شمردن علت‌ها فراتر از یک کشور: تأسیس IARC، از نیس تا لیون (۱۹۶۳ تا ۱۹۶۵)
در این مقاله
شمردن علت‌ها فراتر از یک کشور: تأسیس IARC، از نیس تا لیون (۱۹۶۳ تا ۱۹۶۵)
دیروز به یکی از پرسش‌های همین سال نگاه کردیم: اگر یک دارو کافی نیست، آیا می‌شود چند دارو را با هم داد (روز ۱۴۲)؟ امروز از همان سال، ۱۹۶۵، به پرسش دیگر می‌رسیم: سرطان از چه پدید می‌آید؟ در روزهای اخیر چهار سرنخ دیدیم: سیگار (دول و هیل، روز ۱۲۵)، گزارش Surgeon General (روز ۱۳۹)، یک ویروس (اپشتین-بار، روز ۱۴۰) و یک فلز (پلاتین، روز ۱۴۱). هر کدام درون یک کشور یا یک آزمایشگاه پیدا شده بود. جایی نبود که بتواند این سرنخ‌ها را میان کشورها مقایسه کند و به هیچ دولت واحدی هم تعلق نداشته باشد. موضوع امروز تأسیس همان جاست.
یک نامه، سیزده امضا
تاریخ رسمی تأسیس آژانس ۱۹۶۵ است، اما رد ایده دو سال عقب‌تر می‌رود. بنا بر کتاب ساراچی و وایلد دربارهٔ پنجاه سال نخست IARC، ایده را در اوایل ۱۹۶۳ ایو پوجولی، روزنامه‌نگاری از نیس، مطرح کرد و به امانوئل داستیه دو لا ویژری، سردبیر Libération، نوشت. داستیه موضوع را به رئیس‌جمهور فرانسه، دوگل، رساند. در ۷ نوامبر ۱۹۶۳ داستیه و دوازده همامضاکننده نامه‌ای سرگشاده برای دوگل فرستادند: نیم درصد از بودجهٔ نظامی فرانسه، اتحاد شوروی، بریتانیا و آمریکا یک نهاد بین‌المللی سرطان را تأمین مالی کند. دوگل دو روز بعد، در ۹ نوامبر، پاسخی موافق داد. در ۱۱ نوامبر ریموند مارسلن، وزیر فرانسوی، با مدیرکل سازمان جهانی بهداشت (WHO)، مارکولینو گومس کاندو، تماس گرفت؛ پیگیری را اوژن اوژاله بر عهده گرفت. صفحهٔ تاریخ خود IARC کوتاه‌تر روایت می‌کند: «گروهی از چهره‌های برجستهٔ عمومی فرانسه» دوگل را به پذیرش پروژه قانع کردند؛ نام کسی را نمی‌برد.
در این زنجیره، مقیاس پیشنهاد مالی چشمگیر است. نامه پیشنهاد می‌کرد سهم کوچکی از هزینه‌های نظامی چهار کشور به سرطان اختصاص یابد. اینکه آژانس در عمل چگونه تأمین مالی شد، برای این مقاله بررسی نکردم؛ فقط می‌دانم پیشنهاد چنین بود. یادداشت دوم: این روایت را تنها از یک منبع، یعنی کتاب، خواندم.
از نشست‌ها تا قطعنامه
بنا بر کتاب، گام‌های بعدی چنین بود: نشست‌های فنی در پاریس (۱۷-۱۸ دسامبر ۱۹۶۳ و ۲۷-۲۸ فوریهٔ ۱۹۶۴)، کنفرانس استکهلم اتحادیهٔ بین‌المللی مهار سرطان (UICC) در ۷ تا ۹ سپتامبر ۱۹۶۴، مصوبهٔ ۱۹ ژوئن ۱۹۶۴ سازمان جهانی بهداشت (که به مدیرکل اجازه می‌داد گفتگوها را آغاز کند) و نشست‌های میان‌دولتی در لیون در ۱۶ تا ۱۸ فوریهٔ ۱۹۶۵. کمیتهٔ علمی از ۳۰ مارس تا ۲ آوریل ۱۹۶۵ گرد آمد و اپیدمیولوژی را فعالیت اصلی آژانس تعیین کرد؛ آسیب‌شناسی و آموزش نیز مورد تأکید بود.
در ۲۰ مه ۱۹۶۵ مجمع جهانی بهداشت با قطعنامهٔ WHA18.44، بر پایهٔ مادهٔ 18(k) اساسنامهٔ WHO، آژانس را بنیان نهاد. صفحهٔ تاریخ کنونی IARC نیز همین روز را زادروز می‌داند. اما روزی که آژانس عملاً کار را آغاز کرد دیگری است: پس از آنکه پنج دولت بنیان‌گذار اساسنامه را تأیید کردند، WHO در ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۵ اعلام کرد IARC از ۱۵ سپتامبر شروع به کار کرده است. پس پرسش «تاریخ تأسیس کدام است؟» دو پاسخ دارد و هر دو درست‌اند؛ این را در جعبهٔ راستی‌آزمایی باز می‌کنم.
نخستین شورای حاکم و نخستین شورای علمی
بنا بر کتاب، نخستین شورای حاکم IARC در ۲۳ و ۲۴ سپتامبر ۱۹۶۵ در لیون گرد آمد. اوژن اوژاله ریاست آن را بر عهده داشت و جووانی کاناپریا، ایتالیایی، نایب‌رئیس بود. در این نشست لیون رسماً به‌عنوان مقر تأیید شد. دولت‌های بنیان‌گذار پنج تا بودند (جمهوری فدرال آلمان، فرانسه، ایتالیا، بریتانیا و آمریکا)؛ استرالیا و اتحاد شوروی در همان نشست سپتامبر پیوستند و شمار به هفت رسید. اسرائیل در ۱۹۶۶ و هلند در آوریل ۱۹۶۷ پیوست. روز بعد، ۲۵ سپتامبر، نخستین شورای علمی گرد آمد. کتاب دوازده عضو را نام می‌برد، از جمله ریچارد دول (بریتانیا)، نیکولای بلوخین (شوروی)، آبراهام لیلینفلد (آمریکا)، جورج کلاین و آیزاک بربلوم (اسرائیل). دو تا از این نام‌ها را از روزهای پیشین می‌شناسیم: دول در ۱۹۵۰ از کسانی بود که پیوند سیگار و سرطان ریه را نشان دادند (روز ۱۲۵). بنا بر کتاب، به دول ریاست آژانس هم پیشنهاد شد و او نپذیرفت.
محدودیت: اینکه چه کسی شورا را اداره کرد، در بخشی که خواندم ذکر نشده است.
چرا اپیدمیولوژی؟ به‌کار بردن یک روش در جاهای بسیار
جست‌وجوی علت‌های سرطان در یک بیمارستان یا یک کشور اغلب به شمار کافی نمی‌رسد. وقتی با یک روش در کشورهای بسیار می‌شمارند، تفاوت‌ها دیده می‌شود. از این رو در سال‌های نخست دو چیز برجسته می‌شود: مقایسهٔ بروز سرطان میان کشورها (گزارش UICC با عنوان Cancer Incidence in Five Continents در ۱۹۶۶ منتشر شد و جلد دوم آن، با مشارکت IARC، در ۱۹۷۰) و آموزش (برنامهٔ بورس در ۱۹۶۶ آغاز شد؛ از ۲۴ ژوئن تا ۵ ژوئیهٔ ۱۹۶۸ نخستین دورهٔ بین‌المللی اپیدمیولوژی سرطان با سی شرکت‌کننده در لیون برگزار شد). مدیر آژانس، جان هیگینسون، می‌خواست آزمایشگاه بخش جدایی‌ناپذیر آژانس باشد تا به پژوهش‌های اپیدمیولوژیک آزمون‌های آزمایشگاهی افزوده شود. هیگینسون در ۱ ژوئیهٔ ۱۹۶۶ کار را آغاز کرد؛ صفحهٔ IARC سال‌های خدمت او را ۱۹۶۶ تا ۱۹۸۱ می‌دهد.
بنا بر روایت کتاب، هیگینسون «محیط» را گسترده تعریف می‌کرد: هر چه انسان‌ها را در بر می‌گیرد و بر آنان اثر می‌گذارد، از جمله هوا، فرهنگ، تغذیه و مواجهه‌های شیمیایی (خلاصهٔ مفهومی؛ جملهٔ دقیق را بررسی نکردم). فرضیهٔ مبتنی بر این تعریف آن بود که حدود ۹۰ درصد سرطان‌ها ممکن است به شرایط بیرونی مربوط باشند. این عدد اغلب نادرست خوانده می‌شود: «محیط» در اینجا فقط آلودگی نیست و این یک فرضیه است، نه نتیجه‌ای اندازه‌گیری‌شده. محاسبات بعدی این عدد (دول و پتو، ۱۹۸۱) موضوع روزی جداگانه خواهد بود.
حدها و تعادل‌ها: بودجه، نمایندگی و آنچه انجام نشد
برنامه‌های نخست یک مرکز اطلاع‌رسانی پژوهش سرطان را هم شامل می‌شد؛ بنا بر کتاب، به دلیل محدودیت بودجه این مرکز تأکید کمتری یافت. یعنی همهٔ آنچه هنگام تأسیس در نظر بود با وزن یکسان انجام نشد. تعادل دوم: آژانس بیماران را درمان نمی‌کند؛ کاری که به آن سپرده شده بررسی علت‌ها، آموزش و مقایسه است. پیشرفت درمانی از نوعی که دیروز شرح دادیم (روز ۱۴۲) از این راه نمی‌آید.
تعادل سوم نمایندگی است. هنگام تأسیس پنج دولت بود (جمهوری فدرال آلمان، فرانسه، ایتالیا، بریتانیا، آمریکا)؛ اتحاد شوروی و استرالیا در همان سپتامبر پیوستند. صفحهٔ کنونی عضویت سی عضو را فهرست می‌کند و در میان آنان از آفریقا فقط مصر و مراکش دیده می‌شود. عضویت با حق‌عضویت می‌چرخد: بنا بر اسناد IARC، در عضویت معلق، حق‌عضویت‌های سالانه همچنان انباشته می‌شود. مراکز منطقه‌ای هم ایجاد شد (از ۱۹۶۷ نایروبی، سنگاپور و کینگستون؛ از ۱۹۷۰-۷۱ تهران)؛ اینکه تا چه اندازه کمبود نمایندگی در اداره را جبران می‌کردند، در اینجا ارزیابی نکردم.
از ایده تا آژانس: ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۱. محور از ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۳ امتداد دارد. نشانه‌های سبز تاریخ‌هایی‌اند که در چند منبع یا در صفحهٔ تاریخ خود نهاد تأیید شده‌اند (۲۰ مه ۱۹۶۵؛ ۱ ژوئیهٔ ۱۹۶۶). نشانه‌های آبی به یک منبع ثانویهٔ واحد (کتاب ساراچی و وایلد یا سند مونوگراف‌ها) تکیه دارند. تاریخ‌هایی که فقط سالشان معلوم است در میانهٔ سال و آنهایی که فقط ماه‌شان معلوم است در میانهٔ ماه رسم شده‌اند.
پیوستن در ۲۰۱۱، رفتن در ۲۰۱۹
پیوند مستقیم این روایت با ترکیه از ۲۰۱۱ آغاز می‌شود، نه ۱۹۶۵. بنا بر اطلاعیهٔ مطبوعاتی IARC در ۱۳ مه ۲۰۱۱، ترکیه در نشست سالانهٔ شورای حاکم همان روز بیست‌ودومین دولت مشارکت‌کنندهٔ آژانس شد. نخستین نمایندهٔ ترکیه در شورای حاکم IARC پروفسور دکتر مراد تونجر بود. بنا بر اطلاعیه، در ترکیه سالانه حدود ۱۷۰٬۰۰۰ مورد جدید سرطان ثبت می‌شد و سرطان مهم‌ترین مسئلهٔ بهداشت عمومی بود؛ مدیر IARC، کریستوفر وایلد، ترکیه را پلی طبیعی میان آسیا و اروپا توصیف کرد (اطلاعیهٔ مطبوعاتی و گزارش ecancer).
سپس تصویر دیگری هست. بنا بر سند شصت‌ودومین نشست شورای حاکم IARC (GC/62/17)، ترکیه تصمیم گرفته بود با اثر از ۳ ژوئن ۲۰۱۹ از آژانس خارج شود. در نامه‌ای به تاریخ ۲۸ مه ۲۰۱۹ از مدیرکل WHO خواست خروج را به تعلیق سه‌ساله تبدیل کند و خروج بر پایهٔ این درخواست در حالت انتظار گذاشته شد. اما در صورت‌جلسهٔ شصت‌وسومین نشست، مه ۲۰۲۱، آمده است که ترکیه در ژوئن ۲۰۱۹ آژانس را ترک کرده و تا پایان همان سال به پرداخت سهم خود ادامه داده است. صفحهٔ کنونی عضویت سی عضو را فهرست می‌کند و ترکیه در فهرست نیست. اینکه درخواست تعلیق چگونه پایان یافت و چرا خروج تصمیم گرفته شد، در اسنادی که خواندم نیافتم؛ دربارهٔ دلیل اظهارنظر نمی‌کنم.
از ۱۹۶۳ تا امروز
آنچه بررسی شد و آنچه نامطمئن ماند
- حد خواندن: از پی‌دی‌اف کتاب پنجاه‌ساله IARC، با حدود ۵۳۱٬۰۰۰ نویسه، فقط حدود ۲۰۰٬۰۰۰ نویسهٔ نخست را خواندم. بخش‌های نخوانده ممکن است تاریخ‌ها یا تصحیح‌های دیگری داشته باشند. نویسندگان کتاب ساراچی و وایلدند؛ در فراداده‌های صفحهٔ انتشار فقط وایلد آمده است.
- تاریخ تأسیس: ۲۰ مه ۱۹۶۵ (WHA18.44؛ صفحهٔ تاریخ IARC و کتاب). آغاز عملی کار آژانس: ۱۵ سپتامبر ۱۹۶۵ (اعلام ۲۰ سپتامبر WHO؛ فقط کتاب). دو تاریخ به رویدادهای متفاوت اشاره دارند؛ برای «تأسیس» قطعنامهٔ WHA را مبنا گرفتم.
- صاحبان ایده: پوجولی، داستیه، دوازده همامضاکننده، پاسخ ۹ نوامبر، مارسلن و اوژاله تنها از کتاب‌اند. صفحهٔ تاریخ IARC نام کسی را نمی‌برد. نام همامضاکنندگان را در بخشی که خواندم نیافتم.
- نیم درصد بودجهٔ نظامی: به‌عنوان پیشنهاد در نامه نقل شد؛ نمی‌گویم آژانس در عمل چنین تأمین مالی شد.
- نخستین مدیر: صفحهٔ تاریخ IARC هیگینسون (۱۹۶۶-۱۹۸۱) را نخستین مدیر می‌داند؛ در بخش خوانده‌شدهٔ کتاب «نخستین» صریحاً گفته نشده، اما ۱ ژوئیهٔ ۱۹۶۶ آمده است. اینکه ریاست آژانس به دول پیشنهاد و او رد کرد، تنها در کتاب است.
- «۹۰ درصد»: خواندم که کتاب این فرضیه را در کنار تعریف هیگینسون از محیط می‌آورد؛ منبع و جزئیات عدد بررسی نشد. تعریف هیگینسون از «محیط» به‌صورت خلاصهٔ مفهومی داده شده است.
- مونوگراف‌ها: برنامه در ۱۹۶۹ آغاز شده، نخستین نشست در دسامبر ۱۹۷۱ (ژنو)، جلد نخست در ۱۹۷۲؛ لورنتسو توماتیس سازندهٔ برنامه معرفی شده است. همه فقط از جلد 100E و با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد. محل نشست و جزئیات باید بررسی شود.
- مراکز منطقه‌ای: نایروبی، سنگاپور، کینگستون (از ۱۹۶۷)، تهران (از ۱۹۷۰-۷۱) از یک منبع ثانویهٔ واحد.
- ترکیه ۲۰۱۱: ۱۳ مه ۲۰۱۱، بیست‌ودومین دولت مشارکت‌کننده (اطلاعیهٔ IARC و ecancer؛ هر دو از یک منبع‌اند). رقم ۱۷۰٬۰۰۰ مورد جدید در سال از اطلاعیهٔ ۲۰۱۱ است؛ داده‌ای امروزی نیست.
- ترکیه ۲۰۱۹: تصمیم خروج (با اثر از ۳ ژوئن ۲۰۱۹) در GC/62/17 است؛ درخواست تعلیق در ۲۸ مه ۲۰۱۹؛ صورت‌جلسهٔ GC63 (۱۷-۱۸ مه ۲۰۲۱) می‌گوید آژانس را ترک کرده؛ در فهرست کنونی اعضا نیست. شکاف نتیجه میان این سه سند را نتوانستم ببندم. دلیل خروج در اسناد نیامده است.
- شمار اعضا: ۳۰ در صفحهٔ کنونی عضویت IARC. صفحه به‌جای «دولت مشارکت‌کننده» می‌گوید «عضو»؛ همان‌طور که خواندم نقل کردم.
یک مکث: ترازنامهٔ پزشکی سرطان بر آستانهٔ ۱۹۶۵
تا امروز زنجیره‌ای از ۱۸۹۶ تا ۱۹۶۵ را گام‌به‌گام دنبال کردیم. فردا می‌ایستیم و می‌پرسیم: پزشکی سرطان در ۱۹۶۵ کجا بود؟ برای کدام بیماری‌ها می‌شد جدی از درمان سخن گفت و برای کدام نه؟ تصویر «دو ستون» روز ۱۰۰ (جراحی و پرتودرمانی، سپس درمان سیستمیک جوانه‌زده) در این دوره چگونه تغییر کرد؟ فردا این مقایسه را از روی منابع از نو می‌سازم؛ نخست باید بررسی کنم کدام بیماری از چه زمانی «قابل درمان» شمرده شد.
یادداشت نویسنده: راه آسان برای این موضوع توصیف IARC به‌عنوان «آژانسی که دوگل بنیان نهاد» یا «شاخه‌ای از WHO» بود. منابع زنجیره‌ای پراکنده‌تر نشان می‌دهند: یک روزنامه‌نگار، یک نامه، رشته‌ای از نشست‌ها، یک قطعنامهٔ مجمع جهانی بهداشت و تأیید اساسنامه از سوی پنج دولت. افزون بر این، بیشتر روایتی که در دست دارم بر یک کتاب تکیه دارد و من فقط بخش نخست آن را خواندم. سندی را که دربارهٔ عضویت ترکیه حرف آخر را می‌زند نیافتم. این‌ها را در جعبهٔ راستی‌آزمایی جداگانه ثبت کرده‌ام.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- Saracci R, Wild CP. International Agency for Research on Cancer: The First 50 Years, 1965-2015. Lyon: IARC; 2015. publications.iarc.who.int (صفحهٔ انتشار خوانده شد؛ حدود ۲۰۰٬۰۰۰ نویسهٔ نخست پی‌دی‌اف خوانده شد).
- IARC. IARC history. iarc.who.int/iarc-history (خوانده شد؛ دسترسی 7 November 2026).
- IARC. About IARC membership. iarc.who.int/about-iarc-membership (خوانده شد؛ دسترسی 7 November 2026).
- IARC. Press release No. 207: Turkey joins IARC, 13 May 2011. iarc.who.int (خوانده شد).
- ecancer. Turkey joins International Agency for Research on Cancer. ecancer.org, خبر 1752 (خوانده شد).
- IARC Governing Council. GC/62/17: Suspension of the participation of Turkey (سند خوانده شد). events.iarc.who.int.
- IARC Governing Council. Sixty-third session, Second Meeting minutes (GC63/Min2 Rev1), 17-18 May 2021 (خوانده شد). events.iarc.who.int.
- IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Personal Habits and Indoor Combustions. IARC Monographs Vol. 100E. Lyon: IARC; 2012 (تاریخچهٔ مونوگراف‌ها، با ابزار خلاصه‌ساز خوانده شد). ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK304391.
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (زمینهٔ عمومی؛ بخش مرتبط در این نشست خوانده نشد).
این مقاله روز ۱۴۳ مجموعهٔ «۳۶۵ روز تاریخ سرطان» است و تأسیس آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان را به‌عنوان رویدادی تاریخی روایت می‌کند. محتوایی تاریخی-عمومی است، نه تشخیص و نه توصیهٔ درمانی. برای تصمیم‌های درمانی با پزشک خود مشورت کنید. منابع بررسی شده‌اند؛ جزئیاتی که فقط به یک منبع ثانویهٔ واحد یا متنی که خوانده نشد تکیه دارند در یادداشت‌های راستی‌آزمایی مشخص شده‌اند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
