İki mükafat, əlli beş il: 1966-cı il Nobeli, Rous və Huggins
Bu məqalədə
İki mükafat, əlli beş il: 1966-cı il Nobeli, Rous və Huggins
Dünən 1965-in balansını çıxardıq (gün 144): bir tərəfdə sübutu hələ yazılmamış güclü bacarıqlar, o biri tərəfdə səbəblər və müalicə sütunları. Bu gün bir il irəli gedirik. 1966-cı ilin payızında Stokholmdakı komitə bu iki sütunun hər birindən bir ad seçdi. Biri toyuq sarkoması ilə səbəbi soruşan adam idi (gün 97), o biri prostat xəstəsinin qan testi ilə müalicəni soruşan cərrah (gün 112). Bu iki hekayəni ayrı günlərdə danışmışdıq. Bu gün onlara eyni mükafatın iki yarısı kimi yan-yana baxırıq və bir sual veririk: mükafat elmi sübutun sonudur, yoxsa onun gecikmiş qeydi?
Rəsmi mətn nə deyir?
Nobel Fondunun səhifəsinə görə, 1966-cı il Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatı iki nəfərə, yarı-yarıya verildi. Peyton Rousa şiş yaradan virusları kəşfinə görə; Charles Brenton Hugginsə prostat xərçənginin hormonal müalicəsinə dair kəşflərinə görə. Bu iki əsaslandırma Nobel Fondu səhifəsindəki rəsmi ifadənin mənim çevirimdir.
Elan 1966-cı ilin oktyabrında edildi. Time jurnalının 21 oktyabr 1966-cı il tarixli sayı mükafatın “keçən həftə” elan edildiyini yazır; dəqiq günü yoxlaya bilmədim. Eyni jurnala görə Rous 87, Huggins 65 yaşında idi. Rous 5 oktyabr 1879-da, Huggins 22 sentyabr 1901-də doğulub (Nobel tərcümeyi-halları); yaşlar bu tarixlərə uyğundur. Başlıqdakı əlli beş il Rousun toyuq sarkoması hesabatı (1911) ilə mükafat arasındakı fərqdir. Huggins üçün eyni hesab daha qısadır: Time onun töhfələrinin “iyirmi beş ildən çox” əvvəl gəldiyini yazır, bu 1941-ə doğru kobud geriyə hesablamadır.
İki mükafatçı danışır
Nobel saytındakı mühazirə səhifələrinə görə hər iki mühazirə 13 dekabr 1966-cı il tarixlidir. Rousun mühazirəsinin adı “The Challenge to Man of the Neoplastic Cell”dir. Saytdakı xülasədən Rous bunları deyir (anlayış xülasəsi): şişlər hüceyrələr bədənin əlaqələndirməsinə tabe olmağı dayandıranda yaranır və bu dəyişikliyin təbiəti hələ az anlaşılıb; kimyəvi maddələr, şüalanma və bəzi viruslar kimi xarici amillər şişi gözə görünməzdən çox əvvəl başlada bilər, toxuma zədəsi və ya iltihab isə böyüməni təşviq edə bilər. Toyuq, dovşan və siçanlardakı şiş virusları əsasən “başladıcı” kimi fəaliyyət göstərir; virus yox olandan sonra da xərçəng davam edə bilər. Rous sadə somatik mutasiya izahını qəbul etmir. O, insanda heç bir virusun xərçəngin səbəbi kimi sübut olunmadığını, bəzi virusların başladıcı ola biləcəyini, insan xərçənglərinin əksəriyyətinin ətraf mühit və həyat tərzi təsirlərinə söykəndiyini düşündüyünü və profilaktika ilə müalicənin məhdud qaldığını deyərək bitirir.
Burada bir ironiya var, amma sakit bir ironiya: mükafat şiş viruslarının kəşfinə verildi, mükafatı alan adam isə mühazirəsində bu kəşfin insan xərçənglərinin əksəriyyətini izah etmədiyini özü deyir. Hugginsin mühazirəsinin adı “Endocrine-Induced Regression of Cancers”dir; o, prostat və süd vəzi xərçəngini, siçovul şişlərini, adrenalektomiyanı və hipofizektomiyanı əhatə edir və xərçənglərin yalnız kiçik bir hissəsinin hormonlara güclü cavab verdiyini açıq deyir. İlk 21 xəstəlik seriyanı və sonradan cavabın itirilməsini gün 112-də işləmişdik; burada təkrar etmirəm.
Gecikmiş mükafat nəyi göstərir?
Nobel komitənin bir kəşfi tanımasıdır; neçə xəstənin faydalandığının ölçüsü deyil. Gecikmə də ölçü deyil, amma nəsə deyir: sahənin baxışı dəyişib. Nobel Komitəsinin üzvü G. Kleinin təqdimat çıxışına görə (saytdakı mətni xülasə aləti ilə oxudum) Rousun işi “təxminən 1910” ətrafında görülmüşdü; siçan və siçovul şişlərini hüceyrəsiz süzüntü ilə ötürməyə çalışan bir çox tədqiqatçı uğursuz olmuş və toyuq nəticələrini istisna saymışdı; virus-xərçəng əlaqəsi onilliklər boyu şübhə ilə qarşılanmış, mənzərə 1950-ci illərdə dəyişmişdi. Yəni 1966 mükafatı 1966-da aparılmış təcrübəni deyil, yarım əsrə yayılmış baxış dəyişikliyini qeyd edir.
Rousun yolu: toyuqdan mükafata
Nobel tərcümeyi-halına görə Rous 1909-da Simon Flexnerin xahişi ilə xərçəng tədqiqat laboratoriyasını öz üzərinə götürmək üçün Rockefeller İnstitutuna gəldi; 1920-də üzv, 1945-də 65 yaşında fəxri üzv oldu və həyatının sonuna, 16 fevral 1970-ə qədər laboratoriyada işləməyə davam etdi. Time yazır ki, mükafat elan ediləndə o, iyirmi bir ildir təqaüdə çıxmışdı, amma demək olar ki, hər gün laboratoriyaya gedirdi. 1911-ci il hesabatını gün 97-də danışmışdıq: toyuq döşü sarkomasının süzüntüsü sağlam toyuqlarda eyni şişi yaratmışdı. Bu kəşfin “ilk” olub-olmaması mübahisəlidir; Ellermann və Bangın 1908-ci il leykemiya işi daha əvvəldir. Ona görə Rousu “şiş viruslarını ilk sübut edən” kimi deyil, “bərk şişdə süzülə bilən agenti göstərən ilk məlum ad” kimi təsvir etmək olar; bu cümlə mənim xülasəmdir.
Nobel arxivinin namizəd səhifəsi Rous üçün 17 namizədlik sayır. Oxuya bildiyim qeydlər 1926-da başlayır (təklif edən Karl Landsteiner) və 1951-ə qədər gedir; aralarında 1931, 1934, 1935, 1936, 1937, 1939, 1946 və 1947 var. 1926 maraqlı ildir: həmin ilin xərçəngə aid mükafatı Fibigerin qurd nəzəriyyəsinə getdi (gün 102). Rousun adı həmin il namizəd siyahısında idi. İki hadisə arasında səbəb əlaqəsi iddia etmirəm; eyni təqvim sətrində dayanmaları kifayət qədər mənalıdır. Namizədliklərin hansı işə əsaslandığını səhifə göstərmir.
Hugginsin yolu: qan testindən mükafata
Halifaksda doğulan Huggins 1924-də Harvarddan tibb doktoru oldu, 1927-də Çikaqo Universitetinə cərrahiyyə müəllimi kimi qoşuldu, 1936-da professor, 1951-də Ben May Xərçəng Tədqiqatları Laboratoriyasının direktoru oldu (Nobel tərcümeyi-halı). 1941-ci il məqalələri və kastrasiya ilə estrogenin zərdab fosfatazalarına təsiri gün 112-də danışıldı. Time yazır ki, o, kastrasiyanı prostat xərçənginə tətbiq etdi və faydanın əməliyyatın özündən deyil, hormonal dəyişikliyindən gəldiyini göstərdi.
Hugginsin Nobel arxivindəki səhifəsində üç namizədlik var: 1950-də iki (Otto Warburg və Kellogg Speed), 1951-də bir (R. Geissendörfer). Orada adı çəkilən Warburgun gün 101-in Warburgu olduğunu güman edirəm; səhifə onu ayrıca müəyyən etmir. Təqdimat çıxışına görə (G. Klein, xülasə aləti ilə oxundu) irəliləmiş prostat xərçəngli xəstələrin yarıdan çoxunda şiş kiçilmiş və ya yox olmuşdu, bir çoxu illərlə əlamətsiz qalmışdı; süd vəzi xərçənginin müalicəsində eyni yanaşmanın dəyəri daha məhdud idi. Bu rəqəm natiqin xülasəsidir və sağqalma ölçüsü deyil.
Mükafatın gizlətdiyi hədlər
Üç həddi birlikdə oxumaq lazımdır. Birincisi Rousun öz qiymətləndirməsidir: mühazirəsində insanda virus-xərçəng əlaqəsinin sübut olunmadığını qeyd edir. İkincisi Hugginsin öz xəttidir: həqiqətən hormonlara cavab verən xərçənglər kiçik bir hissədir; cavab əksər xəstədə zamanla itir; xülasəyə görə ilk 21 xəstəlik seriyada yalnız 4 nəfər, yəni mütləq ifadədə təxminən beşdə biri 12 ildən çox yaşadı (gün 112-də qeyd etdiyim kimi, xülasədən bu ifadənin hansı qrupa aid olduğu tam aydın deyil). Üçüncüsü Nobelin özüdür: bu mükafat xəstənin neçə il qazandığını ölçmür. 1966 üçün nisbi sağqalma rəqəmim yoxdur və uydurmuram.
Huggins mühazirəsində həmçinin stilbestrolun (1938) xərçəngi nəzarətə alan ilk sintetik maddə olduğunu və bu işin “xərçəngdə kimyaterapiyanın başlanğıcı” sayıldığını deyir (xülasə aləti ilə oxudum). Bu “ilk” iddiasıdır və tərifdən asılıdır: hormon basdırılması ilə hüceyrəyə birbaşa zərər verən dərman (sitotoksik dərman) eyni şey deyil. Azot xardalının ilk xəstəsi gün 115-in, DES hekayəsi gün 110-un mövzusudur.
Qalan
- Səbəb və müalicə sütunlarının bir mükafatda yan-yana durması: xərçəng tək sual deyil
- Mükafatçının öz mühazirəsində hədd qoyması
- “Bu şiş hormondan asılıdır?” sualı
Düşən və ya zəifləyən
- “Hər xərçəng virusla izah olunur” gözləntisi: Rous özü onu məhdudlaşdırdı
- Hormon müalicəsinin hər xərçəngə yayılacağı gözləntisi
- Mükafatı sübutun sonu saymaq
İki yolun 1966-da kəsişməsi. Ox 1905-dən 1975-ə qədər uzanır. Yaşıl işarələr bibliyoqrafik və ya ilkin mənbədə yoxlanmış tarixlərdir; mavi işarələr ili və ya həftəsi təxmini olanlardır (Hugginsin 1941-ci il işləri, elan həftəsi); kəhrəba işarə mənbələrin bir qədər fərqləndiyi 1911-i göstərir (təqdimat çıxışı təxminən 1910 deyir). Geniş yaşıl zolaqlar müddəti göstərir. Yalnız ili məlum olan tarixlər ilin ortasında çəkilib.
Təqvimdə yan-yana, səbəbdə ayrı
Bu mükafatın Türkiyə təbabəti ilə sənədləşdirilmiş birbaşa əlaqəsini tapa bilmədim və zorla əlaqə qurmuram. Əlimdə yalnız təqvim var: gün 144-də istifadə etdiyim ikinci dərəcəli mənbəyə görə (Kösebay və Göker, 2012; tək mənbə) kimyaterapiya Türkiyəyə 1965-də gəldi və 1968-də Hacettepedə çoxfənli onkologiya şurası yaradıldı. 1966 Nobeli bu iki tarixin arasına düşür. Bunun səbəb mənası olduğunu iddia etmirəm; yalnız Türkiyədəki başlanğıcın dünyanın başqa yerlərində səbəbin və hormon müalicəsinin tanındığı eyni onillikdə düşdüyünü qeyd edirəm.
1909-dan bu günə
Nə yoxlanıldı, nə qeyri-müəyyən qalır
- Elan günü: Dəqiq gün tapılmadı. Time-ın 21 oktyabr 1966-cı il tarixli yazısı mükafatın “keçən həftə” elan edildiyini deyir (xülasə aləti ilə oxundu). Yazıda “Royal Caroline Institute” keçir; təqdimat çıxışı da eyni adı işlədir; qurum Karolinska İnstitutudur.
- Əsaslandırma və bölgü: Nobel Fondunun xülasə səhifəsindən (xülasə aləti ilə oxundu). Azərbaycanca ifadələr mənim çevirimdir.
- Yaşlar: Rous 87, Huggins 65: Time-a görə; doğum tarixləri (5 oktyabr 1879, 22 sentyabr 1901) Nobel tərcümeyi-hallarından. Elan tarixi məlum olmadığı üçün Rousun mükafat anında 86, yoxsa 87 yaşında olduğunu dəqiqləşdirə bilmirəm; Time 87 deyir.
- 1911 və “təxminən 1910”: Təqdimat çıxışının xülasəsi “təxminən 1910” deyir və toyuq sarkomasını adlandırmır; Time və gün 97-nin mənbələri 1911 deyir. 1911 üçün gün 97-də yoxladığım künyəyə söykənirəm və bu yazı üçün yenidən oxumadım.
- Təqdimat çıxışı: Natiq səhifədə “Professor G. Klein” kimi keçir; çıxışın tarixi səhifədə yoxdur. “Demək olar yarım əsr”, “yarıdan çox” və hormon müalicəsi nəticələri xülasə alətindəndir; natiqin ifadələri və şərhləri kimi qəbul edildi, ölçmə kimi yox.
- Mühazirələr: Hər iki mühazirənin 13 dekabr 1966 tarixi Nobel saytındakı mühazirə səhifələrindəndir. Rous mühazirəsinin məzmunu saytın xülasəsindən, Hugginsinki xülasə aləti ilə oxunan PDF-dən götürülüb; heç biri tam mətnlə müqayisə edilmədi. Mükafatverilmə mərasiminin tarixini bu yazıda verməmişəm və yoxlamamışam.
- Stilbestrolun “ilk sintetik maddə” olması: Hugginsin öz ifadəsi (xülasə aləti ilə); tərifdən asılıdır və yoxlanmış “ilk” deyil.
- Namizədliklər: Rous üçün səhifə 17 namizədlik sayır; mən yalnız 1926-1951 arası on qeydi görə bildim, qalan yeddisini görmədim. Huggins üçün üç namizədlik (1950-də iki, 1951-də bir). Namizədliklərin əsasları səhifədə yoxdur. Təklif edən “Otto Warburg”un gün 101-in Warburgu olması fərziyyədir.
- Ellermann-Bang 1908: Gün 97-dən götürüldü; burada yenidən yoxlanmadı. “Bərk şişdə süzülə bilən agenti göstərən ilk məlum ad” ifadəsi mənim xülasəmdir.
- Rousun tərcümeyi-halı: Nobel tərcümeyi-halı 1909, 1920, 1945 və 16 fevral 1970 tarixlərini və işin davam etdiyini verir; mükafatın niyə gec gəldiyini izah etmir. Hugginsin tərcümeyi-halı doğum, təhsil və vəzifə tarixlərini verir; prostat işlərini əhatə etmir.
- Türkiyə: Birbaşa əlaqə tapılmadı. 1965 və 1968 tarixləri gün 144-də istifadə etdiyim tək ikinci dərəcəli mənbədəndir.
- Dünənki qutu: Gün 144-ün “Sabah” qutusunun vəd etdiyi mükafat tarixi, əsaslandırma və iki adamın yolu işləndi; istisna elanın dəqiq günüdür.
Həyatın son dövründə qayğı: Cicely Saunders və palliativ qayğının doğuşu, 1967
İndiyə qədər xərçəngin səbəbini və müalicəsini izlədik. Sabah müalicə həddinə çatanda nə baş verdiyini soruşuruq. Cicely Saunders üç ayrı yolla gəlmişdi: tibb bacısı, sosial işçi və həkim kimi, və 1967-də Londonda bir hospisin qapısını açdı. St Christopher'sin açılış tarixini, “total pain” anlayışının mənbəyini və Saundersin öz yolunu sabah yoxlayacağam.
Müəllifin qeydi: Nobel mükafatlarını adətən çatma anı kimi danışırıq. Bu yazıda tərsini gördüm: mükafatı alan hər iki adam həddi öz mühazirəsində demişdi. Rous insan xərçənglərinin əksəriyyətinin virusdan gəlmədiyini düşünürdü; Huggins hormonlara cavab verən xərçənglərin kiçik bir hissə olduğunu deyirdi. Mükafatın gecikməsi ona görə oxunmağa dəyər bir işarədir: sahə sübutu yavaş-yavaş, hədləri ilə birlikdə qəbul etdi. Həmçinin açıq deyirəm ki, bu yazının mühüm hissəsini rəsmi saytdakı xülasələrdən oxudum; tam mətnlərlə müqayisə növbəti addım olardı.
Mənbələr və əlavə oxu
- Nobel Fondu. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966 (xülasə səhifəsi; əsaslandırmalar və bölgü). nobelprize.org/prizes/medicine/1966/summary/ (xülasə aləti ilə oxundu).
- Klein G. Presentation Speech, Nobel Prize in Physiology or Medicine 1966. nobelprize.org/prizes/medicine/1966/ceremony-speech/ (xülasə aləti ilə oxundu).
- Rous P. The Challenge to Man of the Neoplastic Cell. Nobel mühazirəsi, 13 dekabr 1966. nobelprize.org (saytın xülasəsi oxundu).
- Huggins CB. Endocrine-Induced Regression of Cancers. Nobel mühazirəsi, 13 dekabr 1966. nobelprize.org (PDF xülasə aləti ilə oxundu).
- Nobel Fondu. Peyton Rous və Charles B. Huggins tərcümeyi-halları; namizəd arxivi səhifələri. nobelprize.org (xülasə aləti ilə oxundu; Rousun namizədliklərinin yalnız bir hissəsi görüldü).
- Time. 1966 Fiziologiya və ya Tibb Nobel mükafatına dair yazı, 21 oktyabr 1966. time.com/archive/6630371/ (xülasə aləti ilə oxundu).
- Rous P. A sarcoma of the fowl transmissible by an agent separable from the tumor cells. J Exp Med 1911;13(4):397-411 (künyə gün 97-də yoxlanıb; bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
- Huggins C, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. I. Cancer Res 1941;1:293-297 (gün 112-də yoxlanıb; bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ümumi kontekst; müvafiq hissə bu yazı üçün yenidən oxunmadı).
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 145-ci günüdür və 1966-cı il Fiziologiya və ya Tibb Nobel mükafatını tarixi oxuma kimi təqdim edir. Tarixi-populyar məzmundur, diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Müalicə qərarları üçün həkiminizlə məsləhətləşin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə, yalnız xülasəyə və ya oxuna bilməyən mətnə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
