دو جایزه، پنجاه‌وپنج سال: نوبل ۱۹۶۶، راس و هاگینز
در این مقاله
دو جایزه، پنجاه‌وپنج سال: نوبل ۱۹۶۶، راس و هاگینز
دیروز ترازنامهٔ ۱۹۶۵ را بستیم (روز ۱۴۴): از یک سو توانایی‌های نیرومند با شواهدی که هنوز نوشته نشده بود، از سوی دیگر ستون‌های علت و درمان. امروز یک سال جلوتر می‌رویم. در پاییز ۱۹۶۶ کمیتهٔ استکهلم از این دو ستون یک نام برگزید. یکی مردی بود که با یک سارکوم مرغ دربارهٔ علت پرسیده بود (روز ۹۷) و دیگری جراحی که با آزمایش خون یک بیمار پروستات دربارهٔ درمان پرسیده بود (روز ۱۱۲). این دو داستان را در روزهای جدا گفته بودیم. امروز آن‌ها را کنار هم، به‌عنوان دو نیمهٔ یک جایزه، می‌بینیم و یک پرسش مطرح می‌کنیم: جایزه پایان یک اثبات علمی است یا ثبت دیرهنگام آن؟
متن رسمی چه می‌گوید؟
بر پایهٔ صفحهٔ بنیاد نوبل، جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۱۹۶۶ میان دو نفر، به‌طور مساوی، تقسیم شد. به پیتون راس برای کشف ویروس‌های ایجادکنندهٔ تومور؛ به چارلز برنتون هاگینز برای کشف‌هایش دربارهٔ درمان هورمونی سرطان پروستات. این دو توجیه برگردان من از عبارت رسمی در صفحهٔ بنیاد نوبل است.
اعلام در اکتبر ۱۹۶۶ انجام شد. شمارهٔ ۲۱ اکتبر ۱۹۶۶ مجلهٔ Time می‌نویسد که جایزه «هفتهٔ گذشته» اعلام شده بود؛ روز دقیق را نتوانستم راستی‌آزمایی کنم. بر پایهٔ همان مجله، راس ۸۷ ساله بود و هاگینز ۶۵ ساله. راس در ۵ اکتبر ۱۸۷۹ و هاگینز در ۲۲ سپتامبر ۱۹۰۱ به دنیا آمد (زندگی‌نامه‌های نوبل)؛ سن‌ها با این تاریخ‌ها هماهنگ است. پنجاه‌وپنج سالِ عنوان فاصلهٔ گزارش راس دربارهٔ سارکوم مرغ (۱۹۱۱) تا جایزه است. برای هاگینز همین محاسبه کوتاه‌تر است: Time می‌نویسد سهمش «بیش از بیست‌وپنج سال» پیش بود، که برآوردی خام به سوی ۱۹۴۱ است.
دو برندهٔ جایزه سخن می‌گویند
بر پایهٔ صفحه‌های سخنرانی در وب‌گاه نوبل، هر دو سخنرانی به ۱۳ دسامبر ۱۹۶۶ تاریخ خورده‌اند. عنوان سخنرانی راس «The Challenge to Man of the Neoplastic Cell» است. از چکیدهٔ وب‌گاه، راس این‌ها را می‌گوید (خلاصهٔ مفهومی): تومورها وقتی پدید می‌آیند که سلول‌ها از هماهنگی بدن پیروی نمی‌کنند و ماهیت این تغییر هنوز کم‌شناخته است؛ عامل‌های بیرونی مانند مواد شیمیایی، پرتو و برخی ویروس‌ها می‌توانند تومور را مدت‌ها پیش از دیدنی شدنش آغاز کنند، در حالی که آسیب بافتی یا التهاب می‌تواند رشد را تقویت کند. ویروس‌های توموری در مرغ، خرگوش و موش بیشتر مانند «آغازگر» عمل می‌کنند؛ سرطان می‌تواند پس از ناپدید شدن ویروس هم ادامه یابد. راس توضیح ساده با جهش پیکری را نمی‌پذیرد. او با این سخن پایان می‌دهد که در انسان هیچ ویروسی به‌عنوان علت سرطان اثبات نشده است، برخی ویروس‌ها ممکن است آغازگر باشند، به گمان او بیشتر سرطان‌های انسان بر مواجهه‌های محیطی و شیوهٔ زندگی تکیه دارند و پیشگیری و درمان محدود مانده است.
اینجا طنزی هست، اما آرام: جایزه به کشف ویروس‌های توموری رسید و مردی که آن را گرفت در سخنرانی‌اش خودش می‌گوید این کشف بیشتر سرطان‌های انسان را توضیح نمی‌دهد. عنوان سخنرانی هاگینز «Endocrine-Induced Regression of Cancers» است؛ سرطان پروستات و پستان، تومورهای موش صحرایی، برداشتن غدهٔ فوق‌کلیه و هیپوفیز را در بر می‌گیرد و صریح می‌گوید فقط بخش کوچکی از سرطان‌ها به هورمون‌ها پاسخ نیرومند می‌دهند. نخستین مجموعهٔ ۲۱ بیمار و ازدست‌رفتن بعدی پاسخ را در روز ۱۱۲ گفتیم؛ اینجا تکرار نمی‌کنم.
جایزهٔ دیرهنگام چه نشان می‌دهد؟
نوبل شناسایی یک کشف از سوی یک کمیته است؛ اندازهٔ اینکه چند بیمار سود برد نیست. تأخیر هم اندازه نیست، اما چیزی می‌گوید: نگاه حوزه تغییر کرده است. بر پایهٔ سخنرانی معرفی ج. کلاین، عضو کمیتهٔ نوبل (متن وب‌گاه را با ابزار خلاصه‌ساز خواندم)، کار راس «حدود ۱۹۱۰» انجام شده بود؛ بسیاری از پژوهشگرانی که کوشیدند تومورهای موش و موش صحرایی را با پالایه‌های بدون سلول منتقل کنند ناکام ماندند و نتایج مرغ را استثنا دانستند؛ پیوند ویروس و سرطان دهه‌ها با تردید روبه‌رو بود و تصویر در دههٔ ۱۹۵۰ عوض شد. پس جایزهٔ ۱۹۶۶ آزمایشی را که در ۱۹۶۶ انجام شده باشد ثبت نمی‌کند، بلکه تغییر نگاهی را ثبت می‌کند که در نیم قرن پخش شده بود.
راه راس: از مرغ تا جایزه
بر پایهٔ زندگی‌نامهٔ نوبلش، راس در ۱۹۰۹ به درخواست سایمون فلکسنر به مؤسسهٔ راکفلر آمد تا آزمایشگاه پژوهش سرطان را برعهده بگیرد؛ در ۱۹۲۰ عضو شد، در ۱۹۴۵، در ۶۵ سالگی، عضو افتخاری و تا پایان زندگی، ۱۶ فوریهٔ ۱۹۷۰، در آزمایشگاه به کار ادامه داد. Time می‌نویسد هنگام اعلام جایزه بیست‌ویک سال بود که بازنشسته شده بود، اما تقریباً هر روز به آزمایشگاه می‌رفت. گزارش ۱۹۱۱ را در روز ۹۷ گفتیم: پالودهٔ یک سارکوم سینهٔ مرغ در مرغ‌های سالم همان تومور را پدید می‌آورد. اینکه این کشف «نخستین» بود یا نه محل مناقشه است؛ کار الرمان و بانگ دربارهٔ سرطان خون در ۱۹۰۸ پیش‌تر است. پس راس را می‌توان نه «نخستین اثبات‌کنندهٔ ویروس‌های توموری»، بلکه «نخستین نام شناخته‌شده‌ای که عامل پالایش‌پذیر را در یک تومور توپر نشان داد» توصیف کرد؛ این جمله خلاصهٔ خود من است.
صفحهٔ نامزدهای بایگانی نوبل برای راس ۱۷ نامزدی می‌شمارد. ورودی‌هایی که توانستم بخوانم از ۱۹۲۶ آغاز می‌شود (پیشنهاددهنده کارل لاندشتاینر) و تا ۱۹۵۱ می‌رود؛ در میان آن‌ها ۱۹۳۱، ۱۹۳۴، ۱۹۳۵، ۱۹۳۶، ۱۹۳۷، ۱۹۳۹، ۱۹۴۶ و ۱۹۴۷ هست. ۱۹۲۶ سال جالبی است: جایزهٔ آن سال که به سرطان مربوط بود به نظریهٔ کرم فیبیگر رسید (روز ۱۰۲). نام راس آن سال در فهرست نامزدها بود. میان این دو رویداد پیوند علّی ادعا نمی‌کنم؛ همین که در یک سطر تقویم‌اند معنادار است. صفحه نمی‌گوید نامزدی‌ها بر چه کاری استوار بود.
راه هاگینز: از یک آزمایش خون تا جایزه
هاگینز، زادهٔ هالیفاکس، در ۱۹۲۴ از هاروارد دکترای پزشکی گرفت، در ۱۹۲۷ به‌عنوان مربی جراحی به دانشگاه شیکاگو پیوست، در ۱۹۳۶ استاد شد و در ۱۹۵۱ مدیر آزمایشگاه بن می برای پژوهش سرطان (زندگی‌نامهٔ نوبل). مقاله‌های ۱۹۴۱ او و اثر اخته‌سازی و استروژن بر فسفاتازهای سرم را در روز ۱۱۲ گفتیم. Time می‌نویسد او اخته‌سازی را در سرطان پروستات به کار برد و نشان داد سود نه از خود عمل، بلکه از تغییر هورمونی می‌آمد.
صفحهٔ هاگینز در بایگانی نوبل سه نامزدی فهرست می‌کند: دو تا در ۱۹۵۰ (اتو واربورگ و کلوگ اسپید) و یکی در ۱۹۵۱ (ر. گایزندورفر). گمان می‌کنم واربورگِ آنجا همان واربورگ روز ۱۰۱ است؛ صفحه او را بیشتر معرفی نمی‌کند. بر پایهٔ سخنرانی معرفی (ج. کلاین، با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد) در بیش از نیمی از بیماران مبتلا به سرطان پیشروی پروستات تومور کوچک شده یا از میان رفته بود و بسیاری سال‌ها بی‌نشانه ماندند؛ در سرطان پستان ارزش همین رویکرد محدودتر بود. این عدد خلاصهٔ سخنران است و اندازهٔ بقا نیست.
حدهایی که جایزه پنهان می‌کند
سه حد را باید با هم خواند. نخست ارزیابی خود راس: در سخنرانی‌اش یادآور می‌شود که در انسان پیوند ویروس و سرطان اثبات نشده است. دوم خط خود هاگینز: سرطان‌هایی که به‌راستی به هورمون پاسخ می‌دهند بخش کوچکی‌اند؛ پاسخ در بیشتر بیماران با گذر زمان از دست می‌رود؛ بر پایهٔ چکیده، در نخستین مجموعهٔ ۲۱ بیمار فقط ۴ نفر، یعنی در عدد مطلق حدود یک‌پنجم، بیش از ۱۲ سال زنده ماندند (چنان‌که در روز ۱۱۲ یادداشت کردم، از چکیده به‌روشنی معلوم نیست این گزاره به کدام گروه مربوط است). سوم خود نوبل: این جایزه اندازه نمی‌گیرد یک بیمار چند سال به دست آورد. برای ۱۹۶۶ عدد بقای نسبی ندارم و آن را جعل نمی‌کنم.
هاگینز در سخنرانی‌اش همچنین می‌گوید استیل‌بسترول (۱۹۳۸) نخستین ماده‌ای مصنوعی بود که سرطان را مهار کرد و این کار «آغاز شیمی‌درمانی در سرطان» به شمار می‌آید (با ابزار خلاصه‌ساز خواندم). این ادعای «نخستین» است و به تعریف بستگی دارد: سرکوب هورمون‌ها و داروی آسیب‌رسان مستقیم به سلول (دارویی سیتوتوکسیک) یک چیز نیستند. نخستین بیمار خردل نیتروژن‌دار موضوع روز ۱۱۵ است و داستان DES موضوع روز ۱۱۰.
آنچه ماند
- ستون‌های علت و درمان کنار هم در یک جایزه: سرطان یک پرسش نیست
- برندهٔ جایزه‌ای که در سخنرانی خودش حد می‌گذارد
- پرسش «آیا این تومور وابسته به هورمون است؟»
آنچه افتاد یا سست شد
- انتظار اینکه «هر سرطانی با ویروس توضیح داده می‌شود»: خود راس آن را محدود کرد
- انتظار اینکه درمان هورمونی به هر سرطانی گسترش یابد
- جایزه را پایان شواهد دانستن
تلاقی دو راه در ۱۹۶۶. محور از ۱۹۰۵ تا ۱۹۷۵ می‌رود. نشانه‌های سبز تاریخ‌هایی‌اند که در منبع کتاب‌شناختی یا دست‌اول بررسی شده‌اند؛ نشانه‌های آبی در سال یا هفته تقریبی‌اند (کارهای ۱۹۴۱ هاگینز، هفتهٔ اعلام)؛ نشانهٔ کهربایی ۱۹۱۱ را نشان می‌دهد که منابع در آن اندکی اختلاف دارند (سخنرانی معرفی حدود ۱۹۱۰ می‌گوید). نوارهای پهن سبز بازه‌ها را نشان می‌دهند. تاریخ‌هایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال گذاشته شده‌اند.
در تقویم کنار هم، در علت جدا
پیوند مستند و مستقیمی میان این جایزه و پزشکی ترکیه نیافتم و پیوندی را به زور نمی‌سازم. فقط تقویم را دارم: بر پایهٔ منبع ثانویه‌ای که در روز ۱۴۴ به کار بردم (کوسه‌بای و گوکر، ۲۰۱۲؛ یک منبع واحد)، شیمی‌درمانی در ۱۹۶۵ به ترکیه آمد و در ۱۹۶۸ در حاجت‌تپه شورای انکولوژی چندرشته‌ای تشکیل شد. نوبل ۱۹۶۶ میان این دو تاریخ می‌افتد. ادعا نمی‌کنم این معنای علّی دارد؛ فقط یادآور می‌شوم که آغاز در ترکیه در همان دهه‌ای بود که در جاهای دیگر جهان علت و درمان هورمونی شناخته می‌شد.
از ۱۹۰۹ تا امروز
چه بررسی شد و چه نامطمئن ماند
- روز اعلام: روز دقیق پیدا نشد. نوشتهٔ ۲۱ اکتبر ۱۹۶۶ در Time می‌گوید جایزه «هفتهٔ گذشته» اعلام شد (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد). نوشته «Royal Caroline Institute» دارد؛ سخنرانی معرفی هم همین نام را به کار می‌برد؛ این نهاد مؤسسهٔ کارولینسکاست.
- توجیه و تقسیم: از صفحهٔ چکیدهٔ بنیاد نوبل (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد). عبارت فارسی برگردان من است.
- سن‌ها: راس ۸۷، هاگینز ۶۵: بر پایهٔ Time؛ تاریخ‌های تولد (۵ اکتبر ۱۸۷۹، ۲۲ سپتامبر ۱۹۰۱) از زندگی‌نامه‌های نوبل. چون تاریخ اعلام معلوم نیست، نمی‌توانم قطعی کنم راس هنگام اعطا ۸۶ ساله بود یا ۸۷ ساله؛ Time ۸۷ می‌گوید.
- ۱۹۱۱ و «حدود ۱۹۱۰»: چکیدهٔ سخنرانی معرفی «حدود ۱۹۱۰» می‌گوید و سارکوم مرغ را نام نمی‌برد؛ Time و منابع روز ۹۷ ۱۹۱۱ می‌گویند. برای ۱۹۱۱ به نشانی کتاب‌شناختی‌ای تکیه دارم که در روز ۹۷ بررسی کردم و برای این نوشته دوباره نخواندم.
- سخنرانی معرفی: سخنران در صفحه «Professor G. Klein» آمده است؛ صفحه تاریخ سخنرانی را نمی‌دهد. «تقریباً نیم قرن»، «بیش از نیمی» و نتایج درمان هورمونی از ابزار خلاصه‌ساز است؛ به‌عنوان گفته و تفسیر سخنران در نظر گرفته شد، نه اندازه‌گیری.
- سخنرانی‌ها: تاریخ ۱۳ دسامبر ۱۹۶۶ برای هر دو سخنرانی از صفحه‌های سخنرانی در وب‌گاه نوبل است. محتوای سخنرانی راس از چکیدهٔ وب‌گاه است و محتوای سخنرانی هاگینز از یک PDF که با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد؛ هیچ‌کدام با متن کامل مقایسه نشد. تاریخ مراسم اعطای جایزه را در این نوشته نیاورده‌ام و بررسی نکرده‌ام.
- استیل‌بسترول به‌عنوان «نخستین ماده مصنوعی»: عبارت خود هاگینز (از طریق ابزار خلاصه‌ساز)؛ به تعریف بستگی دارد و یک «نخستین» راستی‌آزمایی‌شده نیست.
- نامزدی‌ها: برای راس صفحه ۱۷ نامزدی می‌شمارد؛ فقط ده ورودی میان ۱۹۲۶ و ۱۹۵۱ را توانستم ببینم و هفت‌تای باقی را ندیدم. برای هاگینز سه نامزدی (دو تا در ۱۹۵۰، یکی در ۱۹۵۱). دلیل نامزدی‌ها در صفحه نیست. اینکه پیشنهاددهنده «Otto Warburg» همان واربورگ روز ۱۰۱ است، یک فرض است.
- الرمان-بانگ ۱۹۰۸: از روز ۹۷ گرفته شد؛ اینجا دوباره راستی‌آزمایی نشد. عبارت «نخستین نام شناخته‌شده‌ای که عامل پالایش‌پذیر را در یک تومور توپر نشان داد» خلاصهٔ خود من است.
- زندگی‌نامهٔ راس: زندگی‌نامهٔ نوبل ۱۹۰۹، ۱۹۲۰، ۱۹۴۵ و ۱۶ فوریهٔ ۱۹۷۰ و ادامهٔ کار را می‌دهد؛ توضیح نمی‌دهد چرا جایزه دیر رسید. زندگی‌نامهٔ هاگینز تاریخ تولد، تحصیل و سمت‌ها را می‌دهد؛ کار پروستات را شامل نمی‌شود.
- ترکیه: پیوند مستقیمی پیدا نشد. تاریخ‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۶۸ از تنها منبع ثانویه‌ای است که در روز ۱۴۴ به کار بردم.
- جعبهٔ دیروز: آنچه جعبهٔ «فردا»ی روز ۱۴۴ وعده داد، یعنی تاریخ جایزه، توجیه و راه دو مرد، بررسی شد؛ استثنا روز دقیق اعلام است.
مراقبت در پایان زندگی: سیسیلی ساندرز و زایش مراقبت تسکینی، ۱۹۶۷
تا اینجا علت و درمان سرطان را دنبال کردیم. فردا می‌پرسیم وقتی درمان به حدش می‌رسد چه رخ می‌دهد. سیسیلی ساندرز از سه راه جدا آمده بود، به‌عنوان پرستار، مددکار اجتماعی و پزشک، و در ۱۹۶۷ در لندن در یک آسایشگاه (هاسپیس) را گشود. تاریخ گشایش St Christopher's، منبع مفهوم «total pain» و راه خود ساندرز را فردا بررسی می‌کنم.
یادداشت نویسنده: جایزه‌های نوبل را معمولاً مانند لحظهٔ رسیدن روایت می‌کنیم. در این نوشته خلافش را دیدم: هر دو مردی که جایزه را گرفتند حد را در سخنرانی خودشان گفته بودند. راس می‌اندیشید بیشتر سرطان‌های انسان از ویروس نمی‌آیند؛ هاگینز می‌گفت سرطان‌هایی که به هورمون پاسخ می‌دهند بخش کوچکی‌اند. پس تأخیر جایزه نشانه‌ای است که خواندنش می‌ارزد: حوزه شواهد را آهسته و همراه با حدهایش پذیرفت. همچنین آشکار می‌گویم که بخش مهمی از این نوشته را از چکیده‌های وب‌گاه رسمی خوانده‌ام؛ مقایسه با متن‌های کامل گام بعدی می‌بود.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- بنیاد نوبل. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966 (صفحهٔ چکیده؛ توجیه‌ها و تقسیم). nobelprize.org/prizes/medicine/1966/summary/ (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- Klein G. Presentation Speech, Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966. nobelprize.org/prizes/medicine/1966/ceremony-speech/ (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- Rous P. The Challenge to Man of the Neoplastic Cell. سخنرانی نوبل، 13 دسامبر 1966. nobelprize.org (چکیدهٔ وب‌گاه خوانده شد).
- Huggins CB. Endocrine-Induced Regression of Cancers. سخنرانی نوبل، 13 دسامبر 1966. nobelprize.org (PDF با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- بنیاد نوبل. زندگی‌نامه‌های پیتون راس و چارلز ب. هاگینز؛ صفحه‌های بایگانی نامزدها. nobelprize.org (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد؛ فقط بخشی از نامزدی‌های راس دیده شد).
- Time. نوشته‌ای دربارهٔ جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی 1966، 21 اکتبر 1966. time.com/archive/6630371/ (با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد).
- Rous P. A sarcoma of the fowl transmissible by an agent separable from the tumor cells. J Exp Med 1911;13(4):397-411 (نشانی در روز ۹۷ بررسی شد؛ برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
- Huggins C, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. I. Cancer Res 1941;1:293-297 (در روز ۱۱۲ بررسی شد؛ برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (زمینهٔ کلی؛ بخش مربوط برای این نوشته دوباره خوانده نشد).
این مقاله روز ۱۴۵ مجموعهٔ «۳۶۵ روز تاریخ سرطان» است و جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۱۹۶۶ را به‌عنوان یک خوانش تاریخی روایت می‌کند. محتوایی تاریخی-عمومی است، نه تشخیص و نه توصیهٔ درمانی. برای تصمیم‌های درمانی با پزشک خود مشورت کنید. منابع بررسی شده‌اند؛ جزئیاتی که فقط به یک منبع ثانویهٔ واحد، فقط به یک چکیده یا به متنی که خوانده نشد تکیه دارند در یادداشت‌های راستی‌آزمایی مشخص شده‌اند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
