როგორ გამოიყურება ვირუსის ძებნა სიმსივნურ უჯრედში? ეპშტეინი, ბარი, აჩონგი და ბერკიტის ლიმფომა (1964)
ამ სტატიაში
როგორ გამოიყურება ვირუსის ძებნა სიმსივნურ უჯრედში? ეპშტეინი, ბარი, აჩონგი და ბერკიტის ლიმფომა (1964)
გუშინ მთელი ქვეყნის ჩვევას დავაკვირდით (დღე 139); დღეს ერთი სიმსივნური უჯრედის შიგნით ვიყურებით. 136-ე დღეს დენის ბერკიტის აფრიკის რუკა დავხატეთ: ბავშვებში ყბის სიმსივნე მალარიის სარტყლის გასწვრივ ჯგუფდებოდა. რუკის უჯრედული შესატყვისი ლონდონში, ელექტრონული მიკროსკოპის ქვეშ გამოჩნდა. 97-ე დღეს, რაუსის ქათმის სარკომის ვირუსზე საუბრისას, ვთქვით, რომ „კიბოს უმეტესობა ვირუსული არ არის"; დღევანდელი ისტორია ამ წინადადებას არ არღვევს, მის საზღვრებს აჩვენებს.
1961 წლის მარტი: ლექცია მიდლსექსის საავადმყოფოში
Cancer Research UK-ის 2014 წლის სტატიის მიხედვით, ბერკიტმა 1961 წლის 22 მარტს ლონდონში გამოსვლა გამართა; მსმენელებს შორის ენტონი ეპშტეინიც იყო. რიკინსონის საიუბილეო გამოსვლა და ბრისტოლის უნივერსიტეტის 2024 წლის სტატია ადგილად მიდლსექსის საავადმყოფოს ასახელებს; ბერკიტი უგანდაში, მისიონერულ საავადმყოფოში მუშაობდა ქირურგად და აღწერა ტროპიკულ აფრიკაში ბავშვებში გავრცელებული ეს სიმსივნე. ვიკიპედიის მიხედვით, ეპშტეინი მაშინ ქათმებში კიბოს გამომწვევ ვირუსებზე მუშაობდა და კვლევა ბერკიტის სიმსივნის ვირუსული წარმოშობის ძიებაზე გადაიტანა (97-ე დღის რაუსის ხაზის გაგრძელება). გრუფატისა და მანეს მიხედვით, ეპშტეინმა ივარაუდა, რომ სიმსივნე მწერებით გადამდებმა ვირუსმა შეიძლება გამოიწვიოს.
ელექტრონული მიკროსკოპიის გამოცდილება მან, რიკინსონის თქმით, ნიუ-იორკში, როკფელერის ინსტიტუტში სამეცნიერო შვებულებისას მიიღო. ბრისტოლის სტატია წერს, რომ ეპშტეინი დაახლოებით ორი წელი ახლად აყვანილ დოქტორანტ ივონ ბართან ერთად სიმსივნის ნიმუშებში ვირუსს ეძებდა და არაფერი იპოვა; რიკინსონიც ამბობს, რომ აფრიკული ნიმუშების პირველი შედეგები უარყოფითი იყო.
1963 წლის დეკემბერი: ნისლი და დაბინდული სინჯარა
თხრობის მიხედვით, კამპალადან თვითმფრინავით გამოგზავნილი ბიოფსიის ნიმუში ნისლის გამო მანჩესტერში გადამისამართეს (ბრისტოლი, გრუფატი და მანე). ლონდონში შემანახველი სითხე დაბინდული ჩანდა, რაც ჩვეულებრივ ბაქტერიული დაბინძურების ნიშანია. მიკროსკოპში დათვალიერებისას ეპშტეინმა დაინახა, რომ დაბინდულობა დაბინძურება კი არა, სიმსივნიდან მოწყვეტილი უჯრედები იყო. გრუფატისა და მანეს მიხედვით, ამან ის სუსპენზიურ კულტურამდე მიიყვანა, რომელმაც იქ იმუშავა, სადაც ფირფიტის კულტურა ვერ გამოდგა; CRUK-ის სიტყვებით, გრძელმა გზამ ზოგი სიმსივნური უჯრედი მოშალა. რიკინსონი წერს, რომ 1963 წლის დეკემბერში, დაახლოებით ორწლიანი მუშაობის შემდეგ, ერთმა სიმსივნემ კულტურაში მზარდი უჯრედული ხაზი მოგვცა და მას ეპშტეინისა და ბარის სახელებით „EB1" უწოდეს.
თარიღზე წყაროები არ ემთხვევა: ვიკიპედია აღმოჩენას 1964 წლის თებერვალში აყენებს, გრუფატი და მანე კი ნისლს 1963 წლის დეკემბერში, ხოლო ელექტრონული მიკროსკოპისთვის საკმარის უჯრედებს რამდენიმე კვირით გვიან. სქემაზე 1963 წლის დეკემბერი ყვითელი ნიშნით დავხატე, წინააღმდეგობის საჩვენებლად.
„Virus particles in cultured lymphoblasts from Burkitt's lymphoma"
ეპშტეინის, აჩონგისა და ბარის მოკლე ჩანაწერი The Lancet-ის პირველ ტომში, 702-703-ე გვერდებზე გამოქვეყნდა (ავტორთა რიგი ასეთია: ეპშტეინი, აჩონგი, ბარი). გარისონ-მორტონის ჩანაწერი ამბობს, რომ ნაშრომი ბერკიტის სიმსივნიდან მიღებულ უჯრედებში „ჰერპესისმაგვარ ვირუსულ ნაწილაკებს" აღწერდა. რიკინსონის მიხედვით, ეპშტეინმა EB1 უჯრედებში ჰერპესვირუსებისმაგვარი ნაწილაკები დაინახა, მაგრამ უჯრედების მხოლოდ მცირე ნაწილი იყო ინფიცირებული. ბრისტოლის სტატია ამბობს, რომ აღმოჩენა Lancet-ში ლექციიდან სამი წლისა და ერთი კვირის შემდეგ გამოაცხადეს.
Lancet-ის ჩანაწერის ტექსტი არ წამიკითხავს. საზღვრები იმავე ჯგუფის დეტალური ნაშრომიდან მოდის, რომელიც Journal of Experimental Medicine-ში 1965 წლის 1 მაისს გამოქვეყნდა (121(5):761-770): ორივე ხაზი, EB1 და EB2, ორი სხვადასხვა ბიოფსიიდან, ერთნაირი იერის ვირუსს შეიცავდა; ის უჯრედების დაახლოებით 1-2 პროცენტში ჩანდა, როგორც მოუმწიფებელი (დაახლოებით 75 მµ) და მომწიფებული (110-115 მµ) ნაწილაკები; ავტორები „გარკვეულ ნიშანს" აღნიშნავენ, რომ ნაწილაკები უჯრედის მემბრანიდან კვირტდებით მწიფდება. ვირუსის გამოყოფისა და იდენტიფიცირების ყველა მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა; ავტორები მას „უცნობს, დაუდგენელს" უწოდებენ. ქათმის ემბრიონებში, ახალშობილ ზაზუნებსა და თაგვებში და ქსოვილის კულტურის ცხრა სისტემაში აღმოსაჩენი ეფექტი არ დაფიქსირებულა.
ლატენტური ინფექცია
ვირუსს შეუძლია წლების განმავლობაში ჩუმად იჯდეს უჯრედში, გამრავლების გარეშე და ხშირად დაავადების გამოწვევის გარეშე (დაგვიანებული ანუ ლატენტური ინფექცია; გამარტივებული განმარტება). რიკინსონის მიხედვით, მოლეკულურმა მეთოდებმა EBV-ის გენომი ლატენტურ ინფექციად აჩვენა ყველა გამოკვლეულ აფრიკულ ბერკიტის ლიმფომაში. ანუ ის, რომ ნაწილაკები უჯრედების 1-2 პროცენტში ჩანდა, არ გამორიცხავს, რომ გენომი დანარჩენთა უმეტესობაში ჩუმად იმყოფება.
მეტოქეები, „უცნობი ვირუსი" და ფილადელფიის სეროლოგია
1964 წელს ამ სფეროში მხოლოდ ეპშტეინის ჯგუფი არ იყო. JEM-ის სტატიის ლიტერატურის სიის მიხედვით, დალდორფმა და ბერგამინიმ აფრიკელი ბავშვების ავთვისებიანი ლიმფომებიდან ფილტრში გამავალი დაუდგენელი აგენტები აღწერეს; ბელმა და თანაავტორებმა დაწერეს, რომ ბერკიტის ერთი შემთხვევიდან რეოვირუსი გამოყვეს; ეპშტეინმა, ვუდოლმა და ტომსონმა კი ბერკიტის ბიოფსიური მასალით ინექცირებულ მწვანე აფრიკულ მაიმუნებში ლიმფობლასტური ლიმფომა აღწერეს. არცერთი ამ პუბლიკაციიდან არ წამიკითხავს; მხოლოდ სიაში მოცემულ მითითებებს გადმოვცემ. ამრიგად, „ბერკიტის სიმსივნეში ვირუსი აღმოაჩინეს" 1964 წელს ერთადერთი სწორი პასუხი არ იყო; ეპშტეინის ჯგუფს გამოარჩევდა უჯრედულ ხაზში დანახული ნაწილაკები, და რა იყო ისინი, უცნობი რჩებოდა.
გრუფატისა და მანეს მიხედვით, ფილადელფიის ბავშვთა საავადმყოფოს გერტრუდ და ვერნერ ჰენლემ პაციენტთა შრატებით, ცნობილი ადამიანის ჰერპესვირუსების საწინააღმდეგოდ, აჩვენეს, რომ ახალი ვირუსი მათგან განსხვავდება, და EB1 ხაზიდან გამომდინარე დაარქვეს სახელი. რიკინსონიც წერს, რომ ჰენლეს ჯგუფმა აჩვენა, რომ ვირუსი სამი ცნობილი ადამიანის ჰერპესვირუსისგან განსხვავდება, და შესთავაზა სახელი „EB ვირუსი"; არცერთი არ ასახელებს სახელდების თარიღს. CRUK ამბობს, რომ 1965 წელს ოფიციალურად EBV უწოდეს, მაგრამ იმავე წლის JEM-ის სტატია ვირუსს ჯერაც „უცნობს" უწოდებს; ეს წინააღმდეგობა ფაქტების შემოწმების ყუთს დავუტოვე.
1968 წელს ჰენლეებმა და ფოლკერ დილმა Proceedings of the National Academy of Sciences-ში (59:94-101) გამოაქვეყნეს ბერკიტის სიმსივნესთან ასოცირებული ჰერპესის ტიპის ვირუსის კავშირი ინფექციურ მონონუკლეოზთან; გარისონ-მორტონის ჩანაწერი ამას აჯამებს, როგორც იმის ჩვენებას, რომ EBV იწვევს მონონუკლეოზს. გრუფატისა და მანეს მიხედვით, ეს ადრე არაინფიცირებული ლაბორატორიის თანამშრომლის დაავადებამ და სეროკონვერსიამ აჩვენა.
ვირუსის ნაწილაკის დანახვა მიზეზის ჩვენება არ არის; ვირუსი, რომელსაც ყველა ატარებს, ყველა კიბოს მიზეზი არ არის
პირველი საზღვარი: 1964 წელს მიღებული იყო კულტივირებული უჯრედული ხაზების უჯრედების 1-2 პროცენტში დანახული ნაწილაკები. ვირუსზე, რომლის გამოყოფაც და იდენტიფიცირებაც ვერ მოხერხდა და რომელსაც ცხოველებზე ეფექტი არ ჰქონდა (JEM 1965), ვერ ვიტყვით, რომ ის სიმსივნის მიზეზია; იმ ეტაპზე ნაჩვენები იყო „ვირუსი არსებობს", და არა „ეს არის სიმსივნის მიზეზი" (ჩემი წაკითხვა). მეორე საზღვარი, შედარებითი და აბსოლუტური ეფექტის ერთად კითხვა: CRUK წერს, რომ ამერიკაში მოზრდილთა დაახლოებით 10-დან 9 EBV-ის მიმართ სეროპოზიტიურია; იოზგატში 2323 ადამიანზე EBV VCA IgG-ის კვლევაში (ავტორი და წელი კატალოგის გვერდზე არ არის მითითებული) საერთო სეროპოზიტიურობა 82,2 პროცენტი იყო. ანუ ვირუსთან შეხვედრა თითქმის ყველასთვის ჩვეულებრივია, ბერკიტის ლიმფომა კი იშვიათია; ბერკიტის ლიმფომის აბსოლუტური სიხშირე წაკითხულ წყაროებში ვერ ვიპოვე.
მესამე საზღვარი, ვირუსი მარტო საკმარისი არ არის: CRUK წერს, რომ გენები, კვება და სხვა ინფექციებიც თამაშობენ როლს; კაროლინსკას ინსტიტუტში 1976 წელს c-myc გენის მონაწილეობით ქრომოსომული ცვლილების აღმოჩენაც ისტორიის ნაწილია (CRUK; უკავშირდება 137-ე დღის ტრანსლოკაციის ხაზს). მეოთხე საზღვარი, სახელდება და შრომა: ვირუსი სამიდან ორი ადამიანის სახელს ატარებს. ბერტ აჩონგმა (1928-1996) ელექტრონულ მიკროსკოპიაში დაგვეხმარა, ბარს (1932-2016) კი წყაროები „კვლევის ასისტენტად" (რიკინსონი, გრუფატი და მანე) ან „დოქტორანტად" (ბრისტოლი) ასახელებენ; წინააღმდეგობის გადაჭრა ვერ შევძელი. მეხუთე საზღვარი, ვაქცინა: რიკინსონი წერს, რომ ეპშტეინი 1970-იანი წლებიდან EBV-ის ვაქცინაზე მუშაობდა და რომ მსხვილი ფარმაცევტული კომპანიები ვაქცინის კანდიდატებს კლინიკურ კვლევებში ამოწმებენ; ამ სტატიის წყაროებში დამტკიცებული EBV ვაქცინა არ იხსენიება.
რაც დარჩა
- სიმსივნური უჯრედული ხაზის სუსპენზიურ კულტურაში მოყვანა და ელექტრონული მიკროსკოპით შესწავლა
- სეროლოგიით ახალი ვირუსის ცნობილებისგან გარჩევა (ჰენლეები)
- ვირუსის კავშირი ინფექციურ მონონუკლეოზთანაც: არა მხოლოდ „აფრიკული სიმსივნის ვირუსი"
რაც დაეცა ან შეიზღუდა
- ფორმულა „უცნობი, დაუდგენელი ვირუსი" (1965 წლის შემდეგ სახელი დაერქვა)
- ნაწილაკის დანახვის მიზეზის ჩვენებად მიჩნევა
- ბერკიტის ლიმფომის მხოლოდ ვირუსთან დაკავშირება: სხვა ფაქტორებიც იხსენიება
გზა ეპშტეინ-ბარის ვირუსის აღმოჩენამდე: 1958-დან 1973 წლამდე. ღერძი 1955-დან 1975 წლამდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები თარიღებია, რომლებიც რამდენიმე წყაროში ან გადამოწმებული მითითებების მქონე ჩანაწერებშია (1961 წლის მარტი, 1964 წლის მარტი, 1965 წლის 1 მაისი, 1968); ყვითელი ნიშანი თარიღია, რომელზეც წყაროები ეწინააღმდეგება ერთმანეთს (1963 წლის დეკემბერი და 1964 წლის თებერვალი); ლურჯი ნიშნები აღებულია ერთი მეორადი წყაროდან ან მხოლოდ წლის მიხედვით. მხოლოდ წლით ცნობილი თარიღები წლის შუაში, მხოლოდ თვით ცნობილი — თვის შუაში დავხატე.
სეროპრევალენტობის გაზომვა იოზგატიდან
ჩემი წყაროები 1964 წლისთვის ამ აღმოჩენასთან თურქეთის ადგილობრივ კავშირს არ აჩვენებს და ასეთს არ ვიგონებ. არსებობს გადამოწმებადი მონაცემი: იოზგატში 6 თვიდან 96 წლამდე ასაკის 2323 ადამიანში EBV VCA IgG სეროპრევალენტობა ELISA-თი გაზომეს; საერთო სეროპოზიტიურობა 82,2 პროცენტი იყო, 6 თვე-2 წლის ასაკში 60,2 პროცენტი, 3-5 წლისას 70,2 პროცენტი, 20-29 წლისას 89,9 პროცენტი; ქალებში 85,5 პროცენტი, მამაკაცებში 79,1 პროცენტი. პოზიტიურობა და-ძმათა რაოდენობასთან ერთად იზრდებოდა; საცხოვრებელს, შემოსავალს, საცხოვრებელ ადგილსა და ბაგა-ბაღში სიარულს კავშირი არ აღმოაჩნდა (მხოლოდ დისერტაციების კატალოგის რეზიუმე; ავტორი და წელი გვერდზე არ არის, სრული ტექსტი არ წამიკითხავს). ჩემი დასკვნა: ვირუსთან ადრეული შეხვედრა თურქეთშიც ძალიან გავრცელებულია, და EBV-ის კავშირი კიბოსთან უნდა წავიკითხოთ, როგორც გავრცელებული ინფექციის იშვიათი შედეგი.
1958 წლიდან დღემდე
რა არის გადამოწმებული, რა ეწინააღმდეგება ერთმანეთს
- წაკითხვის საზღვარი: Lancet-ის ჩანაწერის ტექსტი არ წამიკითხავს; მხოლოდ მისი მითითება (გარისონ-მორტონის ჩანაწერი: Epstein, Achong, Barr; Lancet 1:702-3, 1964) და მეორადი გადმოცემები. 1965 წლის JEM-ის ნაშრომიდან (PMC) მხოლოდ გვერდის რეზიუმე წაიკითხა. ყველა სხვა ინფორმაცია CRUK-იდან (2014), ბრისტოლის უნივერსიტეტიდან (2024), რიკინსონის საიუბილეო გამოსვლიდან (თარიღის გარეშე), გრუფატისა და მანესგან (médecine/sciences 2024; ფრანგულად) და EA4HP-დან (2021) მოდის.
- Lancet-ის თარიღი: CRUK ამბობს „1964 წლის მარტს". გრუფატისა და მანეს ლიტერატურის სიაში ნომერი „15"-ად არის დაბეჭდილი; შეიძლება დღე იყოს, ვერ გადავამოწმე. „სამი წელი და ერთი კვირა" (ბრისტოლი) 1961 წლის 22 მარტთან ერთად 1964 წლის 28 მარტს იძლევა, მაგრამ ეს ჩემი დასკვნაა; ტექსტში მხოლოდ „1964 წლის მარტი" დავწერე.
- აღმოჩენის თარიღი: რიკინსონი და გრუფატი-მანე ნისლსა და უჯრედულ ხაზს 1963 წლის დეკემბერში აღწერენ; ვიკიპედია აღმოჩენას 1964 წლის თებერვალში აყენებს. ნაჩვენებია ყვითელი ნიშნით.
- ნისლის ამბავი: კამპალადან მოსული ბიოფსიის მანჩესტერში გადამისამართება ბრისტოლში, CRUK-სა და გრუფატი-მანეშია; დეტალები განსხვავდება, საერთო ბირთვი დავწერე.
- ბარის როლი: ბრისტოლი ამბობს „დოქტორანტი", რიკინსონი და გრუფატი-მანე „კვლევის ასისტენტი", ვიკიპედია — როგორც სტუდენტი, ისე თანააღმომჩენი. გადაუჭრელია.
- მტკიცება „პირველი ადამიანის სიმსივნური ვირუსი": CRUK და რიკინსონი EBV-ს „პირველ ადამიანის სიმსივნურ ვირუსს" უწოდებენ; გარისონ-მორტონი — „პირველ ადამიანის კიბოს ვირუსს". JEM 1965-ის ფორმულირება „უცნობი, დაუდგენელი" და გამოყოფის წარუმატებლობა ამ მტკიცებას 1964 წლისთვის ასუსტებს. „პირველის" მტკიცება აქ არ გავიზიარე; მეტოქე განცხადებები (ბელის რეოვირუსი, დალდორფი-ბერგამინი) მხოლოდ JEM-ის მითითებებიდან აღებულია და წაკითხული არ არის.
- სახელდება: CRUK ამბობს „1965 წელს ოფიციალურად EBV"; გრუფატი-მანე და რიკინსონი წერენ, რომ ჰენლეებმა დაარქვეს, თარიღის გარეშე. იმავე წლის (1965 წლის მაისი) JEM-ის სტატია ვირუსს უსახელოდ ტოვებს.
- ბერკიტის ლექცია: 1961 წლის მარტი და მიდლსექსის საავადმყოფო რამდენიმე წყაროშია; 22 მარტი — მხოლოდ CRUK-ში.
- იოზგატის მონაცემები: ავტორი, წელი და უნივერსიტეტი კატალოგის გვერდზე არ არის; სათაური და რიცხვები იქიდანაა.
- ეპშტეინის ცხოვრება: დაიბადა 1921 წლის 18 მაისს, ამქვეყნიური გზა დაასრულა 2024 წლის 6 თებერვალს, 102 წლის ასაკში (ვიკიპედია; ბრისტოლი წერს, რომ ამბავი 2024 წლის 21 თებერვალს გამოაცხადეს). სამეფო საზოგადოების წევრობა 1979 და რაინდობა 1991 გრუფატი-მანეს მიხედვით.
- c-myc 1976, კუჭის კიბო 1991 და 2009: მხოლოდ CRUK-იდან; დეტალები წაკითხული არ არის.
რატომ წყვეტს ბაქტერია გაყოფას?
დღეს სიმსივნურ უჯრედში ვირუსს ვეძებდით; ხვალ კიბოს წამალთან მივდივართ, რომელიც ელექტრულ ველში გაყოფაშეწყვეტილი ბაქტერიებისგან დაიბადა. 1960-იანი წლების დასაწყისი, მიჩიგანის შტატის უნივერსიტეტი: პლატინის ელექტროდები და ბარნეტ როზენბერგი. გახსოვთ, 96-ე დღეს ერლიხის „ჯადოსნური ტყვიის" იდეა აღვწერეთ; ხვალ ვნახავთ, როგორ დაიბადა ეს იდეა თავიდან მოულოდნელი წყაროდან. სახელებს, თარიღებსა და დეტალებს ხვალ გადავამოწმებ.
ავტორის შენიშვნა: ამ სტატიის მარტივი გზა იქნებოდა გვეთქვა „ეპშტეინმა დაამტკიცა პირველი ადამიანის კიბოს ვირუსი". 1964 წელს ნაჩვენები იყო უჯრედულ ხაზში 1-2 პროცენტით დანახული ნაწილაკები, რომელთა გამოყოფა და იდენტიფიცირება ვერ მოხერხდა; ავტორების საკუთარი სიტყვებით, ვირუსი „უცნობი" იყო. მოზრდილთა უმეტესობა ვირუსს ატარებს, კიბო კი იშვიათია; ამიტომ მტკიცებულების ნამდვილი წონა შემდგომი ათწლეულების სეროლოგიამ და მოლეკულურმა ნაშრომებმა ატარეს. Lancet-ის ჩანაწერი თავად არ წამიკითხავს; ეს ფაქტების შემოწმების ყუთში დავწერე.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Epstein MA, Achong BG, Barr YM. Virus particles in cultured lymphoblasts from Burkitt's lymphoma. Lancet 1964;1:702-703 (მითითება გარისონ-მორტონის ჩანაწერიდან; ტექსტი წაკითხული არ არის).
- Epstein MA, Henle G, Achong BG, Barr YM. Morphological and biological studies on a virus in cultured lymphoblasts from Burkitt's lymphoma. J Exp Med 1965;121(5):761-770. doi:10.1084/jem.121.5.761. PMID 14278230 (PMC-ის გვერდის რეზიუმე წაკითხულია).
- Henle G, Henle W, Diehl V. Relation of Burkitt's tumor-associated herpes-type virus to infectious mononucleosis. Proc Natl Acad Sci USA 1968;59:94-101 (გარისონ-მორტონის ჩანაწერი წაკითხულია).
- Cancer Research UK. 50 years of Epstein-Barr virus. Emma Smith, 2014 წლის 26 მარტი (წაკითხულია).
- ბრისტოლის უნივერსიტეტი. Professor Sir Anthony Epstein CBE FRS, 1921-2024. 2024 წლის თებერვალი (წაკითხულია).
- Rickinson A. Sir Anthony Epstein FRS: ოქსფორდის ლურჯი დაფის გახსნის გამოსვლა, oxonblueplaques.org.uk (თარიღი არ არის მითითებული; წაკითხულია).
- Gruffat H, Manet E. Sir Anthony Epstein (1921-2024): le découvreur du virus d'Epstein-Barr. médecine/sciences 2024;40(8-9):665-669 (ფრანგულად; წაკითხულია).
- EA4HP. Prof. Sir Anthony Epstein, born on May 18th 1921. european-association-for-haematopathology.org, 2021 წლის 11 მაისი (წაკითხულია).
- Yozgat ilinde farklı yaş gruplarında Epstein-Barr virüs immünglobulin G seroprevalansının belirlenmesi (ეპშტეინ-ბარის ვირუსის იმუნოგლობულინ G-ს სეროპრევალენტობის განსაზღვრა სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფში იოზგატის პროვინციაში). Açık Bilim (YÖK), დისერტაციების კატალოგის ჩანაწერი (რეზიუმე წაკითხულია; ავტორისა და წლის გარეშე).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010 (ზოგადი კონტექსტისთვის; შესაბამისი ნაწილი ამ სესიაში წაკითხული არ არის).
ეს სტატია სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში" მე-140 დღეა და ეპშტეინ-ბარის ვირუსის აღმოჩენას ისტორიულ მოვლენად ჰყვება. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია, არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. ინფექციის, სისხლის ანალიზებისა და თქვენი ჯანმრთელობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ მეორად წყაროს ეყრდნობა ან ვერ წაიკითხა, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია მითითებული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
