İki Ödül, Elli Beş Yıl: 1966 Nobel'i, Rous ve Huggins
Bu Makalede
İki Ödül, Elli Beş Yıl: 1966 Nobel'i, Rous ve Huggins
Dün 1965'in bilançosunu çıkardık (144. gün): bir yanda güçlü ama kanıtı henüz yazılmamış yetenekler, öbür yanda nedenler ve tedavi sütunları. Bugün bir yıl ileri gidiyoruz. 1966 sonbaharında Stockholm'deki komite bu iki sütundan birer ismi seçti. Biri bir tavuk sarkomuyla nedeni soran adamdı (97. gün), öbürü bir prostat hastasının kan testiyle tedaviyi soran cerrah (112. gün). İkisini ayrı günlerde anlattık. Bugün aynı ödülün iki yarısı olarak yan yana bakıyoruz ve bir soru soruyoruz: ödül bir bilimsel kanıtın sonu mudur, yoksa onun gecikmiş bir kaydı mı?
Resmî metin ne söylüyor?
Nobel Vakfı'nın sayfasına göre 1966 Fizyoloji veya Tıp Ödülü iki kişiye, yarı yarıya verildi. Peyton Rous'a tümör oluşturan virüsleri keşfi için; Charles Brenton Huggins'e prostat kanserinin hormonal tedavisine ilişkin keşifleri için. Bu iki gerekçe, resmî İngilizce metnin Türkçe karşılığıdır.
Duyuru Ekim 1966'da yapıldı. Time dergisinin 21 Ekim 1966 tarihli sayısı ödülün "geçen hafta" açıklandığını yazıyor; kesin günü doğrulayamadım. Aynı dergiye göre Rous 87, Huggins 65 yaşındaydı. Rous'un doğum tarihi 5 Ekim 1879, Huggins'inki 22 Eylül 1901'dir (Nobel biyografileri); yaşlar bu tarihlerle uyumlu. Başlıktaki elli beş yıl, Rous'un tavuk sarkomu raporuyla (1911) ödül arasındaki farktır. Huggins için aynı hesap daha kısa: Time, katkılarının "yirmi beş yıldan fazla" önce geldiğini yazıyor; 1941'e dönük kaba bir hesap bu.
Ödülü alan iki adam konuşuyor
Nobel sitesindeki ders sayfalarına göre iki konferans da 13 Aralık 1966 tarihlidir. Rous'un konferansının başlığı "The Challenge to Man of the Neoplastic Cell"dir. Sitedeki özetten okuduğum kadarıyla Rous şunları söylüyor (kavramsal özet): tümörler, hücrenin vücudun koordinasyonuna uymaz hâle gelmesiyle ortaya çıkar ve bu değişimin doğası hâlâ az anlaşılmıştır; kimyasallar, ışınım ve bazı virüsler gibi dış etkenler tümörü görünür olmadan çok önce başlatabilir; doku hasarı veya yangı ise büyümeyi destekleyebilir. Tavuk, tavşan ve farelerdeki tümör virüsleri çoğunlukla "başlatıcı" gibi davranır; virüs ortadan kalktıktan sonra da kanser sürebilir. Rous basit bir somatik mutasyon açıklamasını kabul etmez. Konuşmanın sonunda insanda kanıtlanmış hiçbir virüs-kanser nedenselliği bulunmadığını, bazı virüslerin başlatıcı olabileceğini, insan kanserlerinin çoğunun ise çevresel ve yaşam tarzı maruziyetlerine dayandığını düşündüğünü söylüyor; önleme ve tedavinin sınırlı kaldığını da ekliyor.
Bu bir ironi taşıyor, ama sakin bir ironi: ödül tümör virüslerinin keşfine verildi, ödülü alan adam ise konuşmasında bu keşfin insan kanserlerinin çoğunu açıklamadığını kendisi söylüyor. Huggins'in konferansı "Endocrine-Induced Regression of Cancers" başlığını taşır; prostat ve meme kanserini, sıçan tümörlerini, adrenalektomi ve hipofizektomiyi anlatır, ayrıca hormona yanıt veren kanserlerin yalnızca küçük bir kesim olduğunu açıkça belirtir. İlk 21 hastalık seriyi ve yanıtın sonradan kaybolmasını 112. günde işledik; burada tekrar etmiyorum.
Gecikmiş bir ödül neyi gösterir?
Nobel, bir komitenin bir keşfi tanıması anlamına gelir; kaç hastanın yararlandığının ölçüsü değildir. Gecikme de bir ölçü değildir, ama bir şey söyler: alanın bakışı değişmiştir. Nobel Komitesi üyesi G. Klein'ın takdim konuşmasına göre (sitedeki metni özet aracıyla okudum) Rous'un çalışması "yaklaşık 1910" dolaylarında yapılmıştı; fare ve sıçan tümörlerini hücresiz süzüntüyle aktarmayı deneyen birçok araştırmacı başarısız olmuş ve tavuk sonuçlarını bir istisna saymıştı; virüs-kanser bağlantısı onlarca yıl kuşkuyla karşılanmış, tablo 1950'lerde değişmişti. Yani 1966 ödülü 1966'da yapılmış bir deneyi değil, yarım yüzyıla yayılan bir bakış değişimini kaydediyor.
Rous'un yolu: tavuktan ödüle
Nobel biyografisine göre Rous, 1909'da Rockefeller Enstitüsü'ne Simon Flexner'ın isteğiyle kanser araştırma laboratuvarını devralmak üzere geldi; 1920'de enstitünün üyesi, 1945'te, 65 yaşında, emekli üye oldu ve laboratuvarda yaşamının sonuna, 16 Şubat 1970'e kadar çalışmaya devam etti. Time, ödül açıklandığında onun emekli olalı yirmi bir yıl olduğunu, ama hâlâ neredeyse her gün laboratuvara gittiğini yazıyor. 1911 raporunu 97. günde anlattık: bir tavuk göğsü sarkomunun süzüntüsü sağlıklı tavuklarda aynı tümörü oluşturmuştu. Bu keşfin "ilk" olup olmadığı tartışmalıdır; Ellermann ve Bang'ın 1908'deki lösemi çalışması daha öncedir. Rous, bu yüzden "tümör virüslerinin ilk kanıtlayıcısı" değil, "katı tümörde süzülebilir etkeni gösteren bilinen ilk isim" olarak anılabilir; bu cümle benim özetimdir.
Nobel arşivindeki aday sayfası Rous için 17 adaylık sayıyor. Okuyabildiğim girişler 1926'da başlıyor (öneren Karl Landsteiner) ve 1951'e kadar sürüyor; aralarında 1931, 1934, 1935, 1936, 1937, 1939, 1946 ve 1947 yılları var. 1926 ilginç bir yıl: o yılın ödülü, kanser alanında Fibiger'in solucan kuramına gitti (102. gün). Rous'un adı o yıl aday listesindeydi. Bu iki olay arasında nedensellik iddiam yok; aynı takvim satırında durmaları yeterince anlamlı. Adaylıkların hangi çalışmaya dayandığını sayfa belirtmiyor.
Huggins'in yolu: bir kan testinden ödüle
Huggins, Halifax doğumlu, Harvard'dan 1924'te tıp doktoru, 1927'de Chicago Üniversitesi'nde cerrahi öğretim üyesi, 1936'da profesör, 1951'de Ben May Kanser Araştırma Laboratuvarı'nın müdürüydü (Nobel biyografisi). 1941 makaleleri ve kastrasyonla östrojenin serum fosfatazları üzerindeki etkisi 112. günde anlatıldı. Time, onun kastrasyonu prostat kanserine uyguladığını ve yararı ameliyatın kendisinin değil, hormonal değişimin sağladığını gösterdiğini yazıyor.
Huggins'in Nobel arşivindeki sayfasında üç aday gösterme var: 1950'de iki (Otto Warburg ve Kellogg Speed), 1951'de bir (R. Geissendörfer). Warburg adının 101. günün Warburg'u olduğunu varsayıyorum; sayfa kimliği ayrıca belirtmiyor. Takdim konuşmasına göre (G. Klein, özet aracıyla okundu) ileri evre prostat kanserli hastaların yarısından fazlasında tümör küçülmüş veya kaybolmuş, birçoğu yıllarca belirtisiz kalmıştı; meme kanserinde aynı yaklaşımın değeri daha sınırlıydı. Bu rakam konuşmacının özetidir ve bir sağkalım ölçüsü değildir.
Ödülün sakladığı sınırlar
Üç sınırı birlikte okumak gerekir. Birincisi, Rous'un kendi değerlendirmesi: konferansında insanda kanıtlanmış bir virüs-kanser bağı olmadığını belirtiyor. İkincisi, Huggins'in kendi çizgisi: hormona gerçekten yanıt veren kanserler küçük bir kesimdir; yanıt çoğu hastada zamanla kaybolur; özetteki ifadeye göre ilk 21 hastalık seride yalnızca 4 kişi, yani mutlak olarak yaklaşık beşte biri 12 yıldan uzun yaşamıştır (112. günde belirttiğim gibi bu ifadenin tam olarak hangi gruba ait olduğu özetten kesin anlaşılmıyor). Üçüncüsü, Nobel'in kendisi: bu ödül bir hastanın kaç yıl kazandığını ölçmez. 1966 için elimde bir göreli sağkalım rakamı yok ve uydurmuyorum.
Huggins, ayrıca, konferansında stilbestrolün (1938) kanseri denetlemeyi başaran ilk sentetik madde olduğunu ve bu çalışmanın "kanserde kemoterapinin başlangıcı" sayıldığını söylüyor (özet aracından okudum). Bu bir "ilk" iddiasıdır ve tanıma bağlıdır: hormon bastırma ile hücreye doğrudan zarar veren (sitotoksik) ilaç aynı şey değildir. Azotlu hardalın ilk hastası 115. günün, DES'in öyküsü 110. günün konusudur.
Kalan
- Neden ve tedavi sütunlarının aynı ödülde yan yana durması: kanser tek bir soru değildir
- Ödül alanın kendi konuşmasında sınır koyması
- "Bu tümör hormona bağımlı mı?" sorusu
Düşen veya zayıflayan
- "Her kanser virüsle açıklanır" beklentisi: Rous bunu kendisi sınırlamıştı
- Hormon tedavisinin her kansere yayılacağı beklentisi
- Ödülü kanıtın sonu saymak
İki yolun 1966'da kesişmesi. Eksen 1905'ten 1975'e uzanır. Yeşil işaretler bibliyografik veya birincil kaynakta doğrulanmış tarihlerdir; mavi işaretler yılı veya haftası yaklaşık olanlardır (Huggins'in 1941 çalışmaları, ödülün duyuru haftası); kehribar işaret kaynaklar arasında küçük bir tarih farkı olan 1911'i gösterir (takdim konuşması yaklaşık 1910 der). Geniş yeşil çubuklar süre gösterir. Yalnız yılı bilinen tarihler yıl ortasına çizilmiştir.
Takvimde yan yana, nedende ayrı
Bu ödülün Türkiye tıbbıyla belgelenmiş doğrudan bir bağını bulamadım ve zorlama bir bağ kurmuyorum. Elimdeki tek şey takvimdir: 144. günde kullandığım ikincil kaynağa göre (Kösebay ve Göker, 2012; tek kaynak) kemoterapi Türkiye'ye 1965'te geldi ve 1968'de Hacettepe'de çok disiplinli bir onkoloji konseyi kuruldu. 1966 Nobel'i bu iki tarihin arasına düşer. Bunun nedensel bir anlamı olduğunu iddia etmiyorum; yalnızca Türkiye'deki başlangıcın, dünyada nedenin ve hormon tedavisinin tanındığı yıllarla aynı on yıla denk geldiğini not ediyorum.
1909'dan bugüne
Neler doğrulandı, neler belirsiz kaldı
- Duyuru günü: Kesin gün bulunamadı. Time'ın 21 Ekim 1966 tarihli yazısı ödülün "geçen hafta" açıklandığını söylüyor (özet aracıyla okundu). Yazıda "Royal Caroline Institute" geçiyor; takdim konuşması da aynı adı kullanıyor, kurum Karolinska Enstitüsü'dür.
- Gerekçe ve paylaşım: Nobel Vakfı özet sayfasından (özet aracıyla okundu). Türkçe ifadeler benim çevirim.
- Yaşlar: Rous 87, Huggins 65: Time'a göre; doğum tarihleri (5 Ekim 1879, 22 Eylül 1901) Nobel biyografilerinden. Duyuru tarihi bilinmediği için Rous'un ödül anındaki yaşının 86 mı 87 mi olduğunu kesinleştiremiyorum; Time 87 diyor.
- 1911 ve "yaklaşık 1910": Takdim konuşması özeti "yaklaşık 1910" diyor ve tavuk sarkomunu adlandırmıyor; Time ve 97. günün kaynakları 1911. 1911 tarihini 97. günde doğruladığım künyeye dayandırıyorum; bu yazıda yeniden okumadım.
- Takdim konuşması: Konuşmacı sayfada "Professor G. Klein" olarak geçiyor; konuşmanın tarihi sayfada yok. "Yaklaşık yarım yüzyıl", "yarıdan fazlası" ve hormon tedavisi sonuçları özet aracından; sayı ve yorum olarak ele alınmadı.
- Konferanslar: Her iki konferansın 13 Aralık 1966 tarihi Nobel sitesindeki ders sayfalarından. Rous konferansının içeriği site özetinden, Huggins konferansınınki bir PDF'in özet aracıyla okunmasından alındı; tam metinle karşılaştırılmadı. Ödül töreninin tarihini bu yazıda vermedim, doğrulamadım.
- Stilbestrolün "ilk sentetik madde" iddiası: Huggins'in kendi ifadesi (özet aracından); tanıma bağlı, doğrulanmış bir "ilk" değildir.
- Adaylıklar: Rous için sayfa 17 adaylık sayıyor; ben yalnızca 1926-1951 arası on girişi görebildim, kalan yedisini görmedim. Huggins için üç aday gösterme (1950 iki, 1951 bir). Adaylık gerekçeleri sayfada yok. Aday gösteren "Otto Warburg"un 101. günün Warburg'u olduğu varsayımdır.
- Ellermann-Bang 1908: 97. günden aktarıldı; bu yazıda yeniden doğrulanmadı. "Katı tümörde süzülebilir etkeni gösteren bilinen ilk isim" ifadesi benim özetimdir.
- Rous biyografisi: Nobel biyografisi 1909, 1920, 1945 ve 16 Şubat 1970 tarihlerini ve çalışmanın sürdüğünü veriyor; ödülün neden geç geldiğini açıklamıyor. Huggins biyografisi doğum, eğitim ve kadro tarihlerini veriyor, prostat çalışmalarını içermiyor.
- Türkiye: Doğrudan bağ bulunamadı. 1965 ve 1968 tarihleri 144. günde kullandığım tek ikincil kaynaktandır.
- Dünkü kutu: 144. günün "yarın" kutusunda söz verilen ödül tarihi, gerekçe ve iki adamın yolu işlendi; duyurunun tam günü hariç.
Yaşamın Son Dönemine Bakım: Cicely Saunders ve Palyatif Bakımın Doğuşu, 1967
Bugüne kadar kanserin nedenini ve tedavisini izledik. Yarın tedavinin sınırına varıldığında ne olduğunu soruyoruz. Cicely Saunders hemşire, sosyal hizmet uzmanı ve hekim olarak üç ayrı yoldan gelmişti ve 1967'de Londra'da bir hospisin kapısını açtı. St Christopher's'in açılış tarihini, "total pain" kavramının kaynağını ve Saunders'ın yolunu yarın doğrulayacağım.
Yazarın notu: Nobel ödüllerini genellikle bir kesin varış anı gibi anlatırız. Bu yazıda tersini gördüm: ödülü alan iki adam da sınırı kendi konuşmasında söylemiş. Rous insan kanserlerinin çoğunun virüsten gelmediğini düşünüyordu; Huggins hormona yanıt veren kanserlerin küçük bir kesim olduğunu söylüyordu. Ödülün gecikmesi bu yüzden okunması gereken bir işaret: alan, kanıtı yavaş yavaş, sınırlarıyla birlikte kabul etti. Ayrıca bu yazının önemli kısmını resmî sitedeki özetlerden okuduğumu açıkça söylüyorum; tam metinlerle karşılaştırma bir sonraki adım olurdu.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Nobel Vakfı. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966 (özet sayfası; gerekçeler ve paylaşım). nobelprize.org/prizes/medicine/1966/summary/ (özet aracıyla okundu).
- Klein G. Presentation Speech, Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966. nobelprize.org/prizes/medicine/1966/ceremony-speech/ (özet aracıyla okundu).
- Rous P. The Challenge to Man of the Neoplastic Cell. Nobel konferansı, 13 Aralık 1966. nobelprize.org (site özeti okundu).
- Huggins CB. Endocrine-Induced Regression of Cancers. Nobel konferansı, 13 Aralık 1966. nobelprize.org (PDF özet aracıyla okundu).
- Nobel Vakfı. Peyton Rous ve Charles B. Huggins biyografileri; aday gösterme arşivi sayfaları. nobelprize.org (özet aracıyla okundu; Rous adaylıklarının yalnızca bir kısmı görüldü).
- Time. 1966 Nobel Fizyoloji veya Tıp ödülüne ilişkin yazı, 21 Ekim 1966. time.com/archive/6630371/ (özet aracıyla okundu).
- Rous P. A sarcoma of the fowl transmissible by an agent separable from the tumor cells. J Exp Med 1911;13(4):397-411 (künye 97. günde doğrulandı; bu yazıda yeniden okunmadı).
- Huggins C, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. I. Cancer Res 1941;1:293-297 (112. günde doğrulandı; bu yazıda yeniden okunmadı).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (genel bağlam; ilgili kısım bu yazı için yeniden okunmadı).
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 145. günüdür ve 1966 Fizyoloji veya Tıp Nobel Ödülü'nü tarihî bir okuma olarak anlatır. Tarihî-popüler içeriktir; tanı veya tedavi önerisi değildir. Tedaviyle ilgili kararlar için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; tek ikincil kaynağa, yalnızca bir özete veya okunamayan bir metne dayanan ayrıntılar fact-check notlarında işaretlenmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
