პაუზა 1965 წლის ზღურბლზე: კიბოს მედიცინის ბალანსი
ამ სტატიაში
პაუზა 1965 წლის ზღურბლზე: კიბოს მედიცინის ბალანსი
გუშინ IARC-ის დაარსებას შევხედეთ (დღე 143), დღეს კი ვჩერდებით და მთავარ წიგნს ვხსნით. ბოლო ბალანსი მე-100 დღეს შევადგინეთ: ორი ლოკალური საყრდენი (ქირურგია და რადიოთერაპია) და ახალი ამოსული სისტემური მკურნალობა. მას შემდეგ 44 დღე გავიდა და 1896 წლიდან 1965 წლამდე მიმავალი ჯაჭვი შეიქმნა. ბალანსს ციფრები სჭირდება, ამიტომ თავიდანვე ვამბობ ერთ საზღვარს: 1965 წლისთვის ვერც ერთი ქვეყნის კიბოს საერთო გადარჩენის მაჩვენებელი ვერ გადავამოწმე. ყველაზე ადრეული გადამოწმებული საერთო ციფრი 1974-1976 წლებს ეხება: მოზრდილებში დაახლოებით 50 პროცენტი (აშშ, NIH-ის საინფორმაციო ფურცელი). ამიტომ ბალანსს ერთ ციფრზე კი არ ვაგებ, არამედ დაავადებებზე, სათითაოდ აღებულზე, და იმაზე, თუ როდის მოვიდა თითოეულისთვის მტკიცებულება.
რა იყო ხელთ 1965 წელს?
ვინც სერიას მიჰყვება, სვეტებს იცნობს. ქირურგია: ვერთჰაიმის რადიკალური ჰისტერექტომია (დღე 93) და პეიტის მოდიფიცირებული მასტექტომია, რომელიც „ნაკლების მოჭრას“ ისახავდა მიზნად (დღე 104). რადიოთერაპია: რენტგენის სხივებისა და რადიუმის შემოსვლა (დღეები 92 და 94) და გადახდილი ფასის გამოჩენა (დღე 95). ჰორმონები: ბითსონის საკვერცხეების მოცილება (დღე 91), ლაკასანის ექსპერიმენტები (დღე 105) და ჰაგინსის პროსტატის ნაშრომი (დღე 112). მედიკამენტები: ერლიხის „ჯადოსნური ტყვიის“ იდეიდან (დღე 96) აზოტის იპრიტით მკურნალობილ პირველ პაციენტამდე (დღე 115), ფარბერის საბავშვო განყოფილებამდე (დღე 122) და მინ ჩიუ ლის ქორიოკარცინომის ნაშრომამდე (დღე 132), ბოლო კვირების კომბინირებული მკურნალობის ისტორიებამდე (დღეები 141 და 142). მეხუთე სვეტი მიზეზებია: დოლისა და ჰილის დაკვირვება სიგარეტზე (დღე 125), 1964 წლის Surgeon General-ის ანგარიში (დღე 139), ვირუსები (დღეები 97 და 140) და, როგორც გუშინ მოვყევით, დაწესებულება, რომელსაც მიზეზების საზღვრებს გადაღმა დათვლა ევალებოდა (დღე 143).
ეს სია შესაძლებლობების სიაა და არა წარმატებების. ორი ცალკე კითხვა არ უნდა აიგოს: ის, რომ მკურნალობა დაავადებაში პასუხს იწვევს, ერთია; ის, რომ ამ დაავადების მქონეთა უმრავლესობა გადარჩება, სხვა. 1965 წელს მეორე, მცირე გამონაკლისების გარდა, წესზე მეტად გამონაკლისი იყო. ამის დაავადება-დაავადება საჩვენებლად ორ თემას ვუყურებ: ჰოჯკინის დაავადებასა და ბავშვებში ვილმსის სიმსივნეს.
335 ბავშვის ჩანაწერი
ლედლის, მაინორსის, დრეიპერისა და გორბახის ანალიზი, რომელიც British Medical Journal-ში 1970 წლის 24 ოქტომბერს გამოქვეყნდა, განიხილავს ვილმსის სიმსივნის 335 შემთხვევას, რომლებიც ინგლისსა და უელსში 1962-1966 წლებში გამოვლინდა. რეზიუმეს მიხედვით, შედეგი დამოკიდებული იყო პირველი ოპერაციის დროინდელ სტადიაზე და მეტასტაზების გაჩენაზე. სამწლიანი გადარჩენა იმ ბავშვებში, რომელთაც თირკმელი ამოეღოთ, 35 პროცენტი იყო; ბავშვი, რომელსაც თირკმელი არ ამოუღეს, არცერთი არ გადარჩა. რეციდივი შემთხვევების დაახლოებით ორ მესამედში აღინიშნა, თითქმის ყოველთვის პირველი მკურნალობიდან ორი წლის განმავლობაში, ხოლო რეციდივის ჯგუფში სამწლიანი გადარჩენა 11 პროცენტი იყო. ავტორებმა გადარჩენის ძალიან მცირე გაუმჯობესება დაინახეს, რომელიც აქტინომიცინ D-ს შეიძლებოდა მიეწერა, და კონტროლირებადი კვლევები მოითხოვეს.
ეს ეროვნული ჩანაწერია და არა ერთი ცენტრის საუკეთესო შედეგები. სწორედ ეს აკლია ხშირად ბალანსს: რამდენიმე ცენტრის ბრწყინვალე სერიები და მთელი ქვეყნის გამოცდილება ერთი და იგივე ციფრი არ არის.
რას ნიშნავს „განკურნებადი“? რემისია, გადარჩენა, განკურნება
სამი ცნება გავმიჯნოთ. რემისია დაავადების ნიშნებისა და მონაცემების გაქრობაა; ის შეიძლება დაბრუნდეს. გადარჩენის მაჩვენებელი ცოცხლად მყოფთა წილია გარკვეულ მომენტში (მაგალითად სამი ან ხუთი წლის შემდეგ); ის იმაზეა დამოკიდებული, ვინ ითვლება (ეროვნული რეესტრი თუ ერთი ცენტრის შერჩეული პაციენტები). განკურნება ნიშნავს, რომ დაავადება არასოდეს ბრუნდება, და ამის თქმა მხოლოდ წლების განმავლობაში ხანგრძლივი დაკვირვების შემდეგ შეიძლება. ერთსა და იმავე დაავადებისთვის ამ სამ სიტყვას განსხვავებული ციფრი აქვს. ბავშვთა ლეიკემიაში, რომელიც დღე 142-ში აღვწერეთ, 1960-იან წლებში რემისია ჩანდა; განკურნება მაშინ მოვიდა, როცა კომბინირებული მკურნალობა და დამხმარე მზრუნველობა წლების განმავლობაში დაგროვდა.
ზღურბლზე ცდა: ჰოჯკინის დაავადება
მიმოხილვითი სტატიის მიხედვით, კომბინირებულ ქიმიოთერაპიამდე ჰოჯკინის ლიმფომა ძირითადად განუკურნებელი დაავადება იყო, რომელიც სიცოცხლის დაკარგვამდე მიდიოდა; ადრეულ სტადიაზე მყოფი ზოგი პაციენტი რადიოთერაპიით იკურნებოდა (ციფრები და თარიღები არ არის მოცემული). NCI-ში ვინსენტ დევიტამ და კოლეგებმა 1964 წელს დაიწყეს ოთხკომპონენტიანი სქემის გამოცდა გავრცელებული ჰოჯკინის დაავადებისთვის: მექლორეთამინი, ონკოვინი (ვინკრისტინი), პროკარბაზინი და პრედნიზონი. OncLive-ის მიხედვით, მისმა ხელმძღვანელმა NCI-ში, ემილ ფრეი III-მ, სახელი შესთავაზა: MOPP. პირველი 43 პაციენტიდან 36-მა ექვს თვეში სრული რემისია მიიღო (36/43, დაახლოებით 84 პროცენტი), ხოლო შედეგები პირველად 1967 წელს იქნა მოხსენებული. სრული პუბლიკაცია 1970 წელს გამოვიდა (დევიტა, სერპიკი, კარბონე; Annals of Internal Medicine). როგორც ერთი მიმოხილვითი სტატია იუწყება, 188 პაციენტის სერიის 20-წლიანი დაკვირვებისას, რომელშიც პირველი 43 შედიოდა (ლონგო და თანაავტ., 1986), სრული პასუხის მაჩვენებელი 84 პროცენტი იყო, ხოლო ათ წელზე მეტხანს რეციდივის გარეშე მყოფთა წილი 66 პროცენტი.
ყურადღება მიაქციეთ მომენტს. სქემა 1965 წელს უკვე გამოსაცდელი იყო; მაგრამ 1965 წელს ცნობილი იყო პირველი პაციენტების რემისიები. ათი წლის ურეციდივო სიცოცხლის ციფრი 1986 წელს გამოქვეყნდა. ესე იგი, 1965 წლის ბალანსი ისეთია, რომელშიც შემდგომი მტკიცებულება ჯერ დაწერილი არ იყო.
ერთი ეპოქის ორი საბავშვო სერია
ვილმსის სიმსივნეში ერთი პერიოდის ორი კვლევა განსხვავებულ სურათს ხატავს. ლედლისა და თანაავტ. ეროვნულ სერიაში (1962-1966) აქტინომიცინ D-ს წვლილი ძალიან მცირე იყო. ჯენკინის, ჯეფსის, სტივენსისა და სონლის კვლევაში, რომელიც Canadian Medical Association Journal-ში 1976 წლის 17 ივლისს გამოქვეყნდა, 1963-1968 წლებში ნამკურნალევ ბავშვებში ხუთწლიანი უავადმყოფობო გადარჩენა 49 პროცენტი იყო, საერთო გადარჩენა 70 პროცენტი; 1969-1974 წლებში ნამკურნალევ 49 შეუარჩეველ ბავშვში კი 78 და 81 პროცენტი. ავტორები გაუმჯობესებას ადიუვანტურ აქტინომიცინ D-სა და ვინკრისტინს მიაწერენ. აბსოლუტური სხვაობა: 29 პუნქტი უავადმყოფობო გადარჩენაში და 11 პუნქტი საერთო გადარჩენაში; ფარდობითი სხვაობა დაახლოებით 59 და 16 პროცენტი (გამოთვლები ჩემია).
ეს ორი კვლევა პირდაპირ არ შეედრება: ერთი სამწლიანი გადარჩენის ეროვნული რეესტრია, მეორე ხუთწლიანი გადარჩენის სამკურნალო სერია; განსხვავდება პერიოდებიც და მკურნალობებიც. ჩემი წაკითხვა ასეთია: 1965 წლის „განკურნებადის“ სურათში ხარვეზი იყო ცენტრების სერიების იმედისმომცემ შედეგებსა და ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარეს შორის, და უფრო გვიანდელმა კონტროლირებადმა კვლევებმა ის შეამცირა. ამ დასკვნას ინტერპრეტაციად ვნიშნავ და არა მტკიცებულებად.
ბალანსის მეორე სვეტი: ფასი და საზღვრები
ვილმსის იმავე კვლევაში ფასიც არის აღრიცხული: აქტინომიცინ D და ვინკრისტინი, რომლებიც მთელი ფილტვის დასხივებასთან ერთად გაგრძელდა, ფილტვის მეტასტაზებში ზედმეტად ტოქსიკური აღმოჩნდა; 11 პაციენტიდან 5-ს მწვავე დიფუზური პნევმონიტი განუვითარდა, და მათგან 3-მა სიცოცხლე დაკარგა. MOPP-ისთვის მიმოხილვითი სტატია აღნიშნავს მნიშვნელოვან სისხლის ტოქსიკურობას, უნაყოფობას და მეორადი ლეიკემიის რისკს (მაჩვენებლები არ არის მოცემული). ყოველი მონაპოვარი, ამრიგად, იმ ეპოქის პაციენტების გადახდილ ფასთან ერთად მოდიოდა.
მეორე საზღვარი მონაცემებია. 1965 წლისთვის ქვეყნის ყველა კიბოს გადამოწმებული გადარჩენის ციფრი არ მაქვს. ყველაზე ადრეული გადამოწმებული საერთო ციფრი 1974-1976 წლებს ეკუთვნის: მოზრდილებში დაახლოებით 50 პროცენტი; ბავშვთა ასაკის კიბოებში 50 პროცენტზე ნაკლები (NIH-ის საინფორმაციო ფურცელი, 2006 წლის სექტემბრის განახლება). ეს ციფრები 1965 წელს უკან ვერ დაპროექტდება. მესამე საზღვარი ისაა, რომ კითხვას „რომელი დაავადება როდის გახდა განკურნებადი?“ ერთი პასუხი არ აქვს; ქორიოკარცინომა დღე 132-ში განვიხილეთ, ბავშვთა ლეიკემია დღე 142-ში, და ორივეში სიტყვა „მკურნალობა“ სხვადასხვას ნიშნავდა.
რა დარჩა 1965 წლის შემდეგ
- კომბინირებული მკურნალობის პრინციპი: განსხვავებული გვერდითი ეფექტების პროფილის მქონე მედიკამენტების ერთად მიცემა (დღე 142)
- მიზეზების დათვლა ქვეყნებს შორის შედარებით (დღე 143)
- კონტროლირებადი შედარების მოთხოვნა: ლედლისა და თანაავტ. მოწოდება
რა დაეცა ან შესუსტდა
- მოლოდინი, რომ „ერთი მეთოდი კმარა“: მხოლოდ ქირურგია, სხივი ან ერთი მედიკამენტი
- რემისიის განკურნებად მიჩნევა: მოგვიანებით ხანგრძლივი დაკვირვება გახდა საჭირო
- შერჩეული ცენტრის სერიის ქვეყნის გამოცდილებაში არევა
1965 წლის ორივე მხარე: როდის მოვიდა მტკიცებულება? ღერძი 1962 წლიდან 1977 წლამდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები თარიღებია, რომელთა ბიბლიოგრაფიული მინიშნება გადამოწმებულია ან რამდენიმე წყაროშია დადასტურებული; ლურჯი ნიშნები ერთ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა (ქიმიოთერაპიის დასაწყისი თურქეთში 1965 წელს, MOPP-ის პირველი ანგარიში 1967 წელს). განიერი მწვანე ზოლები მკურნალობის პერიოდებს აჩვენებს. თარიღები, რომლებიც მხოლოდ წლით არის ცნობილი, წლის შუაში არის დასმული.
რადიუმი, ქიმიოთერაპია და სტამბოლის პირველი საბჭო
კოსებაისა და გოკერის სტატიის მიხედვით, თურქეთში გინეკოლოგიური ონკოლოგიის ისტორიის შესახებ, რადიუმის პირველი შეძენა 1926 წელს სტამბოლის ქალაქის მონაწილეობით განხორციელდა, ხოლო შედეგები 1929 წელს თურქეთის ეროვნულ სამედიცინო კონგრესზე წარადგინეს. იმავე სტატიის თანახმად, 1965 წელს დოქტორი იმერ ადალი სტამბოლის ონკოლოგიის ინსტიტუტს შეუერთდა და დოქტორ მეტინ არანთან ერთად ქიმიოთერაპია თურქეთში შემოიტანა. 1968 წელს ჰაჯეტეპეში შეიქმნა ონკოლოგიური საბჭო გინეკოლოგებისგან, პათოლოგებისგან, სამედიცინო ონკოლოგებისგან და რადიაციული ონკოლოგებისგან; 1972 წელს ჰაჯეტეპეში შინაგან მედიცინაში გაიხსნა სამედიცინო ონკოლოგიის განყოფილება პროფ. დოქტორ დინჩერ ფირატის ხელმძღვანელობით და შეძენილ იქნა კობალტ-60-ის ორი აპარატი. ამრიგად, თურქეთის 1965 წლის ბალანსი იმავე წლის მსოფლიო ბალანსის სარკე კი არ იყო, არამედ დაწყებული ისტორია: რადიუმი უკვე იყო, ქიმიოთერაპია ახლახან შემოდიოდა, მულტიდისციპლინური საბჭო სამი წლის შემდეგ მოვიდა. ყოველივე ეს ერთი მეორეული წყაროდანაა, და მე გამოვიყენე ის ნაწილი, რომელიც შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წავიკითხე, და არა მთელი სტატია.
1896 წლიდან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა რჩება გაურკვეველი
- საერთო გადარჩენის ციფრი: 1965 წლის ეროვნული საერთო გადარჩენა კიბოში ვერ გადამოწმდა. NIH-ის საინფორმაციო ფურცელი (დაარქივებული ასლი, 2006 წლის სექტემბრის განახლება) მოზრდილებისთვის 1974-1976 წლებში 50 პროცენტს ასახელებს; 1960-იანი წლების ციფრი გვერდზე არ არის. ციფრი, რომელიც მახსოვდა, მაგრამ ვერ გადავამოწმე, არ დამიწერია.
- ვილმსი, ეროვნული სერია: Ledlie et al., BMJ 1970 (4:195-), 335 შემთხვევა, 1962-66; წაკითხულია მხოლოდ რეზიუმე. საბოლოო გვერდი და რადიოთერაპიის დეტალები რეზიუმეში არ არის.
- ვილმსი, სამკურნალო სერია: Jenkin et al., CMAJ 1976;115(2):136-140; წაკითხულია მხოლოდ რეზიუმე. 1969-74 ჯგუფი 49 ბავშვია; 1963-68 ჯგუფის ზომა რეზიუმეში არ არის.
- შედარების გაფრთხილება: ორი კვლევა განსხვავდება ჩანაწერის ტიპით, გადარჩენის ინტერვალით და პერიოდით; ფარდობითი პროცენტული სხვაობები (დაახლოებით 59 და 16 პროცენტი) ჩემი გამოთვლაა.
- MOPP-ის დასაწყისი: 1964 (OncLive და „Historical Bibliography“-ის ჩანაწერი); პირველი ანგარიში 1967 (მხოლოდ OncLive; ჟურნალი არ არის დასახელებული); სრული პუბლიკაცია 1970, Ann Intern Med 73(6):881-895 (ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი წაკითხულია; რეზიუმე არა).
- „43-დან 36“ და „80 პროცენტი“: OncLive-ის რეზიუმე ამბობს „80 პროცენტს“ და ასევე ასახელებს 43-დან 36-ს (დაახლოებით 84 პროცენტი), ორივეს შეუთანხმებლად. საფუძვლად 43-დან 36 ავიღე.
- 188 პაციენტი, 20 წელი: „84 პროცენტი სრული პასუხი, 66 პროცენტი ათ წელზე მეტხანს რეციდივის გარეშე“ მიმოხილვითი სტატიიდანაა აღებული; Longo et al., J Clin Oncol 1986;4(9):1295-1306 მხოლოდ ამ მიმოხილვაში ციტატად ჩანდა და თავად წაკითხული არ არის. მიმოხილვითი სტატიის სათაური და ავტორები ვერ დადგინდა.
- ადრეული ჰოჯკინი, რომელიც რადიოთერაპიით იკურნება: იმავე მიმოხილვაში ციფრებისა და თარიღების გარეშე გვხვდება; პიტერსისა და კაპლანის წვლილი ამ წყაროში არ არის.
- MOPP-ის სახელის მიცემა ფრეის მიერ: OncLive; სხვა წყაროთი დადასტურებული არ არის.
- ქორიოკარცინომა და ბავშვთა ლეიკემია: განხილულია დღეებში 132 და 142; ამ ტექსტში ხელახლა არ გადამოწმებულა.
- თურქეთი: Kösebay D, Göker B. Türk Jinekolojik Onkoloji Dergisi 2012-2:31-49; ერთადერთი მეორეული წყარო, შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წაკითხული. მტკიცება, რომ იმერ ადალიმ და მეტინ არანმა 1965 წელს ქიმიოთერაპია „შემოიტანეს“, სტატიიდანაა; თურქეთში პირველი ქიმიოთერაპიისთვის სხვა წყარო ვერ ვიპოვე. სტუდენტური პროექტის რეზიუმე ამბობს, რომ თურქეთის კიბოს ასოციაცია 1964 წელს დაარსდა; არ ჩავრთე, რადგან სხვაგან დადასტურებული არ არის.
- გუშინდელი ყუთი: დღე 143-ის „ხვალ“ ყუთში მქონდა ნათქვამი, რომ მე-100 დღის „ორი საყრდენის“ სურათი განახლდება; ეს ტექსტი ამას დაავადებათა დონეზე აკეთებს, ხოლო მე-100 დღის ტექსტი ხელახლა არ წამიკითხავს.
ორი ჯილდო, ორმოცდახუთი წელი: 1966 წლის ნობელი, რაუსი და ჰაგინსი
დღეს 1965 წლის ზღურბლზე ვიდექით. ხვალ ერთი წლით წინ მივდივართ: 1966 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში გაიყო პეიტონ რაუსსა, რომელმაც 1911 წელს ქათმის სარკომით ვირუსის იდეა წამოაყენა (დღე 97), და ჩარლზ ჰაგინსს შორის, რომელმაც პროსტატის კიბოს ჰორმონული მკურნალობა იპოვა (დღე 112). გამოცხადების თარიღს, დასაბუთების ტექსტს და თითოეულის გზას პრემიამდე ხვალ გადავამოწმებ; ასევე დავაკვირდები, როგორ მუშაობს „უარყოფილი წინამორბედის“ მოტივი რაუსის შემთხვევაში კიდევ ერთხელ.
ავტორის შენიშვნა: ამ ბალანსისთვის მარტივი გზა იქნებოდა ისეთი ციფრის დაწერა, როგორიცაა „1965 წელს გადარჩენა ამდენი პროცენტი იყო“. ეს ციფრი ვერ გადავამოწმე და არ გამომიგონია. ამის ნაცვლად ორი დაავადებიდან ვიწყებ, რომლებიც აჩვენებს, როდის მოვიდა მტკიცებულება, და ღიად ვამბობ, რომ უმეტესობა რეზიუმეებიდან წავიკითხე. ეს ტექსტი, ამრიგად, სტატისტიკა კი არა, ჩანაწერებით გაკეთებული კითხვაა; და ამ კითხვის ყველაზე ძლიერი დასკვნა ისაა, რომ 1965 წლის ბალანსის ნაწილი მხოლოდ 1970 და 1976 წლებში დაიწერა.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Ledlie EM, Mynors LS, Draper GJ, Gorbach PD. Natural history and treatment of Wilms's tumour: an analysis of 335 cases occurring in England and Wales 1962-6. Br Med J 1970;4(5729):195-. doi:10.1136/bmj.4.5729.195 (რეზიუმე წაკითხულია).
- Jenkin RD, Jeffs RD, Stephens CA, Sonley MJ. Wilms' tumour: adjuvant treatment with actinomycin D and vincristine. Can Med Assoc J 1976;115(2):136-140. PMC1878570 (რეზიუმე წაკითხულია).
- DeVita VT Jr, Serpick AA, Carbone PP. Combination chemotherapy in the treatment of advanced Hodgkin's disease. Ann Intern Med 1970;73(6):881-895. doi:10.7326/0003-4819-73-6-881 (ბიბლიოგრაფიული ჩანაწერი წაკითხულია; რეზიუმე არა).
- Longo DL et al. Twenty years of MOPP therapy for Hodgkin's disease. J Clin Oncol 1986;4(9):1295-1306 (მხოლოდ მიმოხილვით სტატიაში ციტატად ჩანდა; თავად წაკითხული არ არის).
- OncLive. How a bold thinker helped introduce chemotherapy combinations to cancer therapy. onclive.com (წაკითხულია).
- Haematologica. ჰოჯკინის ლიმფომის მკურნალობის ისტორიის მიმოხილვითი სტატია, haematologica.org/article/view/11705 (წაკითხულია; სათაური და ავტორები ვერ დადგინდა).
- NIH. Cancer fact sheet (2006 წლის სექტემბრის განახლება), დაარქივებული ასლი: webarchive.library.unt.edu (წაკითხულია).
- Kösebay D, Göker B. Dünyada ve Türkiye'de jinekolojik onkolojinin tarihçesi. Türk Jinekolojik Onkoloji Dergisi 2012;(2):31-49 (შემაჯამებელი ხელსაწყოთი წაკითხულია). dergipark.org.tr/download/article-file/439462.
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ სესიაში არ წაკითხულა).
ეს ტექსტი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის მე-144 დღეა და კიბოს მედიცინის მდგომარეობას 1965 წლის ზღურბლზე ისტორიულ კითხვად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. სამკურნალო გადაწყვეტილებებისთვის გაესაუბრეთ თქვენს ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ეყრდნობა, მონიშნულია ფაქტების შემოწმების შენიშვნებში.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
