრონოლოგიურად აღწერა.

როგორც მუხერჯი წერდა, სუბარაუ იყო „მრავალ გზაზე პიონერი, ექიმი, რომელიც უჯრედის ფიზიოლოგი გახდა, და ქიმიკოსი, რომელიც ბიოლოგიაში შემთხვევით აღმოჩნდა.“

(ინდური ტრადიციის მიხედვით, სუბარაუ ექიმის პირადი სახელია, იელაპრაგადა კი – გვარი. თუმცა სამედიცინო ლიტერატურაში, მართლწერის გარკვეული განსხვავებებით, სუბარაუ გამოიყენება. მეგობრები კი, როგორც მუხერჯი წერს, მას "იელას" ეძახდნენ.)

ძალიან რთული ბავშვობისა და ახალგაზრდობის შემდეგ მან რელიგიურ არეულობას, ბავშვობის ამბოხსა და წარუმატებელ გარიგებულ ქორწინებას გაუძლო. შვილი ჰყავდა, მაგრამ ჩვილობისას დაკარგა. სუბარაუმ ყველაფერი უკან მოიტოვა და შეერთებულ შტატებში 1923 წელს ჩავიდა.

ბოსტონის სამედიცინო სკოლაში არ მიიღეს. გარკვეული ხანი ბოსტონის Brigham and Women’s Hospital-ში დამხმარედ და ღამის მომსახურე მუშაკად მუშაობდა: თეთრეულს ცვლიდა და საპირფარეშოებს ასუფთავებდა. ღარიბი, მაგრამ ამაყი, მაღალი კასტის ინდოელი ბრაჰმანისთვის ამ მოვალეობებთან დაკავშირებული კულტურული შოკი განსაკუთრებით მძიმე უნდა ყოფილიყო.

სუბარაუ ბოსტონში მდებარე ჰარვარდის სამედიცინო სკოლაში მიიღეს და იგი ახალგაზრდა პედაგოგი გახდა. მუხერჯი წერს, რომ უცხოელი სუბარაუ „მარტოსული, ღამის ცხოვრების მოყვარული და ძლიერი აქცენტით მოსაუბრე ადამიანი“ იყო. იმდენად განსხვავდებოდა სხვებისგან, რომ მისი აკადემიური წინსვლა შეუძლებელი ჩანდა. ბიოქიმიაში მისი პიონერული კვლევების მიუხედავად, ჰარვარდმა სუბარაუს მუდმივ საშტატო პოზიციაზე მუშაობის გაგრძელების უფლება არ მისცა.

1940-იანი წლების დასაწყისში ნიუ-იორკში ფარმაცევტულ კომპანია Lederle Labs-ში დაიწყო მუშაობა (კომპანია მოგვიანებით Pfizer-მა შეიძინა). ფოლიუმის მჟავის სახელით ცნობილი ვიტამინის სინთეზზე მუშაობდა. საბოლოოდ, ფოლიუმის მჟავის მსგავსი ანტივიტამინი მიიღო. მაგრამ რა სარგებელი შეიძლებოდა ჰქონოდა ორგანიზმში ფოლიუმის მჟავის შეწოვის შეჩერებას?

მრავალი აღმოჩენა, მაგრამ არც დაფინანსება და არც დიდება

სუბარაუსთვის ბიოლოგიურ კვლევებში გარდამტეხი მიღწევები უცხო არ იყო. მან მანამდე ერთდროულად აღმოაჩინა კუნთების შეკუმშვისთვის უმნიშვნელოვანესი ფოსფოკრეატინი და ATP. თუმცა მწერალმა ჯერალდ პოზნერმა „Pharma: Greed, Lies and the Poisoning of America“-ში დაწერა: „სუბარაუ იძულებული გახდა, უარი ეთქვა 1935 წელს ფოსფორთან დაკავშირებული ფერადი ტესტის აღმოჩენაში საკუთარი დიდი როლის აღიარებაზე; ამის ნაცვლად ეს პატივი თანაავტორს მიაკუთვნეს, რომლის ჰარვარდში სრულ განაკვეთზე პროფესორად დაწინაურებაც განიხილებოდა.“ ასე აღწერა მან ეს ამბავი.

ჰიუსტონელმა ონკოლოგმა კირტან ნაუტიალმა 2018 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში სუბარაუს პატივი მიაგო და დაწერა: „მისმა ინსტინქტმა, საკუთარი თავი უკანა პლანზე გადაეწია, მისი კარიერა გამოუსწორებლად დააზიანა.“

ნაუტიალმა ასევე დაწერა, რომ სუბარაუმ და მისმა გუნდმა შექმნეს „ფილარიოზის (სპილოს დაავადების) პირველი ეფექტიანი მკურნალობა; ეს დაავადება ძირითადად ტროპიკულ ქვეყნებში მილიონობით ადამიანის ქვედა კიდურებსა და გენიტალიებში ელეფანტიაზს იწვევს.“ ასე აღწერა მან მათი კიდევ ერთი მიღწევა. „ათი წლის შემდეგ მან შექმნა პოლიმიქსინი, რომელიც გრამუარყოფითი ბაქტერიების კლასის წინააღმდეგ პირველი ეფექტიანი მკურნალობა იყო, და პირველი ფართო სპექტრის ანტიბიოტიკი – აურეომიცინი.“ (აურეომიცინი ასევე პირველი ტეტრაციკლინის ანტიბიოტიკია.)

სუბარაუს მიერ ფოლიუმის მჟავის ანტაგონისტის აღმოჩენაც ფართოდ ცნობილი არ გამხდარა. თუმცა თავდაპირველად გამოიკვეთა, რომ ფოლიუმის მჟავა ბავშვთა ლეიკემიას აუმჯობესებდა კი არა, ამძიმებდა, და გაჩნდა მოსაზრება, რომ ამ პროცესის შემობრუნებაც შესაძლებელი იქნებოდა.

მეთოტრექსატის აღზევება და წარმატება ლეიკემიის წინააღმდეგ

მუხერჯი თავის წიგნში შემდეგ ამბავს აღწერს:

"ბოსტონელი პათოლოგი სიდნი ფარბერი სასოწარკვეთილი ცდილობდა ლეიკემიით დაავადებული 2 წლის რობერტ სანდლერის დახმარებას. ფარბერი ყოფილ კოლეგას, სუბარაუს დაუკავშირდა და სთხოვა ამინოპტერინის მცირე რაოდენობა – მეთოტრექსატის პირველი ვერსიისა, რომელიც მან თავის გუნდთან ერთად შექმნა. ფარბერმა ეს ნივთიერება რობერტს გაუკეთა და 3 დღეში ბავშვის სისხლში ლეიკოციტების რაოდენობამ სწრაფად დაიწყო კლება. სისხლდენა შეწყდა, ბავშვმა ჭამა დაიწყო და კვლავ თითქმის თავის ტყუპ ძმას დაემსგავსა."

მანამდე ლეიკემიის მკურნალობაში წარმატება არ ყოფილა. სამწუხაროდ, ამ მკურნალობამ მხოლოდ დროებით იმოქმედა. ამ პრეპარატით ნამკურნალებ სხვა ბავშვთა მსგავსად, რობერტის დაავადებაც რეციდივირდა (განმეორდა) და იგი რამდენიმე თვეში გარდაიცვალა. თუმცა ფარბერმა „ღია კარი დაინახა“ – ქიმიური ნივთიერების გამოყენება კიბოს სამკურნალოდ გახდა შესაძლებელი და ქიმიოთერაპიის ეპოქა დაიწყო. ამგვარად, ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯი გადაიდგა ქიმიური ნივთიერებების სწორად გამოყენების მიმართულებით.

სუბარაუს მიერ სინთეზირებული კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატი მეთოტრექსატი ლეიკემიის მკურნალობის საწყის წერტილად იქცა და 1970 წელს, კომბინირებული ქიმიოთერაპიის შემუშავებისას, მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემიის ხანგრძლივ რემისიას (დაავადებისგან თავისუფალ პერიოდს) დაუდო დასაბამი.

მეთოტრექსატი კიბოს სხვა ტიპების დროსაც გამოიყენეს. აშშ-ის კიბოს ეროვნული ინსტიტუტის მიერ აღწერილი მეთოტრექსატის ისტორიის მიხედვით, „შეიცვალა ადრინდელი წარმოდგენა, რომ კიბო თითქმის ყოველთვის სასიკვდილოა, და მანამდე არარსებული სამედიცინო ონკოლოგიის დარგი ოფიციალურად 1971 წელს ჩამოყალიბდა.“ თუმცა ამ მონათხრობშიც სუბარაუ არსად იყო ნახსენები.

იგი წავიდა, მაგრამ მისი მემკვიდრეობა ცოცხალია

როგორც მისივე სიტყვებიდან, ისე ბიოგრაფიებიდან, სუბარაუ პირად ურთიერთობებში ჭირვეულ, ამბიციურ და სამუშაოზე გადამეტებულად მიჯაჭვულ ადამიანად წარმოგვიდგება. 1930-იანი წლების დასაწყისში ურთიერთობის საბოლოოდ გაწყვეტამდე ინდოეთში მყოფ მეუღლეს სწერდა: „არ მომწონს, რომ ყოველ წერილში მეკითხები, როდის დავბრუნდები“ ასე მიმართავდა იგი მას. „რაც შეიძლება მალე ჩამოვალ… მეტის დაწერა არ მსურს.“

ბიოგრაფიაში სუბარაუ ასეა აღწერილი: „მას მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ამქვეყნად მისთვის გამოყოფილი მთელი დრო კაცობრიობის შემაწუხებელი დაავადებების სამკურნალო საშუალებების აღმოჩენისთვის დაეთმო.“

თუმცა სუბარაუს კვლევითი გუნდიც ერთგულად ემსახურებოდა მას; თავად მას კი სიმკაცრის მრავალი მიზეზი ჰქონდა, მათ შორის წინასწარგანწყობები და იზოლაცია, რომლებსაც ჯერ ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ მყოფ ინდოეთში, შემდეგ კი შეერთებულ შტატებში აწყდებოდა.

ბატონი პოზნერის წიგნში აღწერილმა სუბარაუმ ჯერ კიდევ მედიცინის სტუდენტობისას ყურად იღო ინდოეთის დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლი მოჰანდას განდის მოწოდება. „მან უარი თქვა სკოლაში მიცემულ ბრიტანულ ქირურგიულ ხალათზე და მის ნაცვლად ტრადიციული, უბრალო ბამბის ხადი ჩაიცვა. დაუმორჩილებლობის ამ ნაბიჯმა სუბარაუს უნივერსიტეტის ის ლიცენზია დააკარგვინა, რომელიც სახელმწიფო სამედიცინო სკოლაში შესასვლელად სჭირდებოდა.“

სუბარაუ სიცოცხლის ბოლო წელსაც დამცირებას წააწყდა: 1948 წელს ამინოპტერინის, როგორც ლეიკემიის მკურნალობის, შესახებ გამოქვეყნებულ გარდამტეხ კვლევაში კოლეგა ფარბერმაც არ აღიარა მისი წვლილი. როგორც დეტროიტის უეინის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პედიატრმა ჰემატოლოგმა/ონკოლოგმა იადანაპუდი რავინდრანათმა თქვა, ეს იყო „გასაოცარი უყურადღებობა“. რავინდრანათმა ინტერვიუში განაცხადა: „რამდენადაც ვიცი, ფარბერმა თავისი კარიერის დარჩენილი ნაწილი ბოდიშის მოხდასა და ამის გამოსწორების მცდელობაში გაატარა“ ასე აღნიშნა მან.

ხანმოკლე კარიერა და ხანგრძლივი მემკვიდრეობა

სუბარაუ 1948 წელს, სულ რაღაც 53 წლის ასაკში, მოულოდნელად გარდაიცვალა. რავინდრანათმა თქვა: „ბევრი ფიქრობს, რომ სუბარაუ ცოტა ხანს კიდევ რომ ეცოცხლა, ნობელის პრემიას მოიპოვებდა“ ასე აღნიშნა მან.

სუბარაუს მსგავსად, რავინდრანათიც ანდჰრა-პრადეშში დაიბადა, ქალაქ ჩენაის, ადრე მადრასის სახელით ცნობილ ქალაქთან ახლოს. რავინდრანათმა, რომელმაც მეთოტრექსატისა და ლეიკემიის შესახებ საკუთარ კვლევებშიც გარდატეხა მოახდინა, განაცხადა: „როგორც თანამემამულე, გარკვეულწილად მის მემკვიდრეობას ვაგრძელებ და, ცხადია, მისით ვამაყობ“ ასე აღნიშნა მან.  

სუბარაუს გარდაცვალებიდან თითქმის 75 წლის შემდეგ, რავინდრანათის მსგავსი ინდოეთში დაბადებული ექიმები კვლავ წერენ მასზე და პატივს მიაგებენ, რათა მისი სახელი არ დაიკარგოს. მეთოტრექსატი დღემდე ლეიკემიისა და სხვა მრავალი დაავადების, მათ შორის ფსორიაზის, უმნიშვნელოვანეს სამკურნალო საშუალებად რჩება.

შესაძლოა, "იელას" აღიარება დაგვიანდა, თუმცა მოგვიანებით მისი სახელობის Lederle-ის ლაბორატორიის კვლევითმა ბიბლიოთეკამ მისი ხსოვნა უკვდავყო. ქვის დაფაზე, სადაც იგი მეცნიერად, მასწავლებლად, ფილოსოფოსად და ქველმოქმედად არის მოხსენიებული, წერია: "მეცნიერება მხოლოდ სიცოცხლეს ახანგრძლივებს, რელიგია კი მას აღრმავებს." ნებისმიერ შემთხვევაში, სუბარაუ მეცნიერებისა და რწმენის ადამიანი იყო, რომელსაც მეცნიერების სჯეროდა.