როგორ დაბადა ელექტრულ ველში გაყოფაშეწყვეტილმა ბაქტერიამ კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატი? როზენბერგი, ვანკემპი, კრიგასი და ცისპლატინი (1965-1978)
ამ სტატიაში
როგორ დაბადა ელექტრულ ველში გაყოფაშეწყვეტილმა ბაქტერიამ კიბოს საწინააღმდეგო პრეპარატი? როზენბერგი, ვანკემპი, კრიგასი და ცისპლატინი (1965-1978)
გუშინ უჯრედულ ხაზში ვირუსის ნაწილაკები გამოჩნდა და იყო თუ არა ის მიზეზი, ათწლეულების განმავლობაში განიხილებოდა (დღე 140). დღეს ვირუსს კი არა, ლითონს მივყვებით. 96-ე დღეს აღვწერეთ ერლიხის „ჯადოსნური ტყვიის“ იდეა: ქიმიური ნივთიერება, რომელიც სნეულებას შერჩევით ეძგერება. 115-ე დღეს შევხვდით აზოტის იპრიტის პირველ პაციენტს, 122-ე დღეს ფარბერის ამინოპტერინს, 132-ე დღეს მინ ჩიუ ლის ქორიოკარცინომის მკურნალობას. თითოეულ შემთხვევაში წამალი ან სამხედრო ქიმიური აირის, ან ვიტამინის ნათესავი იყო. ცისპლატინი სხვა კარიდან შემოვიდა: ფიზიკოსის ელექტრული ცდიდან ბაქტერიებით.
მაგნიტურ ველს მოგვანებული უჯრედი
ბარნეტ როზენბერგი ფიზიკოსი იყო. RSC-ის ნეკროლოგის მიხედვით, 1961 წლის 1 ოქტომბერს ლეროი აუგენშტაინთან ერთად მიჩიგანის შტატის უნივერსიტეტში მივიდა ბიოფიზიკის განყოფილების შესაქმნელად. Open University-ის თხრობით, გაყოფადი უჯრედის სახემ მაგნიტის დიპოლური ველის ხაზები გაახსენა; სურდა ენახა, ახდენს თუ არა ელექტრული ველი გავლენას უჯრედის გაყოფაზე. Golden Goose Award-ის გვერდის მიხედვით, 1963 წელს ლორეტა ვანკემპმა დაიწყო პროექტი ელექტრული ველის გავლენაზე გაყოფად E. coli-ზე და ყველა ექსპერიმენტი მან ჩაატარა; RSC-ის წერილიც ამბობს, რომ მთელი ექსპერიმენტული სამუშაო ვანკემპმა შეასრულა. Golden Goose მას ლაბორატორიის დირექტორს უწოდებს, RSC ლაბორანტს.
ელექტროდები პლატინისა იყო, რომელიც ქიმიურად ინერტულად ითვლებოდა; გარემოში ამონიუმის ქლორიდი იყო (Open University). ბაქტერიები გაყოფას წყვეტდნენ, მაგრამ იზრდებოდნენ და გრძელ ძაფებად იქცეოდნენ; Golden Goose და ბრისტოლის უნივერსიტეტის ქიმიის გვერდი ნორმალური სიგრძის 300-ჯერ მეტ ძაფებს აღწერს. პირველი, რაც აზრად მოვიდა, ელექტრული ველი იყო. სიმართლეს ველთან კავშირი არ ჰქონდა.
1964 წლის შემოდგომა: რა სცილდება პლატინის ელექტროდს?
Golden Goose-ის მიხედვით, 1964 წლის შემოდგომაზე ქიმიის დოქტორანტმა თომას კრიგასმა ივარაუდა, რომ ელექტროდების პლატინა გარემოსთან რეაგირებს. RSC-ის წერილი კი ამბობს, რომ ელექტროლიზის ჰიპოთეზა უსახელო ქიმიის მასწავლებლისგან მოვიდა და კრიგასის გავლით მიაღწია როზენბერგამდე; ორი წყარო ერთმანეთს ეწინააღმდეგება, ამის გადაწყვეტა ვერ შევძელი. იმავე ნეკროლოგის მიხედვით, დოქტორანტი ჯეიმს ტროსკო ექსპერიმენტის მოწმე იყო და იხსენებს, რომ როზენბერგი ცდებამდე ამბობდა, „კიბოს განვკურნავო“; ეს ასწორებს თხრობას, თითქოს კვლევა კიბოზე არ იყო მიმართული. ტექსტი კოლეგების დაწერილი სამახსოვრო წერილია; პირად მოგონებად უნდა იქნეს წაკითხული.
„Inhibition of cell division in Escherichia coli by electrolysis products from a platinum electrode“
როზენბერგის, ვანკემპისა და კრიგასის მოკლე სტატია Nature-ში გამოქვეყნდა, ტომი 205, გვერდები 698-699 (doi:10.1038/205698a0). Golden Goose-ის გვერდის მიხედვით, სტატია იუწყებოდა, რომ ძაფები ელექტრული ველისგან კი არა, პლატინის ელექტროდების ელექტროლიზის პროდუქტებისგან წარმოიქმნა. თავად სტატია არ წამიკითხავს (Scilit-ის ჩანაწერს რეზიუმე არ აქვს); შინაარსს მეორეული წყაროებიდან გადმოვცემ.
ქიმია მარტივი არ არის. LibreTexts-ის ცისპლატინის შემთხვევის ანალიზის მიხედვით, ბაქტერიებს გამჭიმავ ნაერთთაგან ერთ-ერთი პლატინის ჰექსაქლორო ამონიუმის მარილი იყო (პლატინა +4 მდგომარეობაში); ულტრაიისფერი სინათლის ქვეშ წარმოიქმნებოდა ნეიტრალური Pt(IV)(NH₃)₂Cl₄ სახეობა. იმავე ფორმულის სტაბილური იზომერი, რომელიც ქიმიკოსმა სინთეზირა, ბაქტერიებზე არ მოქმედებდა; მხოლოდ „ცის“ იზომერი მოქმედებდა. Golden Goose და Open University კი წერენ, რომ ელექტროდები უშუალოდ ცისპლატინს იძლეოდა; ამას გამარტივებად ვკითხულობ და წინააღმდეგობა ფაქტების შემოწმების ყუთში დავტოვე.
ცის და ტრანს: ერთი ფორმულა, ორი განლაგება
ცისპლატინი ბრტყელ-კვადრატული მოლეკულაა: შუაში პლატინა, გარშემო ორი ამიაკის ჯგუფი და ორი ქლორის ატომი. თუ ორი ქლორი ერთ მხარესაა, ეს „ცის“-ია, თუ პირისპირ, „ტრანს“ (Open University). ატომები იგივეა; განლაგება განსხვავებული. წყაროების მიხედვით, უჯრედის გაყოფას მხოლოდ ცის ფორმა აჩერებდა. თავად ნაერთი ახალი არ იყო: მიშელ პეირონმა ის 1844 წელს მიიღო, ალფრედ ვერნერმა კი 1893 წელს მისი აგებულება გაარკვია (ბრისტოლის ქიმიის გვერდი). აღმოჩენილი იყო არა მოლეკულა, არამედ ის, რასაც ის ცოცხალ უჯრედს უკეთებს.
ბაქტერიიდან სიმსივნემდე
Golden Goose-ის მიხედვით, 1968 წელს როზენბერგმა ცისპლატინი სარკომა 180-იან თაგვებზე გამოსცადა; RSC-ის წერილის მიხედვით, მკურნალობა სიმსივნის ინოკულაციიდან მეორე დღეს კი არა, როგორც სტანდარტი იყო, არამედ მაშინ დაიწყო, როცა სიმსივნეები დაახლოებით ერთ გრამს მიაღწევდნენ, და სრული განკურნების მაღალი წილი იქნა მოხსენებული. 1969 წელს Nature-ის 222-ე ტომში (385-386) გამოქვეყნებული სტატიის რეზიუმე ამბობს, რომ პლატინის გარკვეული ნაერთები გრამ-უარყოფით ჩხირებში უჯრედის გაყოფას სრულად, მაგრამ შექცევადად თრგუნავს და თაგვებში სარკომა 180-სა და L1210 ლეიკემიას თრგუნავდა (Springer-ის გვერდი; სტატიის სრული ტექსტი არ წამიკითხავს).
გრძელი გზა დაიწყო. Golden Goose-ის მიხედვით, პირველი I ფაზის კვლევა ინგლისში 1971 წელს ჩატარდა, RSC-ის წერილი კი წერს, რომ კლინიკური გამოცდები აშშ-ში 1971 წელს დაიწყო; NCI-ის დაფინანსებული აშშ-ის გამოცდები 1972 წელს დაიწყო (Golden Goose). 1973 წელს ოქსფორდის უედემის კოლეჯში პლატინის შეხვედრაზე გავრცელებული საკვერცხის კიბოს მქონე 20 ქალში შემცირება და ნიუ-იორკში სათესლე კიბოს მქონე 11 პაციენტში ნაწილობრივი პასუხი მოხსენდა, რომელთაგან სამში სრული. მარსდენის საავადმყოფოში ევა უილტშოუმ საკვერცხის კიბოში აქტივობა აჩვენა (Open University). გზაზე დაბრკოლება იდგა: თირკმლის ტოქსიკურობა. ექიმებმა თირკმლის დაცვა მანიტოლით დიურეზით და სითხის დიდი მოცულობით ისწავლეს (Golden Goose, RSC).
ლორენს აინჰორნმა, რომელიც 1973 წელს ინდიანას უნივერსიტეტში პირველ სამედიცინო ონკოლოგად მივიდა, სათესლე კიბოში ცისპლატინი ვინბლასტინთან და ბლეომიცინთან გააერთიანა (PVB). IU-ის 2024 წლის წერილის მიხედვით, ჯონ კლილენდი იმ პირველ პაციენტებს შორის იყო, რომლებმაც 1974 წელს დაწყებულ კვლევაზე დაეთანხმნენ. CureToday-ის (2004) პაციენტის ამბის მიხედვით, პირველი PVB მკურნალობა 1974 წლის 7 ოქტომბერს ჩატარდა; დაახლოებით 10 დღეში ფილტვის სიმსივნეები გაქრა; სიტყვა „განკურნება“ დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ დაიწყეს. აინჰორნისა და დონოჰიუს 1977 წლის ანგარიშის რეზიუმე Annals of Internal Medicine-ში ამბობს: 50 პაციენტში სრული პასუხი 74%, ნაწილობრივი 26%; ნაწილობრივი პასუხის მქონეთაგან ხუთი ოპერაციის შემდეგ დაავადების გარეშე დარჩა, დაავადების გარეშე ჯამური წილი 85% იყო; 6-დან 30+ თვემდე დაკვირვებისას 32 პაციენტი ცოცხალი და დაავადების გარეშე იყო. 1978 წელს FDA-მ ცისპლატინი საკვერცხისა და სათესლე კიბოსთვის დაამტკიცა.
გადარჩენის ბრწყინვალე ნახტომი მძიმე ფასთან და მოკლე დაკვირვებასთან ერთად დგას
ფარდობითი და აბსოლუტური ეფექტი ერთად იკითხება: IU სათესლე კიბოში გადარჩენას 1974 წელს 5%-ად, შემდგომ კი, აინჰორნის სიტყვით, დაახლოებით 80%-ად აღწერს; CureToday გავრცელებულ დაავადებაში ძველ განკურნების წილს 5-10%-ად ასახელებს, Open University დაახლოებით 10-დან 1-ს. დღეს შედეგები გაცილებით უკეთესია, მაგრამ მოწინავე დაავადების მქონე პაციენტების დაახლოებით 25% ცისპლატინზე არ პასუხობს (CureToday). აბსოლუტური მასშტაბი: იმავე წერილში სათესლე კიბო აშშ-ის მამაკაცებში კიბოების დაახლოებით 1%-ადაა მოხსენიებული; ნახტომი ამრიგად იშვიათ, მაგრამ მძიმე დაავადებაში მოხდა ახალგაზრდა მამაკაცებში. ფასი: 1977 წლის რეზიუმე მკურნალობისას მნიშვნელოვან ტოქსიკურობას და პრეპარატთან დაკავშირებულ სიცოცხლის ორ დაკარგვას იუწყება. თირკმლის ტოქსიკურობამ პრეპარატი კინაღამ დაასრულა (RSC). სმენის დაკარგვა და მძიმე გულისრევა ასევე ცნობილი გვერდითი ეფექტებია (ორივესთვის ერთადერთი წყარო ვიკიპედიაა; მხოლოდ ორიენტირისთვის).
მტკიცებულების ზღვარი: 1977 წლის ანგარიში რანდომიზებული არ იყო, დაკვირვება 6-30+ თვე გრძელდებოდა; სიტყვა „განკურნება“ უფრო გვიანდელი დაკვირვებიდან მოდის. შრომა და დამსახურება: ყველა ექსპერიმენტი ვანკემპმა ჩაატარა; Bristol-Myers-ის პრეპარატის ლიცენზირებაში დამარწმუნებლებად არჩი პერსტაიკო და სტენლი კრუკი ასახელებიან (RSC). Golden Goose წერს, რომ კომპანიები ბაზარზე გამოტანას ჯერ კიდევ ყოყმანობდნენ.
რაც დარჩა
- პლატინის ნაერთის უნარი, შეაჩეროს უჯრედის გაყოფა, და ცის განლაგების მნიშვნელობა
- ერთი წამალი კი არა, კომბინაცია: ცისპლატინი, ვინბლასტინი, ბლეომიცინი
- ჰიდრატაცია და დიურეზი თირკმლის დასაცავად: მხარდაჭერა, რომელმაც პრეპარატი შესაძლებელი გახადა
რაც დაეცა ან შეიზღუდა
- პირველი ვარაუდი „ელექტრული ველი აჩერებს გაყოფას“: მოქმედებდა ელექტროლიზის პროდუქტები
- „წმინდა შემთხვევითობის“ ამბავი: ტროსკოს მიხედვით, მიზანი თავიდანვე კიბო იყო
- შთაბეჭდილება, რომ „ცისპლატინი ყველა პაციენტზე მუშაობს“: მოწინავე დაავადების მქონეთა დაახლოებით 25% არ პასუხობს
ცისპლატინის აღმოჩენიდან დამტკიცებამდე: 1961-დან 1978 წლამდე. ღერძი 1960-დან 1980 წლამდეა. მწვანე ნიშნები რამდენიმე წყაროში ან ბიბლიოგრაფიულად შემოწმებულ ჩანაწერებში ნაპოვნი თარიღებია (1964 წლის შემოდგომა, 1969, 1977, 1978); ყვითელი ნიშანი თარიღია, რომლის შესახებაც წყაროები ეწინააღმდეგება (1965 წლის თებერვლის რიცხვი); ლურჯი ნიშნები ერთი მეორეული წყაროდან ან მხოლოდ წლიდან მოდის (1961 წლის ოქტომბერი, 1963, 1974 წლის 7 ოქტომბერი). მხოლოდ წლით ცნობილი თარიღები წლის შუაშია დახაზული, მხოლოდ თვით ცნობილი თვის შუაში.
ედირნეს სემინომის სერია
ჩემი წყაროები 1960-იან წლებში ამ აღმოჩენასთან თურქეთის კავშირს არ აჩვენებს და არ ვიგონებ. არსებობს დღევანდელი გაზომვადი მონაცემთა წერტილი: ტრაკიის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის სამედიცინო ონკოლოგიის დეპარტამენტის გიოკიერის, კუჩუკარდასა და კიოსტეკის რეტროსპექტული სერია Namık Kemal Tıp Dergisi-ში (2019;7(2):128-132) 2008-2018 წლებში დაკვირვებულ 125 წმინდა სემინომის პაციენტს მოიცავს. ქიმიოთერაპიის მიმღები 63 პაციენტიდან 25-მა BEP (ბლეომიცინი, ეტოპოზიდი, ცისპლატინი) მიიღო, 38-მა კარბოპლატინი ერთადერთ პრეპარატად. ჯამური ხუთწლიანი გადარჩენა 95,3% იყო (84 პაციენტი), ათწლიანი 88,9% (45 პაციენტი); I სტადიაში 97,2%, III სტადიაში 66,7%, მაგრამ III სტადიიდან ხუთ წლამდე მხოლოდ 3 პაციენტი მივიდა. ნაშრომში შიდა შეუსაბამობებია (ქიმიოთერაპიის მიმღებთა რაოდენობა 40-ად და 63-ად ჩანს); ციფრებს ერთი ცენტრის ცხრილად ვკითხულობ მცირე ქვეჯგუფებით. ჩემი დასკვნა: 1974 წლის ინდიანას კვლევის მემკვიდრეები დღეს თურქეთის ალგორითმებშიც არიან; მაგრამ სემინომა PVB ამბის ძირითადი დაავადება არ არის და ეს მონაცემები ცისპლატინის ეფექტს არ ადასტურებს.
1844 წლიდან დღემდე
რა არის შემოწმებული, რა ეწინააღმდეგება
- კითხვის საზღვარი: 1965 და 1969 წლების Nature-ის სტატიების ტექსტი არ წამიკითხავს; 1965-ისთვის მხოლოდ მითითება, 1969-ისთვის მხოლოდ Springer-ის გვერდის რეზიუმე. აინჰორნი-დონოჰიუ 1977-ისთვის წაკითხულია PubMed-ის რეზიუმე (მითითება hemonc.org-ის ჩანაწერიდან). ამბის დიდი ნაწილი მეორეულია: Golden Goose Award-ის გვერდი, RSC-ის ნეკროლოგი (2009; კოლეგებისგან), Open University, ბრისტოლის ქიმიის გვერდი, LibreTexts-ის ანალიზი, IU (2024), CureToday (2004), გიოკიერი და სხვ. (2019).
- Nature 1965-ის რიცხვი: Scilit წერს „1 თებერვალი 1965“, სხვა ნაშრომის ბიბლიოგრაფია „13 თებერვალი 1965“, Golden Goose „1965 წლის თებერვალი“. ტექსტში მხოლოდ თებერვალი დავწერე; გრაფიკზე ყვითელია.
- ვარაუდის წყარო: Golden Goose ამბობს, რომ კრიგასმა შესთავაზა; RSC ამბობს, რომ უსახელო ქიმიის მასწავლებლისგან კრიგასის გავლით მოვიდა.
- აქტიური სახეობა: Golden Goose და Open University წერენ, რომ ელექტროდები ცისპლატინს იძლეოდა; LibreTexts ჯერ Pt(IV) სახეობას აღწერს, ულტრაიისფერში წარმოქმნილ ნეიტრალურ ნაერთს, შემდეგ ცის Pt(II) ნაერთს, როგორც თაგვის მოდელში ყველაზე ძლიერს. მეორე უფრო დეტალურად ვიპოვე და საფუძვლად ავიღე.
- თაგვის ცდა: Golden Goose 1968; Nature 1969-ის რეზიუმე და თაგვები. ვიკიპედიის ცისპლატინის გვერდი ვირთხებს ამბობს; არ გამომიყენებია.
- პირველი კლინიკური გამოცდები: Golden Goose „1971, ინგლისი, I ფაზა; 1972 აშშ“; RSC „1971 აშშ“. გადაწყვეტა ვერ შევძელი და ტექსტში ორივე ვარიანტი მივეცი.
- გადარჩენის ძველი ციფრი: IU „5%“, CureToday „5-10%“, Open University „დაახლოებით 10-დან 1“, Golden Goose „10%“. შესაძლოა განსხვავებული საზომები და პერიოდები.
- კლილენდი: პირველი PVB მკურნალობის დღე (1974 წლის 7 ოქტომბერი) მხოლოდ CureToday-შია; დიაგნოზის ასაკი წყაროებს შორის განსხვავდება, 22 და 23.
- FDA: „1978“ ბევრ წყაროში; 1978 წლის 19 დეკემბერი მხოლოდ ვიკიპედიაში.
- პეირონის წელი: ბრისტოლი 1844; ვიკიპედია ერთსა და იმავე გვერდზე 1844-სა და 1845-ს იძლევა.
- გვერდითი ეფექტები: თირკმლის ტოქსიკურობა ბევრ წყაროში; სმენის დაკარგვა და გულისრევა მხოლოდ ვიკიპედიაში; ციფრები არ გამომიყენებია.
- ტრაკიის სერია: შიდა შეუსაბამობები (ქიმიოთერაპიის მიმღებთა რაოდენობა 40 და 63; „დაკარგულთა“ ფორმულირება); III სტადიის ქვეჯგუფი ძალიან მცირეა.
- ვანკემპის თანამდებობა: Golden Goose „ლაბორატორიის დირექტორი“, RSC „ლაბორანტი“; რომ ექსპერიმენტები მან ჩაატარა, ორივეში საერთოა.
- როზენბერგი: სიცოცხლე დაასრულა 2009 წლის 8 აგვისტოს, 82 წლის ასაკში (RSC); დაბადების თარიღი, 1926 წლის 16 ნოემბერი, მხოლოდ ვიკიპედიიდანაა და ტექსტში არ გამოიყენება.
- 1999 საშვილოსნოს ყელი: მხოლოდ Golden Goose; თავად გამოცდები არ წამიკითხავს.
როცა ერთი წამალი არ ჰყოფნის: ოთხნივთიერებიანი რეცეპტი
დღეს ვნახეთ, რომ აინჰორნმა ცისპლატინი მარტო არ დატოვა და კიდევ ორ პრეპარატთან გააერთიანა. ხვალ ამ იდეის წარმოშობას მივყვებით: 1960-იანი წლების შუა, ბავშვობის ლეიკემია და National Cancer Institute; ფრეი, ფრეირაიხი და რამდენიმე პრეპარატის ერთად გამოყენების სტრატეგია. 122-ე დღეს (ფარბერი) ვნახეთ, რომ ერთი წამალი არ საკმარისია; ხვალ ვნახავთ, როგორ იქცა კომბინაცია პრინციპად. სახელებს, თარიღებსა და დეტალებს ხვალ შევამოწმებ.
ავტორის შენიშვნა: ამ წერილისთვის ადვილი გზა იქნებოდა გვეთქვა „ბაქტერიულ ცდაში შემთხვევით იპოვეს კიბოს საწინააღმდეგო წამალი“. წყაროები უფრო გადახლართულია: ვანკემპი, რომელმაც ცდები ჩაატარა, უმეტეს თხრობაში ფონზე რჩება, ვარაუდის წარმოშობა სადავოა, როზენბერგის კიბოზე მიმართული განზრახვა ნეკროლოგში მოწმობის სახითაა მოცემული, ხოლო საფეხურები, რომლებმაც პრეპარატი პაციენტზე გამოსადეგი გახადა, მანიტოლით დიურეზიდან აინჰორნის კომბინაციამდე, სტატიის შემდგომ ცამეტ წელზე ნაწილდება. თავად სტატიები არ წამიკითხავს; ეს ფაქტების შემოწმების ყუთში ჩავწერე.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Rosenberg B, VanCamp L, Krigas T. Inhibition of cell division in Escherichia coli by electrolysis products from a platinum electrode. Nature 1965;205:698-699. doi:10.1038/205698a0 (მითითება; ტექსტი წაკითხული არ არის).
- Rosenberg B, VanCamp L, Trosko JE, Mansour VH. Platinum compounds: a new class of potent antitumour agents. Nature 1969;222:385-386. doi:10.1038/222385a0 (წაკითხულია Springer-ის გვერდის რეზიუმე).
- Einhorn LH, Donohue J. Cis-diamminedichloroplatinum, vinblastine, and bleomycin combination chemotherapy in disseminated testicular cancer. Ann Intern Med 1977;87(3):293-298 (წაკითხულია PubMed-ის რეზიუმე).
- Golden Goose Award. Barnett Rosenberg, Loretta VanCamp, Thomas Krigas. goldengooseaward.org (წაკითხულია).
- Royal Society of Chemistry. In remembrance of Barnett Rosenberg. Dalton Trans. 2009, doi:10.1039/b918993a (წაკითხულია).
- The Open University. Cancer therapy: the cisplatin story. OpenLearn, Metals in Medicine (წაკითხულია).
- ბრისტოლის უნივერსიტეტი, ქიმია. Molecule of the Month: cisplatin, discovery. chm.bris.ac.uk (წაკითხულია).
- LibreTexts. Cisplatin 8. Discovery of cisplatin. შემთხვევის ანალიზი Cisplatin: The Invention of an Anticancer Drug (წაკითხულია).
- Indiana University Simon Comprehensive Cancer Center. Einhorn: 50 years of the cure. 2024 წლის 16 სექტემბერი (წაკითხულია).
- CureToday. Cured: the John Cleland story. ზამთარი 2004 (წაკითხულია).
- Gökyer A, Küçükarda A, Köstek O. Pür seminom vakalarının klinik özellikleri ve tedavi sonrası izlemleri: tek merkez deneyimi (წმინდა სემინომის შემთხვევების კლინიკური თავისებურებები და მკურნალობის შემდგომი დაკვირვება: ერთი ცენტრის გამოცდილება). Namık Kemal Tıp Dergisi 2019;7(2):128-132 (წაკითხულია).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ სესიაში არ წაკითხულა).
ეს წერილი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის 141-ე დღეა და ცისპლატინის აღმოჩენას ისტორიულ მოვლენად გადმოსცემს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია, არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. მკურნალობის გადაწყვეტილებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები შემოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა ან წაკითხვას ვერ ექვემდებარება, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია აღნიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
