რა არის პროტონული მკურნალობა? უფრო ეფექტიანია სხვა რადიოთერაპიულ მეთოდებზე?

მიუხედავად კითხვებისა, რა უპირატესობა აქვს კლასიკურ რადიოთერაპიასთან შედარებით, პროტონული თერაპიის ცენტრები მსოფლიოში მრავლდება.

პროტონული მკურნალობა აცხადებს, რომ რადიაციას სიმსივნეს მაღალი სიზუსტით მიაწვდის და მეზობელ ჯანმრთელ ქსოვილებს მაქსიმალურად დაიცავს. თუმცა მაღალი ღირებულებისა და სხვა რადიოთერაპიაზე უპირატესობის შეზღუდული მეცნიერული მტკიცებულებების გამო იგი კვლავ საკამათო და მრავალი კიბოსთვის ექსპერიმენტული მეთოდია. კვლევების დეტალებამდე მოკლედ განვიხილოთ სხივური მკურნალობის მოქმედების პრინციპი და სახეობები.

რადიოთერაპია (სხივური მკურნალობა) სიმსივნური უჯრედების დასაზიანებლად და მოსაკლავად მაღალი ენერგიის სხივებს ან ატომის შემადგენელი ნაწილაკების აჩქარებით მიღებულ რადიაციას იყენებს. რადიაცია გენეტიკური მასალის დაზიანებით კლავს უჯრედებს.

დღეს ქიმიოთერაპიასთან ერთად ან დამოუკიდებლად გამოყენებადი რადიოთერაპია, გარეგანი (ექსტერნალური) და შინაგანი (ინტერნალური) გზით შეიძლება ჩატარდეს.

გარეგანი რადიოთერაპია გარედან, შეხების გარეშე ტარდება. მისი სახეობებია:

• ინტენსივობის მოდულირებული რადიოთერაპია (IMRT)
• პროტონული მკურნალობა
• კონვენციური სხივური თერაპია

შინაგანი რადიოთერაპიისდროს რადიაციის წყარო სიმსივნის ახლოს ან შიგნით თავსდება; მაგალითად, ბრაქითერაპია.

კონვენციური (კლასიკური) სხივური მკურნალობა, მოიცავს ინტენსივობის მოდულირებულ რადიოთერაპიასა და ფოტონურ მკურნალობას. ფოტონურში სხივების კონები გამოიყენება. ინტენსივობის მოდულირებული მეთოდი სიმსივნისთვის რადიაციის მაქსიმალური დოზის მიწოდებას ისახავს მიზნად. სხივი ნაწილებად იყოფა და სხეულს სხვადასხვა ადგილიდან მიეწოდება, რათა სიმსივნეზე გადაიკვეთოს. ამით სიმსივნე მაქსიმალურად სხივდება.

რა არის პროტონული მკურნალობა?

პროტონი, ატომის შემადგენელი ნაწილაკია. ამ ატომურ ნაწილაკს პროტონულ თერაპიაში რადიოაქტიური სხივის შესაქმნელად და კიბოს უჯრედების მოსაკლავად იყენებენ. აქ რადიაციის რაოდენობისა და ზუსტად სასურველ ადგილზე მიწოდების უფრო ზუსტი რეგულირება შეიძლება.

ინტენსივობის მოდულირებული რადიოთერაპიის უპირატესობაა არათანაბარი კუთხეების მქონე სიმსივნის კუთხეებამდე მისვლა. თუმცა ამ პროცესში მეზობელ სტრუქტურებსაც ბევრი რადიაცია მიეწოდება, განსაკუთრებით გულსა და ფილტვს. ამიტომ არსებობს გულის დაზიანებისა და რადიაციული პნევმონიის (ფილტვის ქსოვილის ანთების) რისკი. ამტკიცებენ, რომ პროტონული თერაპიისას IMRT-სთან შედარებით გულისა და ფილტვის დაზიანება ნაკლებია; თუმცა ეს ნაკლები გვერდითი მოვლენების მტკიცებები მკაფიოდ ვერ დადასტურდა და პროტონული მკურნალობა არც გვერდითი მოვლენებისგან თავისუფალი რადიოთერაპიაა.

სტატიაში პროტონულ თერაპიას უპირატესობებითა და ნაკლოვანებებით შევაფასებთ.

რომელი კიბოების სამკურნალოდ გამოიყენება პროტონული თერაპია?

დღემდე მისი ეფექტიანობის ან უპირატესობის თითქმის ყველა დადასტურებული შემთხვევა, უმეტესად ბავშვ პაციენტებში, იშვიათი სიმსივნეებია .

დღეს პროტონების კლინიკური უპირატესობა ფოტონებთან (კლასიკურ რადიოთერაპიასთან) შედარებით ზოგ ბავშვთა კიბოში მკაფიოდ არის ნაჩვენები. მოზრდილებში უვეალური (თვალის) მელანომის, ქალას ფუძის სარკომებისა (რბილი ქსოვილის სიმსივნეების) და ხერხემლის კიბოს დროსაც არის სასარგებლო შემთხვევები.

იგი ადრეული ფილტვის, პროსტატისა და საყლაპავის კიბოშიც გამოიყენება, თუმცა არსებული მონაცემები სხვა რადიოთერაპიულ ტექნიკებთან შედარებით უპირატესობას არ აჩვენებს. სხვა კიბოებში პროტონების როლის დასადგენად დამატებითი კვლევები გრძელდება.

განვითარებულ ქვეყნებში პროტონული თერაპია სულ უფრო პოპულარული და საკმაოდ ძვირი მკურნალობაა. მისი დადებითი და უარყოფითი მხარეები და სხვა რადიოთერაპიისგან განსხვავებები კვლავ იკვლევა. ამერიკის კლინიკური ონკოლოგიის საზოგადოების 2016 წლის (ASCO) ყოველწლიურ შეხვედრაზე მის და სხვა რადიოთერაპიების შემადარებელი საყურადღებო 2 კვლევა წარადგინეს.

1. კვლევა

ადგილობრივად შორსწასული ფილტვის არაწვრილუჯრედოვანი კიბოს მქონე პაციენტებში შეადარეს პროტონული და ინტენსივობის მოდულირებული თერაპია. 255 პაციენტი ჰომოგენურ და ჰეტეროგენურ ჯგუფებად დაიყო.

ჰომოგენური ჯგუფი ორ თითქმის მსგავსი მახასიათებლების, მაგალითად ასაკისა და სტადიის ქვეჯგუფად დაიყო. პირველი IMRT-ს იღებდა, მეორე — პროტონულ თერაპიას. პროტონების ჯგუფს უფრო მაღალი რადიაციული დოზა მიეწოდა. შედეგი ინტენსივობის მოდულირებული რადიოთერაპიის ჯგუფის სასარგებლო აღმოჩნდა. პროტონების მიმღებებში რადიაციული პნევმონია და 12 თვეში განმეორება უფრო ხშირი იყო. ამასთან, პნევმონიის განვითარებამდე დრო შემცირდა. დასკვნის სახით მკურნალობის შემდგომი გვერდითი მოვლენების %60 პროტონული თერაპიის მიმღებებში ვითარდება.

ჰეტეროგენური ჯგუფიც ორ ქვეჯგუფად დაიყო: IMRT-ისა და პროტონული თერაპიის მიმღებებად. IMRT-ის პაციენტები უფრო ახალგაზრდები და უფრო შორსწასული დაავადებიდან შერჩეული იყვნენ. პროტონების მიმღებებში ფილტვის მოცულობები უფრო დაბალი იყო. დასკვნის სახით ამ ჯგუფშიც მკურნალობის შემდგომი შესაძლო გვერდითი მოვლენების მაჩვენებლები თითქმის თანაბარი იყო.

ამ ორი ჯგუფის მონაცემების შეფასებით IMRT-სა და პროტონულ თერაპიას შორის სხვაობა ვერ იპოვეს.

2. კვლევა

ჩატარდა 2004–2012 წლებში ფილტვის არაწვრილუჯრედოვანი კიბოს (სტადია 1–4) გამო ნამკურნალებ 140.383 პაციენტში. შეადარეს პროტონური და ფოტონური მკურნალობა. პაციენტების %59 იყო სტადია 2–3-ზე. მათში 5-წლიანი გადარჩენა პროტონულ თერაპიაში %22.3, კლასიკურში კი %15 იყო. ამ 140 ათას პაციენტზე კვლევაში პროტონულმა თერაპიამ სტადია 2–3 არაწვრილუჯრედოვან ფილტვის კიბოში გადარჩენა არ გაზარდა როგორც გამოჩნდა.

დასკვნის სახით, პროტონული მკურნალობა; რადიაციულ პნევმონიას, ადგილობრივ განმეორებასა და გადარჩენას კვლავ მნიშვნელოვნად ვერ აუმჯობესებს. გარკვეული სტადიის ფილტვის კიბოში ფოტონურ მკურნალობაზე წარმატებული აღმოჩნდა. გადარჩენის მხრივ IMRT-ზე უპირატესობა ვერ დადასტურდა. მეზობელი ქსოვილი ნაკლებად ზიანდება, მაგრამ მოსალოდნელი გაუმჯობესება არ მიიღება.

ამ მდგომარეობაში პროტონული მკურნალობა მხოლოდ კლინიკურ კვლევებსა და ექსპერიმენტულ ეტაპზე უნდა დარჩეს. ტექნოლოგიური პროდუქტი, წამლების მსგავსად, რომლებიც ხანგრძლივი პროცესის შემდეგ მტკიცდება, სარგებლის დადასტურებამდე სრულად არ უნდა მივიღოთ. აქ რადიაციულ და სამედიცინო ონკოლოგებს დიდი პასუხისმგებლობა აქვთ. მკურნალობის სწორად არჩევა და დაგეგმვა მნიშვნელოვანია.

პროტონული თერაპიის ცენტრები მსოფლიოში

ყველაზე მეტი ცენტრი ამერიკის შეერთებულ შტატებშია: 2013 წელს 11 ცენტრი იყო, 2017 წელს კი 28 გახდა. დამატებით კიდევ 23 შენდება ან ვითარდება.

თუმცა პროტონული თერაპიის ცენტრები, Lancet ონკოლოგიაში12 ივლისს 2018 წელს გამოქვეყნებული სტატიის მიხედვით, შესაძლოა „ზრდის ტკივილებს (growing pains)“ განიცდიდეს. ავტორები აღნიშნავენ, რომ ზოგ ცენტრში მოთხოვნა მოსალოდნელზე ბევრად დაბალია და რამდენიმე ცენტრი ფინანსურ ზარალს ან მიზნების მიუღწევლობას ებრძვის. მაგალითად, კალიფორნიის სან-დიეგოში Scripps-ის პროტონული თერაპიის ცენტრმა გაკოტრება გამოაცხადა.

კიდევ ერთი მაგალითია ვირჯინიის Hampton უნივერსიტეტის პროტონული თერაპიის ინსტიტუტი, რომელიც ბოლო 5 წელია ზარალზეა და ბოლო ფინანსურ წელს 3 მილიონი დოლარი დაკარგა.

მიუხედავად ამისა, მსოფლიოში ცენტრების რაოდენობა იზრდება.

აშშ-ის ბაზრის სირთულეების მიუხედავად, პროტონული სხივების ცენტრები მთელ მსოფლიოში მრავლდება.

არაკომერციული Particle Therapy Co-operative Group-ის მიხედვით, მსოფლიოში 63 მოქმედი დაწესებულებაა; კიდევ 32 შენდება და 16 დაგეგმვის ეტაპზეა. არგენტინისა და ავსტრალიის მალე დამატებით ცენტრები საბოლოოდ ყველა კონტინენტზე იქნება, ანტარქტიდის გარდა.

გამოთვლით, მსოფლიოში სხვადასხვა კიბოს მქონე დაახლოებით 165.000 პაციენტს ჩაუტარდა პროტონული თერაპია. Research & Markets-ის ბოლო პროგნოზით, 2024 წლისთვის ეს მრავალმილიარდდოლარიან ინდუსტრიად იქცევა. ევროპაში 2010 და 2017 წლებს შორის გამოყენება 3-ჯერ მეტად გაიზარდა.

ევროპაში იგი უმთავრესად სოლიდური კიბოებისთვის გამოიყენება, მათ შორის ტვინის, ხერხემლის, პროსტატისა და კუჭის. გერმანია, იტალია, შვედეთი, საფრანგეთი, დანია, ნიდერლანდები, შვეიცარია, რუსეთი, ესპანეთი, გაერთიანებული სამეფო, ნორვეგია და ბელგია ახალ ცენტრებს აშენებს ან გეგმავს. კვლევისა და ბაზრების ჯგუფი ვარაუდობს, რომ ევროპის პროტონული ბაზარი 2024 წლამდე ზრდას გააგრძელებს.

მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით % 60 აზიაში ცხოვრობს და კიბოს გლობალური ტვირთის დაახლოებით ნახევარი აზიის ხალხზე მოდის. იქ ცენტრების რაოდენობა 2018-დან 2024 წლამდე ორნიშნა მაჩვენებლით უნდა გაიზარდოს. ამჟამად აზიაში ყველაზე მეტი ცენტრი იაპონიას აქვს; ჩინეთი, სინგაპური, ტაილანდი და სამხრეთი კორეა კი ახალ დაწესებულებებს აშენებს ან გეგმავს.

ახლო აღმოსავლეთისა და ჩრდილოეთ აფრიკის რეგიონში ცენტრი საუდის არაბეთში გაიხსნა, კიდევ ერთი არაბთა გაერთიანებულ საამიროებში შენდება. ეგვიპტე კაიროს ბავშვთა ონკოლოგიური საავადმყოფოს ფონდში ცენტრს გეგმავს; ისრაელმა კი მშენებლობის გეგმების დასრულება გამოაცხადა. ისრაელის ჯანდაცვის სამინისტრო ვარაუდობს, რომ წელიწადში 150 ბავშვის ჩათვლით დაახლოებით 250 პაციენტი, მიიღებს თერაპიას. აშენება დაახლოებით 60 მილიონი დოლარი დაჯდება, მუშაობას კი კიდევ 6 მილიონი დასჭირდება.

ზოგი ახალი ცენტრის გამხსნელი ქვეყნის მოტივაცია ისაა, რომ თუნდაც მცირე რაოდენობის პაციენტების საზღვარგარეთ გაგზავნა სჭირდება. ერთ-ერთი მათგანია ავსტრალია. თუმცა ჯერ უცნობია, ახალ ცენტრებში ამ ძვირ მკურნალობას სახელმწიფო ეროვნული ჯანდაცვის სისტემები დაფარავს თუ არა.

ფინანსური სირთულეების მიუხედავად, ვარაუდობენ, რომ აშშ-ს ბაზარზე დომინირების შენარჩუნება სურს. ჩრდილოელი მეზობელი კანადა კი სიმძლავრის გაზრდით დიდ ინტერესს არ იჩენს. მას ერთადერთი ცენტრი ვანკუვერში, ბრიტანეთის კოლუმბიაში (BC) აქვს, რომელიც გამორჩეული კვლევითი დაწესებულებაა. ნაწილაკების ამაჩქარებლის ეს ცენტრი სუბატომური ფიზიკის საერთაშორისო ლიდერია. პაციენტები პროტონულ თერაპიას იღებენ, მაგრამ ძალიან შეზღუდული მოცულობით — მხოლოდ 10 ადამიანი წელიწადში.

1995 წლიდან მოქმედ კანადურ ცენტრში მხოლოდ თვალის უკანა ნაწილის ქოროიდული მელანომა, კანის ავთვისებიანი მელანომის ერთ-ერთი სახეობა, მკურნალობს. კანადაში წელიწადში დაახლოებით 40 ასეთი პაციენტი გამოვლინდება. დაახლოებით 30 ბრაქითერაპიით (შინაგანი რადიოთერაპიით) მკურნალობს, ხოლო დიდი სიმსივნის ან მხედველობის ნერვზე ზეწოლის მსგავსი კრიტიკული მდგომარეობისას პროტონულ თერაპიაზე მიმართავენ.

ბაზარი, რომელიც კვლავ ინტერესს იწვევს

მიუხედავად იმისა, რომ კლასიკურ რადიოთერაპიასთან შედარებით არც სიმსივნის შემცირებისა და არც ნაკლები გვერდითი მოვლენების უპირატესობა გარკვეული არ არის, მსოფლიოში ცენტრები იზრდება. თუმცა პროტონული თერაპია გარეგანი რადიოთერაპიული სისტემების მხოლოდ %1-ს შეადგენს.

2017 წელს კიბოს მქონე პაციენტების დაახლოებით % 0.1 ამ მეთოდით იმკურნალა. ვარაუდობენ, რომ 2022 წლისთვის მსოფლიოში ყოველ 10 მილიონ ადამიანზე მხოლოდ 0,5 პროტონული ოთახი და ყოველ 10 მილიონზე დაახლოებით 20 კლასიკური რადიოთერაპიული სისტემა იქნება.

2030 წლამდე დაგეგმილი 900-დან 1300-მდე სამკურნალო ოთახიც რომ აშენდეს, ეს ნიშნავს, რომ პროტონული თერაპიის შესაძლებლობა კიბოს მქონე პაციენტების მხოლოდ %6-დან %7-მდე ნაწილს ექნება.