ორი პრემია, ორმოცდახუთი წელი: 1966 წლის ნობელი, რაუსი და ჰაგინსი
ამ სტატიაში
ორი პრემია, ორმოცდახუთი წელი: 1966 წლის ნობელი, რაუსი და ჰაგინსი
გუშინ 1965 წლის ბალანსი შევადგინეთ (დღე 144): ერთ მხარეს ძლიერი შესაძლებლობები, რომელთა მტკიცებულება ჯერ დაწერილი არ იყო, მეორე მხარეს მიზეზებისა და მკურნალობის სვეტები. დღეს ერთი წლით წინ მივდივართ. 1966 წლის შემოდგომაზე სტოკჰოლმის კომიტეტმა ამ ორი სვეტიდან თითო სახელი აირჩია. ერთი იყო კაცი, რომელმაც ქათმის სარკომით მიზეზზე იკითხა (დღე 97), მეორე ქირურგი, რომელმაც პროსტატის პაციენტის სისხლის ანალიზით მკურნალობაზე იკითხა (დღე 112). ეს ორი ისტორია სხვადასხვა დღეს მოვყევით. დღეს მათ ერთი პრემიის ორ ნახევრად ვუყურებთ გვერდიგვერდ და კითხვას ვსვამთ: პრემია მეცნიერული მტკიცებულების დასასრულია თუ მისი დაგვიანებული აღრიცხვა?
რას ამბობს ოფიციალური ტექსტი?
ნობელის ფონდის გვერდის მიხედვით, 1966 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში ორ ადამიანს მიენიჭა, თითოეულს ნახევარი. პეიტონ რაუსს სიმსივნის გამომწვევი ვირუსების აღმოჩენისთვის; ჩარლზ ბრენტონ ჰაგინსს პროსტატის კიბოს ჰორმონული მკურნალობის შესახებ აღმოჩენებისთვის. ეს ორი დასაბუთება ნობელის ფონდის გვერდზე არსებული ოფიციალური ფორმულირების ჩემეული თარგმანია.
გამოცხადება 1966 წლის ოქტომბერში მოხდა. ჟურნალ Time-ის 1966 წლის 21 ოქტომბრის ნომერი წერს, რომ პრემია „გასულ კვირას“ გამოცხადდა; ზუსტი დღე ვერ გადავამოწმე. იმავე ჟურნალის მიხედვით, რაუსი 87 წლის იყო, ჰაგინსი 65. რაუსი დაიბადა 1879 წლის 5 ოქტომბერს, ჰაგინსი 1901 წლის 22 სექტემბერს (ნობელის ბიოგრაფიები); ასაკები ამ თარიღებს ემთხვევა. სათაურის ორმოცდახუთი წელი რაუსის ქათმის სარკომის ანგარიშსა (1911) და პრემიას შორის სხვაობაა. ჰაგინსისთვის იგივე გამოთვლა უფრო მოკლეა: Time წერს, რომ მისი წვლილი „ოცდახუთ წელზე მეტი“ ხნის წინ იყო, რაც 1941 წლისკენ უკუთვლის უხეში მიახლოებაა.
ორი ლაურეატი სიტყვით გამოდის
ნობელის საიტის ლექციების გვერდების მიხედვით, ორივე ლექცია 1966 წლის 13 დეკემბრით თარიღდება. რაუსის ლექციის სათაურია „The Challenge to Man of the Neoplastic Cell“. საიტის რეზიუმედან რაუსი შემდეგს ამბობს (კონცეპტუალური რეზიუმე): სიმსივნეები ჩნდება, როცა უჯრედები სხეულის კოორდინაციას აღარ ემორჩილება, და ამ ცვლილების ბუნება ჯერ ცოტა გასაგებია; გარეგანი აგენტები, როგორიცაა ქიმიკატები, გამოსხივება და ზოგი ვირუსი, სიმსივნეს მის გამოჩენამდე დიდი ხნით ადრე შეიძლება იწყებდეს, ქსოვილის დაზიანება ან ანთება კი ზრდას შეიძლება უწყობდეს ხელს. ქათმების, ბოცვრებისა და თაგვების სიმსივნური ვირუსები ძირითადად „ინიციატორებად“ მოქმედებს; კიბო ვირუსის გაქრობის შემდეგაც შეიძლება გაგრძელდეს. რაუსი მარტივ სომატურ მუტაციურ ახსნას არ იღებს. ბოლოს ამბობს, რომ ადამიანში არც ერთი ვირუსი კიბოს მიზეზად დამტკიცებული არ არის, ზოგი ვირუსი შეიძლება ინიციატორი იყოს, ადამიანის კიბოების უმრავლესობა, მისი აზრით, გარემოსა და ცხოვრების წესის ზემოქმედებას ეფუძნება, ხოლო პრევენცია და მკურნალობა შეზღუდული რჩება.
აქ ირონიაა, მაგრამ მშვიდი: პრემია სიმსივნური ვირუსების აღმოჩენას გადაეცა, ხოლო კაცი, რომელმაც ის მიიღო, ლექციაში თავად ამბობს, რომ ეს აღმოჩენა ადამიანის კიბოების უმრავლესობას არ ხსნის. ჰაგინსის ლექციის სათაურია „Endocrine-Induced Regression of Cancers“; ის პროსტატისა და ძუძუს კიბოს, ვირთაგვის სიმსივნეებს, ადრენალექტომიასა და ჰიპოფიზექტომიას მოიცავს და პირდაპირ ამბობს, რომ კიბოების მხოლოდ მცირე ნაწილი რეაგირებს ჰორმონებზე ძლიერად. პირველი 21 პაციენტის სერია და პასუხის შემდგომი დაკარგვა დღე 112-ში განვიხილეთ; აქ არ ვიმეორებ.
რას აჩვენებს დაგვიანებული პრემია?
ნობელი კომიტეტის მიერ აღმოჩენის აღიარებაა; ის არ ზომავს, რამდენმა პაციენტმა ისარგებლა. დაგვიანებაც ზომა არ არის, მაგრამ რაღაცას ამბობს: დარგის თვალსაზრისი შეიცვალა. ნობელის კომიტეტის წევრის გ. კლაინის წარდგენითი სიტყვის მიხედვით (საიტზე არსებული ტექსტი შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წავიკითხე), რაუსის ნაშრომი „დაახლოებით 1910 წელს“ შესრულდა; ბევრი მკვლევარი, რომელიც თაგვისა და ვირთაგვის სიმსივნეებს უჯრედის გარეშე ფილტრატით გადაცემას ცდილობდა, წარუმატებელი დარჩა და ქათმის შედეგები გამონაკლისად ჩათვალა; ვირუსისა და კიბოს კავშირი ათწლეულების განმავლობაში ეჭვით შეხვდნენ, სურათი კი 1950-იან წლებში შეიცვალა. ესე იგი, 1966 წლის პრემია 1966 წელს ჩატარებულ ექსპერიმენტს კი არ აღრიცხავს, არამედ ნახევარ საუკუნეზე გაწელილ თვალსაზრისის ცვლილებას.
რაუსის გზა: ქათმიდან პრემიამდე
ნობელის ბიოგრაფიის მიხედვით, რაუსი 1909 წელს სიმონ ფლექსნერის თხოვნით მივიდა როკფელერის ინსტიტუტში, რათა კიბოს კვლევის ლაბორატორია გადაეღო; 1920 წელს გახდა წევრი, 1945 წელს, 65 წლის ასაკში, ემერიტუს წევრი და ლაბორატორიაში მუშაობა სიცოცხლის ბოლომდე, 1970 წლის 16 თებერვლამდე განაგრძო. Time წერს, რომ პრემიის გამოცხადებისას ის ოცდაერთი წლის პენსიონერი იყო, მაგრამ თითქმის ყოველ დღე დადიოდა ლაბორატორიაში. 1911 წლის ანგარიში დღე 97-ში მოვყევით: ქათმის მკერდის სარკომის ფილტრატი ჯანმრთელ ქათმებში იმავე სიმსივნეს იწვევდა. იყო თუ არა ეს აღმოჩენა „პირველი“, სადავოა; ელერმანისა და ბანგის 1908 წლის ლეიკემიის ნაშრომი უფრო ადრეა. ამიტომ რაუსი შეიძლება ვაღწეროთ არა როგორც „სიმსივნური ვირუსების პირველი დამმტკიცებელი“, არამედ როგორც „პირველი ცნობილი სახელი, რომელმაც მყარ სიმსივნეში გასაფილტრი აგენტი აჩვენა“; ეს წინადადება ჩემი რეზიუმეა.
ნობელის არქივის ნომინაციების გვერდი რაუსისთვის 17 ნომინაციას ითვლის. ჩანაწერები, რომლებიც წავიკითხე, 1926 წლიდან იწყება (შემომთავაზებელი კარლ ლანდშტაინერი) და 1951 წლამდე გრძელდება; მათ შორისაა 1931, 1934, 1935, 1936, 1937, 1939, 1946 და 1947. 1926 საინტერესო წელია: იმ წლის კიბოსთან დაკავშირებული პრემია ფიბიგერის ჭიის თეორიას გადაეცა (დღე 102). რაუსის სახელი იმ წელს ნომინანტთა სიაში იყო. ამ ორ მოვლენას შორის მიზეზობრივ კავშირს არ ვამტკიცებ; ის, რომ ისინი ერთ კალენდარულ სტრიქონში დგას, საკმარისად მნიშვნელოვანია. ნომინაციები რომელ ნაშრომს ეყრდნობოდა, გვერდი არ ამბობს.
ჰაგინსის გზა: სისხლის ანალიზიდან პრემიამდე
ჰაგინსი, დაბადებული ჰალიფაქსში, 1924 წელს დაამთავრა ჰარვარდის სამედიცინო, 1927 წელს ჩიკაგოს უნივერსიტეტში ქირურგიის ინსტრუქტორად შევიდა, 1936 წელს გახდა პროფესორი, 1951 წელს კი ბენ მეის კიბოს კვლევის ლაბორატორიის დირექტორი (ნობელის ბიოგრაფია). მისი 1941 წლის სტატიები და კასტრაციისა და ესტროგენის გავლენა შრატის ფოსფატაზებზე დღე 112-ში მოვყევით. Time წერს, რომ მან კასტრაცია პროსტატის კიბოზე გამოიყენა და აჩვენა, რომ სარგებელი თავად ოპერაციიდან კი არა, ჰორმონული ცვლილებიდან მოდიოდა.
ჰაგინსის გვერდი ნობელის არქივში სამ ნომინაციას ჩამოთვლის: ორი 1950 წელს (ოტო ვარბურგი და კელოგ სპიდი) და ერთი 1951 წელს (რ. გაიზენდორფერი). ვვარაუდობ, რომ იქ დასახელებული ვარბურგი დღე 101-ის ვარბურგია; გვერდი მას დამატებით არ აიდენტიფიცირებს. წარდგენითი სიტყვის მიხედვით (გ. კლაინი, შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წავიკითხე), გავრცელებული პროსტატის კიბოს მქონე პაციენტების ნახევარზე მეტში სიმსივნე შემცირებულიყო ან გამქრალიყო, ბევრი კი წლების განმავლობაში უსიმპტომოდ დარჩა; ძუძუს კიბოში იგივე მიდგომის ღირებულება უფრო შეზღუდული იყო. ეს ციფრი მომხსენებლის რეზიუმეა და არა გადარჩენის საზომი.
საზღვრები, რომლებსაც პრემია მალავს
სამი საზღვარი ერთად უნდა წაიკითხოს. პირველი რაუსის საკუთარი შეფასებაა: ლექციაში აღნიშნავს, რომ ადამიანში ვირუსისა და კიბოს კავშირი დამტკიცებული არ არის. მეორე ჰაგინსის საკუთარი ხაზია: კიბოები, რომლებიც ჰორმონებზე ნამდვილად რეაგირებს, მცირე ნაწილია; პასუხი პაციენტების უმრავლესობაში დროთა განმავლობაში იკარგება; რეზიუმეს მიხედვით, პირველი 21 პაციენტის სერიაში მხოლოდ 4 ადამიანმა, ანუ აბსოლუტურად დაახლოებით მეხუთედმა, 12 წელზე მეტხანს იცოცხლა (როგორც დღე 112-ში აღვნიშნე, რეზიუმიდან ზუსტად არ ირკვევა, ეს მტკიცება რომელ ჯგუფს ეხება). მესამე თავად ნობელია: ეს პრემია არ ზომავს, რამდენი წელი მოიგო პაციენტმა. 1966 წლისთვის ფარდობითი გადარჩენის ციფრი არ მაქვს და არ ვიგონებ.
ჰაგინსი ლექციაში ასევე ამბობს, რომ სტილბესტროლი (1938) იყო პირველი სინთეზური ნივთიერება, რომელმაც კიბო აკონტროლა, და რომ ეს ნაშრომი „კიბოში ქიმიოთერაპიის დასაწყისად“ ითვლება (შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წავიკითხე). ეს „პირველის“ პრეტენზიაა და განმარტებაზეა დამოკიდებული: ჰორმონების დათრგუნვა და წამალი, რომელიც უჯრედს უშუალოდ აზიანებს (ციტოტოქსიკური წამალი), ერთი და იგივე არ არის. აზოტის იპრიტის პირველი პაციენტი დღე 115-ის თემაა, DES-ის ისტორია დღე 110-ის.
რა დარჩა
- მიზეზისა და მკურნალობის სვეტები ერთ პრემიაში გვერდიგვერდ: კიბო ერთი კითხვა არ არის
- ლაურეატი, რომელიც საკუთარ ლექციაში საზღვრებს აწესებს
- კითხვა „ეს სიმსივნე ჰორმონდამოკიდებულია?“
რა დაეცა ან შესუსტდა
- მოლოდინი, რომ „ყველა კიბო ვირუსით აიხსნება“: რაუსმა თავად შეზღუდა
- მოლოდინი, რომ ჰორმონული მკურნალობა ყველა კიბოზე გავრცელდება
- პრემიის მტკიცებულების დასასრულად მიჩნევა
ორი გზა 1966 წელს იკვეთება. ღერძი 1905 წლიდან 1975 წლამდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები ბიბლიოგრაფიულ ან პირველად წყაროში გადამოწმებული თარიღებია; ლურჯი ნიშნები წლით ან კვირით მიახლოებითია (ჰაგინსის 1941 წლის ნაშრომები, გამოცხადების კვირა); ქარვისფერი ნიშანი 1911 წელს აჩვენებს, სადაც წყაროები ოდნავ განსხვავდება (წარდგენითი სიტყვა დაახლოებით 1910-ს ამბობს). განიერი მწვანე ზოლები ხანგრძლივობას აჩვენებს. თარიღები, რომლებიც მხოლოდ წლით არის ცნობილი, წლის შუაში არის დასმული.
კალენდარში გვერდიგვერდ, მიზეზში განცალკევებით
ამ პრემიის თურქულ მედიცინასთან დოკუმენტირებული პირდაპირი კავშირი ვერ ვიპოვე და ძალით არ ვაწყობ. მხოლოდ კალენდარი მაქვს: მეორეული წყაროს მიხედვით, რომელიც დღე 144-ში გამოვიყენე (კოსებაი და გოკერი, 2012; ერთადერთი წყარო), ქიმიოთერაპია თურქეთში 1965 წელს მივიდა, ხოლო 1968 წელს ჰაჯეტეპეში მულტიდისციპლინური ონკოლოგიური საბჭო შეიქმნა. 1966 წლის ნობელი ამ ორ თარიღს შორის ხვდება. არ ვამტკიცებ, რომ ამას მიზეზობრივი მნიშვნელობა აქვს; მხოლოდ აღვნიშნავ, რომ თურქეთის დასაწყისი იმავე ათწლეულში მოხვდა, რომელშიც მსოფლიოს სხვა ნაწილებში მიზეზი და ჰორმონული მკურნალობა აღიარდებოდა.
1909 წლიდან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა რჩება გაურკვეველი
- გამოცხადების დღე: ზუსტი დღე ვერ მოიძებნა. Time-ის 1966 წლის 21 ოქტომბრის წერილი ამბობს, რომ პრემია „გასულ კვირას“ გამოცხადდა (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი). წერილში „Royal Caroline Institute“ გვხვდება; წარდგენითი სიტყვა იგივე სახელს იყენებს; დაწესებულება კაროლინსკას ინსტიტუტია.
- დასაბუთება და გაყოფა: ნობელის ფონდის რეზიუმე გვერდიდან (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი). ქართული ფორმულირება ჩემი თარგმანია.
- ასაკები: რაუსი 87, ჰაგინსი 65: Time-ის მიხედვით; დაბადების თარიღები (5 ოქტომბერი 1879, 22 სექტემბერი 1901) ნობელის ბიოგრაფიებიდან. რადგან გამოცხადების თარიღი უცნობია, ვერ ვადგენ, რაუსი მინიჭებისას 86 იყო თუ 87; Time 87-ს ამბობს.
- 1911 და „დაახლოებით 1910“: წარდგენითი სიტყვის რეზიუმე „დაახლოებით 1910“-ს ამბობს და ქათმის სარკომას არ ასახელებს; Time და დღე 97-ის წყაროები 1911-ს ამბობს. 1911-ისთვის დღე 97-ში გადამოწმებულ ბიბლიოგრაფიულ მონაცემს ვეყრდნობი და ამ ტექსტისთვის ხელახლა არ წამიკითხავს.
- წარდგენითი სიტყვა: მომხსენებელი გვერდზე „Professor G. Klein“-ად ფიგურირებს; სიტყვის თარიღს გვერდი არ იძლევა. „თითქმის ნახევარი საუკუნე“, „ნახევარზე მეტი“ და ჰორმონული მკურნალობის შედეგები შემაჯამებელი ხელსაწყოდანაა; განხილულია როგორც მომხსენებლის მტკიცებები და ინტერპრეტაციები და არა გაზომვები.
- ლექციები: ორივე ლექციის 13 დეკემბერი 1966 თარიღი ნობელის საიტის ლექციების გვერდებიდანაა. რაუსის ლექციის შინაარსი საიტის რეზიუმედანაა, ჰაგინსისა შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წაკითხული PDF-იდან; არც ერთი შეუდარებია სრულ ტექსტს. პრემიის გადაცემის ცერემონიის თარიღი ამ ტექსტში არ მიმითითებია და არ გადამიმოწმებია.
- სტილბესტროლი როგორც „პირველი სინთეზური ნივთიერება“: ჰაგინსის საკუთარი ფორმულირება (შემაჯამებელი ხელსაწყოთი); განმარტებაზეა დამოკიდებული და გადამოწმებული „პირველი“ არ არის.
- ნომინაციები: რაუსისთვის გვერდი 17 ნომინაციას ითვლის; 1926-1951 წლებს შორის მხოლოდ ათი ჩანაწერი დავინახე, დანარჩენი შვიდი არ დამინახავს. ჰაგინსისთვის სამი ნომინაცია (ორი 1950, ერთი 1951). ნომინაციების საფუძველი გვერდზე არ არის. რომ შემომთავაზებელი „Otto Warburg“ დღე 101-ის ვარბურგია, ვარაუდია.
- ელერმანი-ბანგი 1908: გადმოტანილია დღე 97-იდან; აქ ხელახლა არ გადამოწმებულა. ფორმულირება „პირველი ცნობილი სახელი, რომელმაც მყარ სიმსივნეში გასაფილტრი აგენტი აჩვენა“ ჩემი რეზიუმეა.
- რაუსის ბიოგრაფია: ნობელის ბიოგრაფია 1909, 1920, 1945 და 16 თებერვალი 1970-ს და იმას, რომ მუშაობა გრძელდებოდა, იძლევა; ის არ ხსნის, რატომ დაიგვიანა პრემიამ. ჰაგინსის ბიოგრაფია დაბადების, განათლებისა და თანამდებობების თარიღებს იძლევა; პროსტატის ნაშრომებს არ მოიცავს.
- თურქეთი: პირდაპირი კავშირი ვერ მოიძებნა. 1965 და 1968 წლების თარიღები დღე 144-ში გამოყენებული ერთადერთი მეორეული წყაროდანაა.
- გუშინდელი ყუთი: რასაც დღე 144-ის „ხვალ“ ყუთი ჰპირდებოდა, პრემიის თარიღი, დასაბუთება და ორი კაცის გზა, განხილულია; გამონაკლისია გამოცხადების ზუსტი დღე.
ზრუნვა სიცოცხლის ბოლო პერიოდში: სისილი სონდერსი და პალიატიური მზრუნველობის დაბადება, 1967
აქამდე კიბოს მიზეზსა და მკურნალობას მივყევით. ხვალ ვკითხულობთ, რა ხდება, როცა მკურნალობა თავის საზღვარს აღწევს. სისილი სონდერსი სამი ცალკე გზით მოვიდა, როგორც ექთანი, სოციალური მუშაკი და ექიმი, და 1967 წელს ლონდონში ჰოსპისის კარი გააღო. St Christopher's-ის გახსნის თარიღს, „total pain“ ცნების წყაროს და სონდერსის საკუთარ გზას ხვალ გადავამოწმებ.
ავტორის შენიშვნა: ნობელის პრემიებს ჩვეულებრივ ჩასვლის მომენტივით ვყვებით. ამ ტექსტში საპირისპირო დავინახე: პრემიის მიმღებ ორივე კაცს საზღვარი საკუთარ ლექციაში ჰქონდა დასახელებული. რაუსი თვლიდა, რომ ადამიანის კიბოების უმრავლესობა ვირუსებისგან არ მოდის; ჰაგინსი ამბობდა, რომ ჰორმონებზე რეაგირებადი კიბოები მცირე ნაწილია. პრემიის დაგვიანება ამიტომ წაკითხვად ნიშანია: დარგმა მტკიცებულება ნელა მიიღო, თავისი საზღვრებით ერთად. ასევე ღიად ვამბობ, რომ ამ ტექსტის მნიშვნელოვანი ნაწილი ოფიციალური საიტის რეზიუმეებიდან წავიკითხე; სრულ ტექსტებთან შედარება შემდეგი ნაბიჯი იქნებოდა.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- ნობელის ფონდი. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966 (რეზიუმე გვერდი; დასაბუთებები და გაყოფა). nobelprize.org/prizes/medicine/1966/summary/ (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Klein G. Presentation Speech, Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966. nobelprize.org/prizes/medicine/1966/ceremony-speech/ (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Rous P. The Challenge to Man of the Neoplastic Cell. ნობელის ლექცია, 13 დეკემბერი 1966. nobelprize.org (საიტის რეზიუმე წაკითხულია).
- Huggins CB. Endocrine-Induced Regression of Cancers. ნობელის ლექცია, 13 დეკემბერი 1966. nobelprize.org (PDF წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- ნობელის ფონდი. პეიტონ რაუსისა და ჩარლზ ბ. ჰაგინსის ბიოგრაფიები; ნომინაციების არქივის გვერდები. nobelprize.org (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი; რაუსის ნომინაციებიდან მხოლოდ ნაწილი ჩანდა).
- Time. წერილი 1966 წლის ნობელის პრემიაზე ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში, 21 ოქტომბერი 1966. time.com/archive/6630371/ (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Rous P. A sarcoma of the fowl transmissible by an agent separable from the tumor cells. J Exp Med 1911;13(4):397-411 (მონაცემი გადამოწმებულია დღე 97-ში; ამ ტექსტისთვის ხელახლა არ წაკითხულა).
- Huggins C, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. I. Cancer Res 1941;1:293-297 (გადამოწმებულია დღე 112-ში; ამ ტექსტისთვის ხელახლა არ წაკითხულა).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ ტექსტისთვის ხელახლა არ წაკითხულა).
ეს ტექსტი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის მე-145 დღეა და 1966 წლის ნობელის პრემიას ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში ისტორიულ კითხვად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. სამკურნალო გადაწყვეტილებებისთვის გაესაუბრეთ თქვენს ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ეყრდნობა, მონიშნულია ფაქტების შემოწმების შენიშვნებში.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
