Nedenleri Tek Ülkenin Dışında Saymak: IARC'ın Kuruluşu, Nice'ten Lyon'a (1963-1965)
Bu Makalede
Nedenleri Tek Ülkenin Dışında Saymak: IARC'ın Kuruluşu, Nice'ten Lyon'a (1963-1965)
Dün aynı yılın bir sorusuna baktık: bir ilaç yetmiyorsa birkaçı birlikte verilebilir mi (142. gün). Bugün aynı yıldan, 1965'ten, öbür soruya geçiyoruz: kanser neden olur? Son günlerde dört ipucu gördük: sigara (Doll ve Hill, 125. gün), Surgeon General raporu (139. gün), bir virüs (Epstein-Barr, 140. gün) ve bir metal (platin, 141. gün). Hepsi bir ülkenin ya da bir laboratuvarın içinde bulunmuştu. Bu ipuçlarını ülkeler arasında karşılaştıracak, hiçbir hükümetin tek başına sahip olmadığı bir yer yoktu. Bugünün konusu o yerin kuruluşu.
Bir mektup, on üç imza
Ajansın resmî kuruluş tarihi 1965'tir, ama fikrin izi iki yıl geriye gider. Saracci ve Wild'in IARC'ın ilk elli yılını anlatan kitabına göre, fikri 1963'ün başında Nice'li bir gazeteci olan Yves Poggioli ortaya attı ve Libération'ın yöneticisi Emmanuel d'Astier de La Vigerie'ye yazdı. D'Astier konuyu Fransa Cumhurbaşkanı de Gaulle'e taşıdı. 7 Kasım 1963'te d'Astier ile on iki imzacı, de Gaulle'e açık bir mektup gönderdi: Fransa, Sovyetler Birliği, Birleşik Krallık ve ABD'nin askerî bütçelerinin binde beşi uluslararası bir kanser kurumunu finanse etsin. De Gaulle iki gün sonra, 9 Kasım'da olumlu yanıt verdi. 11 Kasım'da Fransız bakan Raymond Marcellin, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Marcolino Gomes Candau ile temasa geçti; izleme işini Eugène Aujaleu üstlendi. IARC'ın kendi tarih sayfası ise daha kısa anlatır: de Gaulle'ü projeyi benimsemeye "önde gelen Fransız kamu figürlerinden bir grup" ikna etti; kimseyi adıyla anmaz.
Bu zincirde dikkat çeken şey, finansman önerisinin ölçeğidir. Mektup, dört ülkenin askerî harcamalarından küçük bir payı kansere ayırmayı önermişti. Ajansın gerçekte nasıl finanse edildiğini bu yazı için doğrulamadım; yalnızca önerinin böyle olduğunu biliyorum. İkinci not: bu hikâyeyi yalnızca bir kaynaktan, kitaptan okudum.
Toplantılardan karara
Kitaba göre sonraki adımlar şöyle: Paris'te teknik toplantılar (17-18 Aralık 1963 ve 27-28 Şubat 1964), Uluslararası Kanser Kontrol Birliği'nin (UICC) 7-9 Eylül 1964 Stockholm konferansı, 19 Haziran 1964 tarihli bir DSÖ kararı (Genel Direktör'e görüşmeleri başlatma yetkisi veriyordu) ve 16-18 Şubat 1965'te Lyon'da hükümetlerarası toplantılar. Bilimsel Komite 30 Mart-2 Nisan 1965'te toplandı ve ajansın ana faaliyetinin epidemiyoloji olması gerektiğini belirledi; patoloji ve eğitim de vurgulandı.
20 Mayıs 1965'te Dünya Sağlık Asamblesi, DSÖ Anayasası'nın 18(k) maddesine dayanan WHA18.44 sayılı kararla ajansı kurdu. IARC'ın bugünkü tarih sayfası da doğum tarihi olarak bu günü verir. Ama ajansın fiilen çalışmaya başladığı tarih başka: DSÖ, beş kurucu devlet Statü'yü onayladıktan sonra, 20 Eylül 1965'te IARC'ın 15 Eylül'de işlemeye başladığını duyurdu. Dolayısıyla "kuruluş tarihi" sorusunun iki yanıtı var ve ikisi de doğru; ben bunu fact-check kutusunda açıyorum.
İlk Yönetim Kurulu ve ilk Bilimsel Konsey
Kitaba göre IARC'ın ilk Yönetim Kurulu 23-24 Eylül 1965'te Lyon'da toplandı. Başkanlığı Eugène Aujaleu yaptı, başkan yardımcısı İtalyan Giovanni Canaperia'ydı. Toplantıda Lyon'un merkez olduğu resmen doğrulandı. Kurucu beş devlet (Federal Almanya, Fransa, İtalya, Birleşik Krallık, ABD) vardı; Avustralya ile Sovyetler Birliği aynı Eylül toplantısında katılarak sayıyı yediye çıkardı. İsrail 1966'da, Hollanda Nisan 1967'de katıldı. Ertesi gün, 25 Eylül'de ilk Bilimsel Konsey toplandı. Kitapta on iki üyesi sayılır; aralarında Richard Doll (Birleşik Krallık), Nikolai Blokhin (SSCB), Abraham Lilienfeld (ABD), George Klein ve Isaac Berenblum (İsrail) var. Bu isimlerden ikisini daha önceki günlerden tanıyoruz: Doll, 1950 çalışmasıyla sigara ile akciğer kanseri arasındaki bağı ortaya koyanlardan biriydi (125. gün). Kitaba göre Doll'e direktörlük de önerildi ve o kabul etmedi.
Sınırlılık: Konseyin kim tarafından başkanlandığı okuduğum kısımda belirtilmiyor.
Neden epidemiyoloji? Aynı yöntemi birçok yerde uygulamak
Kanserin nedenlerini aramak, tek bir hastanede ya da tek bir ülkede, çoğu zaman yeterli sayıya ulaşmaz. Aynı yöntemle birçok ülkede sayım yapıldığında farklar görünür. Bu yüzden ilk yıllarda iki şey öne çıkar: kanser sıklığının ülkeler arasında karşılaştırılması (UICC'nin Cancer Incidence in Five Continents raporu 1966'da çıktı, IARC'ın katkısıyla hazırlanan ikinci cildi 1970'te) ve eğitim (burs programı 1966'da başladı; 24 Haziran-5 Temmuz 1968'de Lyon'da otuz katılımcılı ilk uluslararası kanser epidemiyolojisi kursu yapıldı). Direktör John Higginson, laboratuvarın ajansın ayrılmaz bir parçası olmasını istedi; böylece epidemiyolojik çalışmalara laboratuvar testleri eklenebilecekti. Higginson 1 Temmuz 1966'da göreve başladı; IARC'ın sayfasında görev yılları 1966-1981 olarak verilir.
Kitaptaki anlatıma göre Higginson "çevre"yi geniş tanımlıyordu: insanı çevreleyen ve ona etki eden her şey; hava, kültür, beslenme ve kimyasal maruziyetler dahil (kavramsal özet; birebir cümleyi doğrulamadım). Bu tanıma dayanan hipotez, kanserlerin yaklaşık yüzde 90'ının dış koşullara bağlı olabileceğiydi. Bu rakam sıkça yanlış okunur: "çevre" burada yalnızca kirlilik değildir ve bu bir hipotezdir, ölçülmüş bir sonuç değil. Rakamın sonraki hesapları (Doll ve Peto, 1981) ileride ayrı bir günün konusu.
Sınırlar ve dengeler: bütçe, temsil ve neyin yapılmadığı
İlk planlarda kanser araştırma bilgi merkezi de vardı; kitaba göre bütçe sınırları yüzünden bu merkez daha az vurgu aldı. Yani kuruluşta öngörülen işlerin hepsi aynı ağırlıkta yapılmadı. İkinci denge: ajans hastaları tedavi etmez; ona yüklenen iş nedenleri araştırmak, eğitmek ve karşılaştırmak. Dün anlattığımız türden bir tedavi ilerlemesi (142. gün) bu yoldan gelmez.
Üçüncü denge temsil sorunudur. Kuruluşta beş devlet vardı (Federal Almanya, Fransa, İtalya, Birleşik Krallık, ABD); Sovyetler Birliği ve Avustralya aynı Eylül'de katıldı. Bugünkü üyelik sayfasında otuz üye sayılıyor ve bunların içinde Afrika'dan yalnızca Mısır ile Fas görünüyor. Üyelik aidatla yürüyor: IARC belgelerine göre askıya alınan bir üyelikte yıllık aidatlar birikmeye devam ediyor. Bölgesel merkezler de kuruldu (1967'den itibaren Nairobi, Singapur ve Kingston; 1970-71'den itibaren Tahran); bunların yönetimdeki temsil eksiğini ne ölçüde dengelediğini bu yazıda değerlendirmedim.
Fikirden ajansa: 1963-1971. Eksen 1963'ten 1973'e uzanır. Yeşil işaret birden çok kaynakta ya da kurumun kendi tarih sayfasında teyit edilen tarihtir (20 Mayıs 1965; 1 Temmuz 1966). Mavi işaretler tek ikincil kaynağa (Saracci ve Wild'in kitabı ya da Monograflar belgesi) dayanır. Yalnızca yılı bilinen tarihler yıl ortasına, yalnızca ayı bilinenler ay ortasına çizilmiştir.
2011'de giriş, 2019'da ayrılış
Bu hikâyenin Türkiye'yle doğrudan bağı 2011'de başlıyor, 1965'te değil. IARC'ın 13 Mayıs 2011 tarihli basın duyurusuna göre Türkiye, o günkü yıllık Yönetim Kurulu toplantısında ajansın 22. Katılımcı Devleti oldu. Türkiye'nin ilk IARC Yönetim Kurulu temsilcisi Prof. Dr. Murat Tuncer'di. Duyuruya göre Türkiye'de yılda yaklaşık 170.000 yeni kanser olgusu görülüyordu ve kanser en önemli halk sağlığı sorunuydu; IARC Direktörü Christopher Wild Türkiye'yi Asya ile Avrupa arasında doğal bir köprü olarak tanımladı (basın duyurusu ve ecancer haberi).
Ardından başka bir tablo var. IARC'ın 62. Yönetim Kurulu belgesine (GC/62/17) göre Türkiye, 3 Haziran 2019'dan geçerli olacak şekilde ajanstan çekilme kararı almıştı. 28 Mayıs 2019 tarihli bir yazıyla DSÖ Genel Direktörü'nden çekilmeyi üç yıllık bir askıya almaya çevirmesini istedi ve çekilme bu istek üzerine beklemeye alındı. Mayıs 2021'deki 63. oturumun tutanağında ise Türkiye'nin Haziran 2019'da ajanstan ayrıldığı ve katkı paylarını o yılın sonuna kadar ödemeyi sürdürdüğü yazıyor. Bugünkü üyelik sayfasında otuz üye sayılıyor ve Türkiye listede yok. Askıya alma isteğinin nasıl sonuçlandığını ve çekilmenin nedenlerini okuduğum belgelerde bulamadım; neden konusunda bir yorum yapmıyorum.
1963'ten bugüne
Doğrulananlar ve belirsiz kalanlar
- Okuma sınırı: IARC'ın elli yıl kitabının PDF'ini yaklaşık 531.000 karakterden yalnızca ilk 200.000 kadarını okudum. Okumadığım kısımlarda başka tarihler ya da düzeltmeler olabilir. Kitabın yazarları Saracci ve Wild; yayın sayfasının üst verisinde yalnızca Wild görünüyor.
- Kuruluş tarihi: 20 Mayıs 1965 (WHA18.44; IARC tarih sayfası ve kitap). Ajansın fiilen işlemeye başlaması: 15 Eylül 1965 (DSÖ'nün 20 Eylül duyurusu; yalnızca kitap). İki tarih farklı olayları ifade eder; ben "kuruluş" için WHA kararını esas aldım.
- Fikrin sahipleri: Poggioli, d'Astier, on iki imzacı, 9 Kasım yanıtı, Marcellin ve Aujaleu yalnızca kitaptan. IARC'ın tarih sayfası kimseyi adıyla anmıyor. İmzacıların adlarını okuduğum kısımda bulamadım.
- Askerî bütçelerin binde beşi: mektuptaki öneri olarak aktarıldı; ajansın fiilen böyle finanse edildiğini söylemiyorum.
- İlk direktör: IARC'ın tarih sayfası Higginson'u (1966-1981) ilk direktör olarak verir; okuduğum kitap kısmında "ilk" açıkça denmiyor, 1 Temmuz 1966 tarihi var. Doll'e direktörlüğün önerilip kabul edilmediği yalnızca kitapta.
- "Yüzde 90": hipotezin kitapta Higginson'un çevre tanımıyla anıldığını okudum; rakamın kaynağı ve ayrıntısı doğrulanmadı. Higginson'un "çevre" tanımı kavramsal özet olarak verildi.
- Monograflar: program 1969'da başlatılmış, ilk toplantı Aralık 1971 (Cenevre), ilk cilt 1972; Lorenzo Tomatis programı kuran kişi olarak anılıyor. Hepsi yalnızca Cilt 100E kaynağından, bir özet aracıyla okundu. Toplantı yeri ve ayrıntılar doğrulanmalı.
- Bölgesel merkezler: Nairobi, Singapur, Kingston (1967'den), Tahran (1970-71'den) tek ikincil kaynaktan.
- Türkiye 2011: 13 Mayıs 2011, 22. Katılımcı Devlet (IARC basın duyurusu ve ecancer; ikisi de aynı kaynaktan türer). Yılda 170.000 yeni olgu rakamı 2011 tarihli duyurudan; bugünkü bir veri değil.
- Türkiye 2019: çekilme kararı (3 Haziran 2019'dan geçerli) GC/62/17'de; askıya alma isteği 28 Mayıs 2019'da; GC63 tutanağı (17-18 Mayıs 2021) ayrıldığını söylüyor; bugünkü üyelik sayfasında listede yok. Bu üç belge arasındaki sonuç boşluğunu kapatamadım. Çekilmenin nedeni belgelerde yazmıyor.
- Üye sayısı: bugünkü IARC üyelik sayfasında 30. Sayfa "Katılımcı Devlet" yerine "üye" diyor; ben okuduğum biçimde aktardım.
Bir Duraklama: 1965 Eşiğinde Kanser Tıbbının Bilançosu
Bugüne kadar 1896'dan 1965'e uzanan bir zinciri adım adım izledik. Yarın durup soruyoruz: 1965'te kanser tıbbı nerede duruyordu? Hangi hastalıklar için tedavi hakkında ciddi biçimde konuşulabiliyordu, hangileri için değil? 100. gündeki "iki sütun" tablosu (cerrahi ve radyoterapi; ardından filizlenen sistemik tedavi) bu dönemde nasıl değişti? Yarın bu karşılaştırmayı kaynaklarla yeniden kuracağım; hangi hastalığın ne zaman "tedavi edilebilir" sayıldığını önce doğrulamam gerekiyor.
Yazarın notu: Bu konunun kolay yolu IARC'ı "de Gaulle'ün kurduğu ajans" ya da "DSÖ'nün bir şubesi" diye anlatmak olurdu. Kaynaklar daha dağınık bir zincir gösteriyor: bir gazeteci, bir mektup, bir dizi toplantı, bir Dünya Sağlık Asamblesi kararı ve beş devletin Statü onayı. Üstelik elimdeki anlatımın büyük kısmı tek bir kitaba dayanıyor ve o kitabın yalnızca ilk kısmını okudum. Türkiye'nin üyeliğinde son sözü söyleyen belgeyi bulamadım. Bunları fact-check kutusunda ayrıca belirttim.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Saracci R, Wild CP. International Agency for Research on Cancer: The First 50 Years, 1965-2015. Lyon: IARC; 2015. publications.iarc.who.int (yayın sayfası okundu; PDF'in yaklaşık ilk 200.000 karakteri okundu).
- IARC. IARC history. iarc.who.int/iarc-history (okundu; erişim 7 Kasım 2026).
- IARC. About IARC membership. iarc.who.int/about-iarc-membership (okundu; erişim 7 Kasım 2026).
- IARC. Press release No. 207: Turkey joins IARC, 13 May 2011. iarc.who.int (okundu).
- ecancer. Turkey joins International Agency for Research on Cancer. ecancer.org, haber 1752 (okundu).
- IARC Governing Council. GC/62/17: Suspension of the participation of Turkey (belge okundu). events.iarc.who.int.
- IARC Governing Council. Sixty-third session, Second Meeting minutes (GC63/Min2 Rev1), 17-18 May 2021 (okundu). events.iarc.who.int.
- IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Personal Habits and Indoor Combustions. IARC Monographs Vol. 100E. Lyon: IARC; 2012 (Monograflar'ın tarihçesi, bir özet aracıyla okundu). ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK304391.
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; bu konudaki kısmı bu oturumda okunmadı).
Bu yazı, "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 143. günüdür ve Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı'nın kuruluşunu tarihsel bir olay olarak anlatır. İçerik tarihî-popülerdir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Tedavi kararları için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; tek ikincil kaynağa ya da okunamayan metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında işaretlenmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
