Bir Tümör Hücresinin İçinde Virüs Aramak Neye Benzer? Epstein, Barr, Achong ve Burkitt Lenfoması (1964)

Bir Tümör Hücresinin İçinde Virüs Aramak Neye Benzer? Epstein, Barr, Achong ve Burkitt Lenfoması (1964)

Mart 1961: Middlesex Hastanesi'nde bir ders

Cancer Research UK'nin 2014 tarihli yazısına göre Burkitt 22 Mart 1961'de Londra'da bir konuşma yaptı; dinleyiciler arasında Anthony Epstein vardı. Rickinson'ın anma konuşması ve Bristol Üniversitesi'nin 2024 yazısı yeri Middlesex Hastanesi olarak veriyor; Burkitt Uganda'da bir misyoner hastanesinde cerrahtı ve tropik Afrika'daki çocuklarda görülen bu tümörü anlattı. Wikipedia'ya göre Epstein o sırada tavuklarda kansere yol açan virüsler üzerinde çalışıyordu ve araştırmasını Burkitt tümörünün viral kökenini aramaya kaydırdı (97. gündeki Rous çizgisinin devamı). Gruffat ve Manet'ye göre Epstein tümörü böcekle bulaşan bir virüsün yapabileceğini ileri sürdü.

Elektron mikroskobu deneyimini Rickinson'ın aktardığına göre New York'taki Rockefeller Enstitüsü'ndeki bir sabbatical döneminde edinmişti. Bristol'ün yazısı, Epstein'ın yeni göreve başlayan doktora öğrencisi Yvonne Barr'la yaklaşık iki yıl boyunca tümör örneklerinde virüs aradığını, hiçbir sonuç alamadığını yazıyor; Rickinson da Afrika örneklerinden ilk sonuçların olumsuz olduğunu söylüyor.

Aralık 1963: sis ve bulanık bir tüp

Anlatıya göre Kampala'dan uçakla gelen bir biyopsi örneği sis yüzünden Manchester'a yönlendirildi (Bristol, Gruffat ve Manet). Londra'da koruyucu sıvı bulanık görünüyordu; bu genellikle bakteri bulaşmasının işaretidir. Epstein mikroskopla baktığında bulanıklığın bulaşma olmadığını, tümörden kopmuş hücrelerden geldiğini gördü. Gruffat ve Manet'ye göre bu onu, plak kültürünün başarısız olduğu yerde işe yarayan süspansiyon kültürüne götürdü; CRUK'nin ifadesiyle uzun yolculuk bazı tümör hücrelerini gevşetmişti. Rickinson, Aralık 1963'te yaklaşık iki yıllık çalışmadan sonra bir tümörün kültürde üreyebilen bir hücre hattı verdiğini ve ona Epstein ve Barr'ın adıyla "EB1" denildiğini yazıyor.

Tarihte kaynaklar tam uyuşmuyor: Wikipedia keşfi Şubat 1964'e yerleştiriyor, Gruffat ve Manet Aralık 1963'te sis gözlemini, birkaç hafta sonra elektron mikroskobu için yeterli hücreyi veriyor. Şemada Aralık 1963'ü, çelişkiyi belirtmek için sarı işaretle çizdim.

Rakipler, "bilinmeyen virüs" ve Philadelphia'daki seroloji

1964'te bu alanda yalnızca Epstein'ın ekibi yoktu. JEM makalesinin kaynak listesine göre Dalldorf ve Bergamini Afrikalı çocuklardaki malign lenfomalardan tanımlanamamış süzülebilir etkenler bildirdi; Bell ve arkadaşları bir Burkitt olgusundan reovirüs ayırdığını yazdı; Epstein, Woodall ve Thomson ise Burkitt biyopsi materyali verilen yeşil Afrika maymunlarında lenfoblastik lenfoma bildirdi. Bu yayınların hiçbirini okumadım; yalnız listedeki künyelerini aktarıyorum. Dolayısıyla "Burkitt tümöründe virüs bulundu" cümlesi 1964'te tek bir doğru yanıt vermiyordu; ayırt edici olan, Epstein'ın ekibinin hücre hattında görünen parçacıklardı ve bunun ne olduğu bilinmiyordu.

Gruffat ve Manet'ye göre Philadelphia Çocuk Hastanesi'nden Gertrude ve Werner Henle hasta serumlarını bilinen insan herpesvirüslerine karşı kullanarak yeni virüsün onlardan farklı olduğunu gösterdi ve EB1 hattından yola çıkarak adlandırdı. Rickinson da Henle ekibinin virüsün bilinen üç insan herpesvirüsünden ayrı olduğunu gösterdiğini ve "EB virüsü" adını önerdiğini yazıyor; ikisi de adlandırmanın tarihini vermiyor. CRUK 1965'te resmen EBV denildiğini söylüyor, ama aynı yılın JEM makalesi virüsü hâlâ "bilinmeyen" diye anıyor; bu çelişkiyi fact-check kutusuna bıraktım.

1968'de Henle'ler ve Volker Diehl, Proceedings of the National Academy of Sciences'ta (59:94-101) Burkitt tümörüyle ilişkili herpes tipi virüsün enfeksiyöz mononükleozla ilişkisini yayımladı; Garrison-Morton kaydı bunu EBV'nin mononükleozun nedeni olduğunun gösterilmesi diye özetliyor. Gruffat ve Manet'ye göre bunu, daha önce enfekte olmamış bir laboratuvar çalışanının hastalanıp serolojik olarak dönüşmesi gösterdi.

Yozgat'tan bir seroprevalans ölçümü

Kaynaklarım 1964'te Türkiye'de bu keşfe dair bir yerel bağ göstermiyor; böyle bir bağ kurmuyorum. Doğrulanabilen bir veri var: Yozgat'ta 6 aylık ile 96 yaş arasında 2.323 kişide EBV VCA IgG seroprevalansı ELISA ile ölçülmüş; genel seropozitiflik yüzde 82,2, 6 ay-2 yaşta yüzde 60,2, 3-5 yaşta yüzde 70,2, 20-29 yaşta yüzde 89,9; kadınlarda yüzde 85,5, erkeklerde yüzde 79,1. Pozitiflik kardeş sayısıyla artmış; konut, gelir, yerleşim ve kreş devamıyla ilişkili bulunmamış (yalnız bir tez kataloğunun özeti; yazar ve yıl sayfada yok, tam metni okumadım). Çıkarımım: virüsle erken karşılaşma Türkiye'de de çok yaygın; EBV'nin kanserle ilişkisi, yaygın bir enfeksiyonun nadir sonuçları olarak okunmalı.

Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 140. günüdür ve Epstein-Barr virüsünün keşfini tarihî bir olay olarak anlatır. Tarihî-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Enfeksiyon, kan sonuçları ve sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca ikincil kaynağa dayanan ya da okunamayan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.