Səbəbləri bir ölkənin hüdudlarından kənarda saymaq: IARC-nin yaranması, Nitsadan Lionadək (1963-1965)
Bu məqalədə
Səbəbləri bir ölkənin hüdudlarından kənarda saymaq: IARC-nin yaranması, Nitsadan Lionadək (1963-1965)
Dünən bu ilin bir sualına baxdıq: bir dərman yetmirsə, bir neçəsini birlikdə vermək olarmı (gün 142)? Bu gün həmin ildən, 1965-dən, o biri suala keçirik: xərçəngə nə səbəb olur? Son günlərdə dörd ipucu gördük: siqaret (Doll və Hill, gün 125), Surgeon General hesabatı (gün 139), bir virus (Epstein-Barr, gün 140) və bir metal (platin, gün 141). Hər biri bir ölkənin ya da bir laboratoriyanın daxilində tapılmışdı. Bu ipuclarını ölkələr arasında müqayisə edə biləcək və heç bir hökumətə məxsus olmayan bir yer yox idi. Bugünkü mövzu o yerin yaranmasıdır.
Bir məktub, on üç imza
Agentliyin rəsmi yaranma tarixi 1965-dir, amma ideyanın izi iki il geriyə gedir. Saracci və Wild-in IARC-nin ilk əlli ilini nəql edən kitabına görə, ideyanı 1963-ün əvvəlində Nitsalı jurnalist Yves Poggioli ortaya atdı və Libération qəzetinin redaktoru Emmanuel d'Astier de La Vigerie-yə yazdı. D'Astier məsələni Fransa prezidenti de Qolla çatdırdı. 7 noyabr 1963-də d'Astier və on iki birgə imzalayan de Qola açıq məktub göndərdi: Fransa, Sovet İttifaqı, Birləşmiş Krallıq və ABŞ-ın hərbi büdcələrinin yarım faizi beynəlxalq xərçəng qurumunu maliyyələşdirsin. De Qoll iki gün sonra, 9 noyabrda müsbət cavab verdi. 11 noyabrda fransız naziri Raymond Marcellin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) Baş direktoru Marcolino Gomes Candau ilə əlaqə yaratdı; izləməni Eugène Aujaleu öz üzərinə götürdü. IARC-nin öz tarix səhifəsi daha qısa danışır: “görkəmli fransız ictimai xadimlərindən bir qrup” de Qolu layihəni qəbul etməyə inandırıb; heç kimin adını çəkmir.
Bu zəncirdə diqqəti çəkən maliyyələşdirmə təklifinin miqyasıdır. Məktub dörd ölkənin hərbi xərclərindən kiçik bir payı xərçəngə ayırmağı təklif edirdi. Agentliyin əslində necə maliyyələşdiyini bu yazı üçün yoxlamadım; yalnız təklifin belə olduğunu bilirəm. İkinci qeyd: bu hekayəni yalnız bir mənbədən, kitabdan oxudum.
Görüşlərdən qərara
Kitaba görə növbəti addımlar bunlar oldu: Parisdə texniki görüşlər (17-18 dekabr 1963 və 27-28 fevral 1964), Beynəlxalq Xərçəngə Qarşı İttifaqın (UICC) 7-9 sentyabr 1964 Stokholm konfransı, 19 iyun 1964 tarixli ÜST qərarı (Baş direktora danışıqlara başlamaq səlahiyyəti verirdi) və 16-18 fevral 1965-də Lionda hökumətlərarası görüşlər. Elmi Komitə 30 mart-2 aprel 1965-də toplandı və agentliyin əsas fəaliyyətinin epidemiologiya olmasını müəyyən etdi; patologiya və təlim də vurğulandı.
20 may 1965-də Ümumdünya Səhiyyə Assambleyası ÜST Nizamnaməsinin 18(k) maddəsinə əsasən WHA18.44 saylı qərarla agentliyi yaratdı. IARC-nin bugünkü tarix səhifəsi də doğum günü kimi bu günü verir. Amma agentliyin faktiki işə başladığı tarix başqadır: beş təsisçi dövlət Nizamnaməni təsdiqlədikdən sonra ÜST 20 sentyabr 1965-də IARC-nin 15 sentyabrda fəaliyyətə başladığını elan etdi. Beləliklə, “yaranma tarixi nədir?” sualının iki cavabı var və hər ikisi doğrudur; mən bunu fakt yoxlama qutusunda açıram.
İlk İdarə Şurası və ilk Elmi Şura
Kitaba görə IARC-nin ilk İdarə Şurası 23-24 sentyabr 1965-də Lionda toplandı. Sədrliyi Eugène Aujaleu etdi, sədr müavini italiyalı Giovanni Canaperia idi. Görüşdə Lionun mərkəz olması rəsmən təsdiqləndi. Beş təsisçi dövlət vardı (Almaniya Federativ Respublikası, Fransa, İtaliya, Birləşmiş Krallıq və ABŞ); Avstraliya və Sovet İttifaqı həmin sentyabr görüşündə qoşularaq sayı yeddiyə çatdırdı. İsrail 1966-da, Niderland 1967-ci ilin aprelində qoşuldu. Ertəsi gün, 25 sentyabrda ilk Elmi Şura toplandı. Kitab on iki üzvü sadalayır; aralarında Richard Doll (Birləşmiş Krallıq), Nikolay Blohin (SSRİ), Abraham Lilienfeld (ABŞ), George Klein və Isaac Berenblum (İsrail) var. Bu adlardan ikisini əvvəlki günlərdən tanıyırıq: Doll 1950-də siqaretlə ağciyər xərçəngi arasındakı əlaqəni göstərənlərdən biri idi (gün 125). Kitaba görə Dolla direktorluq da təklif edilmişdi və o, imtina etdi.
Məhdudiyyət: Şuranın kim tərəfindən sədrlik edildiyi oxuduğum hissədə göstərilmir.
Niyə epidemiologiya? Eyni metodu çox yerdə tətbiq etmək
Xərçəngin səbəblərini tək bir xəstəxanada və ya tək bir ölkədə axtarmaq çox vaxt kifayət qədər saya çatmır. Eyni metodla çox ölkədə sayım aparıldıqda fərqlər görünür. Buna görə ilk illərdə iki şey önə çıxır: xərçəng rastgəlmə tezliyinin ölkələr arasında müqayisəsi (UICC-nin Cancer Incidence in Five Continents hesabatı 1966-da çıxdı, IARC-nin iştirakı ilə hazırlanan ikinci cild 1970-də) və təlim (təqaüd proqramı 1966-da başladı; 24 iyun-5 iyul 1968-də Lionda otuz iştirakçılı ilk beynəlxalq xərçəng epidemiologiyası kursu keçirildi). Direktor John Higginson laboratoriyanın agentliyin ayrılmaz hissəsi olmasını istədi; beləliklə, epidemioloji tədqiqatlara laboratoriya testləri əlavə edilə bilərdi. Higginson 1 iyul 1966-da vəzifəyə başladı; IARC-nin səhifəsində onun xidmət illəri 1966-1981 kimi verilir.
Kitabdakı nəqlə görə Higginson “mühit”i geniş təyin edirdi: insanı əhatə edən və ona təsir göstərən hər şey; hava, mədəniyyət, qidalanma və kimyəvi təsirlər daxil (konseptual xülasə; dəqiq cümləni yoxlamadım). Bu təyinə əsaslanan fərziyyə xərçənglərin təxminən 90 faizinin xarici şərtlərlə bağlı ola biləcəyi idi. Bu rəqəm tez-tez səhv oxunur: “mühit” burada yalnız çirklənmə deyil və bu, ölçülmüş nəticə deyil, fərziyyədir. Rəqəmin sonrakı hesablamaları (Doll və Peto, 1981) ayrıca bir günün mövzusu olacaq.
Hədlər və tarazlıqlar: büdcə, təmsilçilik və nə edilmədi
İlk planlarda xərçəng tədqiqatı üzrə məlumat mərkəzi də var idi; kitaba görə büdcə məhdudiyyətləri səbəbindən bu mərkəz daha az vurğu aldı. Yəni yaranma zamanı nəzərdə tutulan işlərin hamısı eyni çəkidə görülmədi. İkinci tarazlıq: agentlik xəstələri müalicə etmir; ona tapşırılan iş səbəbləri araşdırmaq, təlim vermək və müqayisə etməkdir. Dünən danışdığımız tipli müalicə irəliləyişi (gün 142) bu yoldan gəlmir.
Üçüncü tarazlıq təmsilçilikdir. Yaranma zamanı beş dövlət vardı (Almaniya Federativ Respublikası, Fransa, İtaliya, Birləşmiş Krallıq, ABŞ); Sovet İttifaqı və Avstraliya həmin sentyabrda qoşuldu. Bugünkü üzvlük səhifəsində otuz üzv sadalanır və onların arasında Afrikadan yalnız Misir və Mərakeş görünür. Üzvlük haqq ilə işləyir: IARC sənədlərinə görə, dayandırılmış üzvlükdə illik haqlar yığılmağa davam edir. Regional mərkəzlər də yaradıldı (1967-dən Nairobi, Sinqapur və Kinqston; 1970-71-dən Tehran); onların idarəetmədə təmsilçilik çatışmazlığını nə dərəcədə tarazladığını burada qiymətləndirmədim.
İdeyadan agentliyə: 1963-1971. Ox 1963-dən 1973-ə uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə mənbədə və ya qurumun öz tarix səhifəsində təsdiqlənən tarixlərdir (20 may 1965; 1 iyul 1966). Mavi işarələr tək ikinci dərəcəli mənbəyə (Saracci və Wild-in kitabı ya da Monoqrafiyalar sənədi) əsaslanır. Yalnız ili bilinən tarixlər ilin ortasında, yalnız ayı bilinənlər ayın ortasında çəkilib.
2011-də giriş, 2019-da ayrılış
Bu hekayənin Türkiyə ilə birbaşa bağı 2011-də başlayır, 1965-də yox. IARC-nin 13 may 2011 tarixli mətbuat açıqlamasına görə Türkiyə həmin günkü illik İdarə Şurası görüşündə agentliyin 22-ci İştirakçı Dövləti oldu. Türkiyənin IARC İdarə Şurasındakı ilk nümayəndəsi prof. dr. Murat Tuncer idi. Açıqlamaya görə Türkiyədə ildə təxminən 170.000 yeni xərçəng halı qeydə alınırdı və xərçəng ən mühüm ictimai səhiyyə problemi idi; IARC direktoru Christopher Wild Türkiyəni Asiya ilə Avropa arasında təbii körpü kimi təsvir etdi (mətbuat açıqlaması və ecancer xəbəri).
Sonra fərqli bir mənzərə var. IARC-nin 62-ci İdarə Şurası sənədinə (GC/62/17) görə Türkiyə agentlikdən 3 iyun 2019-dan qüvvəyə minməklə çıxmaq qərarı vermişdi. 28 may 2019 tarixli məktubla ÜST Baş direktorundan çıxışı üç illik dayandırmaya çevirməsini xahiş etdi və çıxış bu xahişlə gözləməyə alındı. 2021-ci ilin mayında keçirilən 63-cü sessiyanın protokolunda isə Türkiyənin agentliyi 2019-un iyununda tərk etdiyi və öz haqlarını həmin ilin sonuna qədər ödəməyə davam etdiyi yazılır. Bugünkü üzvlük səhifəsində otuz üzv sadalanır və Türkiyə siyahıda yoxdur. Dayandırma xahişinin necə nəticələndiyini və çıxışın səbəbini oxuduğum sənədlərdə tapa bilmədim; səbəb barədə şərh vermirəm.
1963-dən bu günə
Nə yoxlandı və nə qeyri-müəyyən qaldı
- Oxu həddi: IARC-nin əlli illik kitabının təxminən 531.000 simvollu PDF-indən yalnız ilk 200.000 qədərini oxudum. Oxunmayan hissələrdə başqa tarixlər və ya düzəlişlər ola bilər. Kitabın müəllifləri Saracci və Wild-dir; nəşr səhifəsinin metadatasında yalnız Wild görünür.
- Yaranma tarixi: 20 may 1965 (WHA18.44; IARC tarix səhifəsi və kitab). Agentliyin faktiki işə başlaması: 15 sentyabr 1965 (ÜST-nin 20 sentyabr elanı; yalnız kitab). İki tarix fərqli hadisələrə aiddir; “yaranma” üçün mən WHA qərarını əsas götürdüm.
- İdeyanın sahibləri: Poggioli, d'Astier, on iki birgə imzalayan, 9 noyabr cavabı, Marcellin və Aujaleu yalnız kitabdandır. IARC-nin tarix səhifəsi heç kimin adını çəkmir. Birgə imzalayanların adlarını oxuduğum hissədə tapmadım.
- Hərbi büdcələrin yarım faizi: məktubdakı təklif kimi nəql edildi; agentliyin faktiki belə maliyyələşdiyini demirəm.
- İlk direktor: IARC-nin tarix səhifəsi Higginson-u (1966-1981) ilk direktor kimi verir; kitabın oxuduğum hissəsində “ilk” açıq deyilmir, 1 iyul 1966 tarixi var. Dolla direktorluğun təklif edilib imtina olunması yalnız kitabdadır.
- “90 faiz”: kitabın fərziyyəni Higginson-un mühit təyini ilə birlikdə andığını oxudum; rəqəmin mənbəyi və təfərrüatları yoxlanmadı. Higginson-un “mühit” təyini konseptual xülasə kimi verildi.
- Monoqrafiyalar: proqram 1969-da başladılıb, ilk görüş 1971-in dekabrında (Cenevrə), ilk cild 1972-də; Lorenzo Tomatis proqramı yaradan kimi göstərilir. Hamısı yalnız 100E cildindən, xülasə aləti vasitəsilə oxundu. Görüş yeri və təfərrüatlar yoxlanmalıdır.
- Regional mərkəzlər: Nairobi, Sinqapur, Kinqston (1967-dən), Tehran (1970-71-dən) tək ikinci dərəcəli mənbədən.
- Türkiyə 2011: 13 may 2011, 22-ci İştirakçı Dövlət (IARC mətbuat açıqlaması və ecancer; ikisi eyni mənbədən törəyir). İldə 170.000 yeni hal rəqəmi 2011 tarixli açıqlamadandır; bugünkü məlumat deyil.
- Türkiyə 2019: çıxış qərarı (3 iyun 2019-dan qüvvədə) GC/62/17-dədir; dayandırma xahişi 28 may 2019-da; GC63 protokolu (17-18 may 2021) agentliyi tərk etdiyini deyir; bugünkü üzvlük siyahısında yoxdur. Bu üç sənəd arasındakı nəticə boşluğunu bağlaya bilmədim. Çıxışın səbəbi sənədlərdə yazılmır.
- Üzvlərin sayı: bugünkü IARC üzvlük səhifəsində 30. Səhifə “İştirakçı Dövlət” əvəzinə “üzv” deyir; oxuduğum kimi nəql etdim.
Bir fasilə: 1965 astanasında xərçəng təbabətinin balansı
Bu günə qədər 1896-dan 1965-ə uzanan zənciri addım-addım izlədik. Sabah dayanıb soruşuruq: 1965-də xərçəng təbabəti harada idi? Hansı xəstəliklər üçün müalicə barədə ciddi danışmaq olurdu, hansılar üçün yox? 100-cü gündəki “iki sütun” mənzərəsi (cərrahiyyə və radioterapiya, sonra cücərən sistem müalicə) bu dövrdə necə dəyişdi? Sabah bu müqayisəni mənbələrlə yenidən quracağam; əvvəlcə hansı xəstəliyin nə vaxt “müalicə oluna bilən” sayıldığını yoxlamalıyam.
Müəllifin qeydi: Bu mövzunun asan yolu IARC-ni “de Qolun qurduğu agentlik” və ya “ÜST-nin bir qolu” kimi təsvir etmək olardı. Mənbələr daha dağınıq zəncir göstərir: bir jurnalist, bir məktub, bir sıra görüş, bir Ümumdünya Səhiyyə Assambleyası qərarı və beş dövlətin Nizamnamə təsdiqi. Üstəlik, əlimdəki nəqlin böyük hissəsi tək bir kitaba söykənir və mən onun yalnız ilk hissəsini oxudum. Türkiyənin üzvlüyü barədə son sözü deyən sənədi tapa bilmədim. Bunları fakt yoxlama qutusunda ayrıca qeyd etdim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Saracci R, Wild CP. International Agency for Research on Cancer: The First 50 Years, 1965-2015. Lyon: IARC; 2015. publications.iarc.who.int (nəşr səhifəsi oxundu; PDF-in təxminən ilk 200.000 simvolu oxundu).
- IARC. IARC history. iarc.who.int/iarc-history (oxundu; giriş 7 noyabr 2026).
- IARC. About IARC membership. iarc.who.int/about-iarc-membership (oxundu; giriş 7 noyabr 2026).
- IARC. Press release No. 207: Turkey joins IARC, 13 May 2011. iarc.who.int (oxundu).
- ecancer. Turkey joins International Agency for Research on Cancer. ecancer.org, xəbər 1752 (oxundu).
- IARC Governing Council. GC/62/17: Suspension of the participation of Turkey (sənəd oxundu). events.iarc.who.int.
- IARC Governing Council. Sixty-third session, Second Meeting minutes (GC63/Min2 Rev1), 17-18 May 2021 (oxundu). events.iarc.who.int.
- IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Personal Habits and Indoor Combustions. IARC Monographs Vol. 100E. Lyon: IARC; 2012 (Monoqrafiyaların tarixçəsi, xülasə aləti vasitəsilə oxundu). ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK304391.
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; bu mövzuya aid hissə bu sessiyada oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 143-cü günüdür və Beynəlxalq Xərçəng Tədqiqatları Agentliyinin yaranmasını tarixi hadisə kimi nəql edir. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə və ya oxuna bilməyən mətnə əsaslanan təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
