როგორ შეცდომაში შეჰყავთ საზოგადოება გარეგნულად მყარი კვლევებით?

ბევრს სჯერა, რომ სამეცნიერო კვლევა განსაზღვრებით სანდოა . როდესაც ადამიანები კითხულობენ ან ესმით „კვლევა აჩვენებს…“ ან „ბოლოდროინდელმა კვლევამ დაამტკიცა…“, შემდგომ მტკიცებებს ჩვეულებრივ ენდობიან. მაგრამ რამდენად სწორია ეს ნდობა კვლევისა და მკვლევრების მიმართ და რას უნდა მივაქციოთ ყურადღება?

ტრადიციული, დამატებითი და ალტერნატიული მედიცინის მსოფლიოში უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელი პროფესორი დოქტორი ედზარდ ერნსტიქვემოთ სტატიაში თვალსაჩინო მაგალითებით ხსნის, რომ ყველა კვლევის მტკიცებულების ძალა და ხარისხი ერთნაირი არ არის და როგორ ატყუებენ საზოგადოებას სამეცნიერო კვლევის ხაზგასმით:

„ეგრეთ წოდებულ ალტერნატიულ მედიცინაში (so-called alternative medicine – SCAM) გატარებულ 25 წელიწადში უამრავ საეჭვო მაგალითს შევხვდი. აქ მოკლედ განვიხილავ მრავალ გზას, რომლითაც მომხმარებელი მყარი მტკიცებულებით შეიძლება მოატყუონ“, იწყებს დოქტორი ერნსტი...

შენიშვნა: ედზარდ ერნსტი „ტრადიციულ, დამატებით და ალტერნატიულ“ პრაქტიკებს „ეგრეთ წოდებული ალტერნატიული მედიცინის (so-called alternative medicine – SCAM)“ ქვეშ განიხილავს. თუმცა ქვემოთ SCAM-ის ნაცვლად „ალტერნატიულ მედიცინას“ ვიყენებთ.

მტკიცებულების არარსებობა

ახლახან გერმანული Heilpraktiker-ის მთლიანად ალტერნატიულ მედიცინაზე მიძღვნილი წიგნი წავიკითხე. ავტორი ასობით განმარტებას მტკიცებულებაზე დაფუძნებულ ფაქტად წარმოადგენდა. დარწმუნებული ვარ, ბევრ ჩვეულებრივ ადამიანს დამაჯერებლად მოეჩვენება. თუმცა სასიკვდილო ნაკლი აქვს: მტკიცებების მხარდამჭერი რაიმე რეალური მტკიცებულება ვერ მოაქვს. წყაროებად მხოლოდ თანაბრად დაუდასტურებელი სხვა წიგნებია. უსაფუძვლო მტკიცებების პოპულარული ტექნიკა უკონტროლო და გაუწონასწორებელი მტკიცებების უფლებას აძლევს ავტორს. ჩვეულებრივ ადამიანს ასეთი ამბების მტკიცებულებისგან გარჩევის უნარი ან სურვილი ხშირად არ აქვს, ამიტომ მოტყუების ადვილი და პოპულარული გზაა.

ყალბი მტკიცებულება

ჩემს წინა სტატიებშიამ ფენომენს მომაბეზრებლად ხშირად შევხვდით: კომენტატორი რაღაცას ამტკიცებს და ხშირად ავტორიტეტული წყაროების გარეგნულად მყარი მტკიცებულებებით ამყარებს. ვინც წყაროს კითხულობს, სწრაფად ხვდება, რომ ისინი მის ნათქვამს არ ამბობს. მეთოდი მკითხველის ყალბი მტკიცებულებით ადვილად დარწმუნებასეყრდნობა. მომხმარებელთა უმეტესობა ასეთ მომთხოვნთა შექმნილი კვამლის ფარდის მიღმა გახედვასარ ცდილობს, ამიტომ მეთოდი ხშირად გასაოცრად კარგად მუშაობს.

მაგალითი: Vidatoxკუბური ჰომეოპათიური კიბოს „მკურნალობაა“ (იხილეთ ლურჯი მორიელის შხამის ჩვენი სტატია). საიტი კიბოების უმეტესობაზე ეფექტიანობას ამტკიცებს. ასეთი აღმაფრთოვანებელი მტკიცების ფონზე ბევრი პუბლიკაცია უნდა არსებობდეს, თუმცა Medline ძიებამ მხოლოდ ერთი გამოავლინა. ავტორებმა დაასკვნეს: „შედეგები აჩვენებს, რომ კვლევაში გამოყენებულ Vidatox კონცენტრაციას ანტიკიბოს ეფექტი არა აქვს და ღვიძლის კიბოს პაციენტებში მისი გამოყენებისას სიფრთხილეა საჭირო."

ხშირად დასასმელი კითხვა: სადაა თხელი ზღვარი შეცდომაში შემყვან კვლევასა და თაღლითობას შორის?

გამოკითხვები

ჯანდაცვაში ალტერნატიულ მედიცინაზე მეტი გამოკითხვის წარმომქმნელი სფერო არ არის!

ყოველწლიურად დაახლოებით 500 გამოკითხვა ქვეყნდება! ამ „გამოკითხვის სიგიჟის“ მიზანია ალტერნატიულ მედიცინაზე დადებითი გზავნილის მხარდაჭერა, რასაც ექსპერიმენტები იშვიათად აკეთებს.

ტიპურ გამოკითხვაში ენთუზიასტი მკვლევრები რამდენიმე კითხვას აწყობენ, რათა გაიგონ, ჯგუფის რამდენ პროცენტს უცდია ალტერნატიული მედიცინა. შემდეგ ას-ორას პასუხს იღებენ, მარტივი აღწერითი სტატისტიკით მომხმარებელთა პროცენტს აჩვენებენ და ბოლოს უმეტესად მესამე ხარისხის ალტერნატიულ ჟურნალში აქვეყნებენ.

დასკვნა ასეთია: თუ ასეთი პოპულარულია, კარგი უნდა იყოს; თუ კარგია, სახელმწიფომ უნდა გადაიხადოს. ცოტა მომხმარებელი ხვდება, რომ ეს პოპულარობაზე მცდარ აპელაციაზე ოდნავ მეტია.

კითხვისგან თავის არიდება

მკვლევრების საზოგადოებაზე მოტყუების კიდევ ერთი პოპულარული გზაა მნიშვნელოვანი კვლევითი კითხვების აცილება; ნამდვილ კითხვებს თუ არ სვამ, წარუმატებლადაც არ გამოჩნდები!

მაგალითად, ქიროპრაქტიკის (ხელით ზურგის ტვინსა და სახსრებზე თერაპიის) სპეციალისტები უარყოფენ, რომ ერთ-ერთი უმთავრესი გვერდითი ეფექტი სპინალური მანიპულაციის (ზურგის ტვინის დაზიანების) რისკია. მოსალოდნელია, კვლევების დიდი ნაწილი ამას მიეძღვნას, მაგრამ პირიქითაა. Medline „ქიროპრაქტიკაზე“ 3000-ზე მეტ სტატიას ასახელებს, მხოლოდ 17 კი „ქიროპრაქტიკასა და ზიანზეა“.

საპილოტე კვლევები

საპილოტე კვლევა სრულმასშტაბიან პროექტამდე განხორციელებადობის, დროის, ხარჯისა და გვერდითი მოვლენების შესაფასებლად და დიზაინის გასაუმჯობესებლად ჩატარებული მცირე წინასწარი კვლევაა. თუმცა გამოქვეყნებულ მრავალ ალტერნატიულ საპილოტე კვლევაში ძირითადი წინაპირობები არ სრულდება. ნამდვილი საპილოტე კვლევები იშვიათია. ყალბების სიმრავლე გასაგებია: რაც უნდა მოწმდებოდეს, მათი შედეგები ადვილად შეიძლება წამახალისებლად დადებითად აიხსნას. შემდეგ მომხრეები ხალხს ატყუებენ, მრავალი დადებითი კვლევა არსებობს და ამიტომ პრაქტიკა მყარი მტკიცებულებით არის მხარდაჭერილიო.

„უსაფრთხო“ კვლევითი დიზაინები

უარყოფითი შედეგის რისკის მინიმუმამდე შემცირების რამდენიმე დიზაინი არსებობს:

ყველაზე პოპულარულია „A + B შედარებით B-თან“. მაგალითად ამ კვლევაშიდაღლილობის მქონე კიბოს პაციენტები შემთხვევითად ჩვეულებრივ მკურნალობაზე ან ჩვეულებრივისა და რეგულარული აკუპუნქტურის ჯგუფში გაანაწილეს. შემდეგ დაღლილობას აკვირდებოდნენ და აკუპუნქტურის ჯგუფი უკეთესი აღმოჩნდა. სხვაობა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი იყო და ჟურნალის სარედაქციო კომენტარმა მტკიცებულებას „დამაჯერებელი“ უწოდა. მოხერხებულად გაზვიადებული პრესრელიზით ცნობები სწრაფად გავრცელდა და კვლევა მსოფლიოს მასშტაბით კიბოს მკურნალობის დიდ წინსვლად აღინიშნა.

წარმოიდგინეთ, გაქვთ A ფული, მეგობარს კი იგივე და დამატებით B. ვის მეტი აქვს? მეგობარს: A+B ყოველთვის მეტია A-ზე (თუ B უარყოფითი არ არის). ამავე მიზეზით ასეთი „პრაგმატული“ ცდები ყოველთვის დადებითია (თუ მკურნალობა რეალურად არ აზიანებს). ჩვეულებრივი მკურნალობა და აკუპუნქტურა მხოლოდ მკურნალობაზე მეტია, ამიტომ ალბათ დადებით შედეგსაც მეტად იძლევა. ეს მართალია მაშინაც, თუ აკუპუნქტურა წმინდა პლაცებოა — პლაცებო არაფერზე მეტია და მისი ეფექტი შედეგს შეცვლის, განსაკუთრებით დაღლილობის მსგავს სუბიექტურ სიმპტომში.

ცრუ დადებითი შედეგების უფრო აშკარა გზაა დიზაინში დაბრმავების არჩართვა. კლინიკურ კვლევებშიპაციენტის, მკურნალისა და ჯგუფების განაწილების შემფასებლის დაბრმავების მიზანია, „მოლოდინი“ შედეგში არ მონაწილეობდეს. მოლოდინი მთებს ვერ გადაადგილებს, მაგრამ კლინიკური კვლევის შედეგზე ნამდვილად მოქმედებს. გამოჯანმრთელების იმედის მქონეთა ზოგი ჩივილი უშედეგო მკურნალობითაც შეიძლება შემცირდეს. ექიმებსა და შემფასებლებს ექსპერიმენტულ თერაპიაზე წინასწარი რწმენა თუ აქვთ, შედეგს ვარდისფერი სათვალით უყურებენ.

მონაწილეთა ჯგუფებში შემთხვევითად განაწილების წარუმატებლობაშეცდომაში შემყვანი მიკერძოების კიდევ ერთი წყაროა. თუ პაციენტს ან მკვლევარს ვაძლევთ არჩევანს, ვინ მიიღებს ექსპერიმენტულ და ვინ საკონტროლო მკურნალობას, ჯგუფები მრავალი ცვლადით შეიძლება განსხვავდებოდეს (იხილეთ კიბოში მაღალი დოზის C ვიტამინით მკურნალობის ისტორია). ზოგი ცვლადი შედეგზე მოქმედებს. მაგალითად ექიმმა ექსპერიმენტულ ჯგუფში მოსალოდნელი მოპასუხე, კონტროლში კი უპასუხო პაციენტი შეიძლება შეარჩიოს. ეს განზრახ კი არა, ინტუიციურად მოხდეს: პასუხისმგებელ სპეციალისტს გამოცდილებით ყველაზე მოსარგებლე პაციენტისთვის სურს მკურნალობა. სწორად ჩატარებული რანდომიზაცია გვარწმუნებს, რომ შედარებადი ჯგუფები გვაქვს. არაშემთხვევითმა განაწილებამ ცრუ დადებითი შედეგი ადვილად შეიძლება წარმოქმნას.

ადამიანის შეცდომაში შეყვანა შესაძლებელია კვლევებითაც, რომლებიც ერთი ექსპერიმენტული მკურნალობის მეორეზე უპირატესობას არ ამოწმებს (ჩვეულებრივ უპირატესობის კვლევებს უწოდებენ), არამედ ზოგადად ეფექტიანად მიჩნეულ თერაპიასთან ეკვივალენტობას აფასებს [მედიცინაში ამას არანაკლები ეფექტიანობის ჰიპოთეზა (non-inferiority) ეწოდება]. იდეაა, თუ ორივე მსგავსად დადებით შედეგს იძლევა, ორივე ეფექტიანი უნდა იყოს. ასეთი არანაკლები ეფექტიანობის ან ეკვივალენტობის ცდები მოტყუების მრავალ გზას იძლევა. მაგალითად, არასაკმარისი პაციენტებისას რეალური ეფექტიანობის მიუხედავად სხვაობა შეიძლება ვერ აჩვენოს. წარმოვიდგინოთ ხანდაზმულთა ბაქტერიულ პნევმონიაში ანტიბიოტიკის აკუპუნქტურასთან შედარება. თითო ჯგუფში 10 პაციენტს მკურნალობენ, ერთში 2 კვდება, მეორეში 3. სტატისტიკურად ერთის სხვაობა მნიშვნელოვანი არ არის და ავტორები ასკვნიან, რომ აკუპუნქტურა ბაქტერიულ ინფექციაში ანტიბიოტიკივით კარგია.

უფრო შეცდომაში შემყვანია ეკვივალენტობის კვლევის საკონტროლო ჯგუფში მკურნალობის დაბალი დოზით მიცემის არჩევანი. მაგალითში მკვლევრებმა კრიტიკის დასაძლევად ასობით პაციენტი შეიძლება შეკრიბონ, შემდეგ კონტროლს დაბალი დოზის ანტიბიოტიკი მისცენ. შედეგები გარეგნულად დაადასტურებს პირველ მიგნებას – აკუპუნქტურა პნევმონიაში ანტიბიოტიკივით კარგია. შემდეგ სპეციალისტები იტყვიან, რომ დიდ რანდომიზებულ კვლევაში ეფექტიანობა დამტკიცდა. სწორი ანტიბიოტიკის დოზის არმცოდნე ადამიანი ადვილად მოტყუვდება.

თუ კონტროლი არა მხოლოდ არაეფექტიან, არამედ საზიანო მკურნალობას იღებს, შედეგები კიდევ შთამბეჭდავია. ასეთ შემთხვევაში ყველაზე უსარგებლო ალტერნატივაც ეფექტიანი გამოჩნდება, რადგან შედარების მკურნალობაზე ნაკლებად საზიანოა.

კიდევ ერთი ვერსიაა დაუდასტურებელი მკურნალობის სხვა დაუდასტურებელთან შემდარებელი მრავალი კონტროლირებული ალტერნატიული კვლევა. ხშირად ჯგუფების კლინიკურ შედეგში სხვაობა არ არის. ენთუზიასტები ასკვნიან, რომ ეს ორივეს თანაბარ ეფექტიანობას ამტკიცებს. უფრო სავარაუდო კი ორივეს თანაბარი უსარგებლობაა.

საზოგადოების მოტყუების კიდევ ერთი მეთოდია მონაცემებით დაუმყარებელი დასკვნების გამოტანა. წარმოიდგინეთ, ჰომეოპათიის (განზავებული მედიცინის) ცდამ პირდაპირ უარყოფითი მონაცემები მოგცათ. როგორც ენთუზიასტი, უკმაყოფილო ხართ და შესაძლოა სპონსორიც გაწვებათ. გამოსავალი მარტივია: სტატიაში სულ მცირე ერთი დადებითი გზავნილი უნდა გამოკვეთოთ. ჰომეოპათიისას შეგიძლიათ უსაფრთხოებისა და სიიაფის დიდი პოტენციალი წარმოაჩინოთ: არცერთი პაციენტი არ მომკვდარა და უმეტესობა არცთუ ძვირი მკურნალობით კმაყოფილი იყო.

უგულებელყოფა

მოტყუების პოპულარული გზაა მკვლევართათვის არასასურველი მიგნებების უსაფუძვლო უგულებელყოფა. თუ მიზანია ყველამ დაიჯეროს მითი, რომ ყველა ალტერნატიული პრაქტიკა გვერდითი მოვლენების გარეშეა, საკმარისია მათი კლინიკურ კვლევებში არმოხსენიება. მკითხველი ამ გავრცელებულ ფენომენზე არაერთხელ გავაფრთხილე და სისტემურ მიმოხილვაშიც შევაფასეთ. ჩართული იყო 60 რანდომიზებული ქიროპრაქტიკისა და აკუპუნქტურის კვლევა; 29-ში გვერდითი მოვლენები საერთოდ არ ეხსენებინათ. მეთოდის, სიხშირის, ხანგრძლივობის, სიმძიმისა და დამთხვევის სრული ინფორმაცია მხოლოდ ერთ კვლევაში იყო. 

კვლევებს ხშირად მრავალი შედეგის საზომი აქვს. მაგალითად, ტკივილზე აკუპუნქტურის კვლევა ტკივილს ნახევარი დუჟინი გზით, მის გავლამდე მკურნალობის დროს, დამატებით წამლებს, ტკივილის გამო გაცდენილ სამუშაო დღეებს, მეუღლის შთაბეჭდილებას ჯანმრთელობაზე, ცხოვრების ხარისხსა და დარღვეულ ძილს შეიძლება ზომავდეს. თუ ყველა შედეგს შეაფასებენ, ერთ-ორი სასურველად შეიცვლება (განსაკუთრებით ნახევარი დუჟინი სხვადასხვა დროის წერტილში). ეს შემთხვევითი მიგნება შეიძლება იყოს: ტიპურ სტატისტიკურ ტესტებში 20 შედეგიდან ერთმა სრულიად შემთხვევით შეიძლება მნიშვნელობა აჩვენოს. მოსატყუებლად მხოლოდ უარყოფითების „დავიწყება“ და პუბლიკაციის შემთხვევით სასურველზე ფოკუსირებაა საჭირო.

თაღლითობა

თაღლითობაში ასარჩევი სასურველზე ბევრად მეტია. ჩვენც და სხვებმაც ვაჩვენეთ, რომ ჩინური აკუპუნქტურის კვლევები თითქმის არასდროსაა უარყოფითი. სტატიის კითხვაც არ გჭირდება, იცი, დადებითია; უფრო მეტიც, ჩატარებაც არ გჭირდება, დაწყებამდე იცი შედეგი. ეს უცნაურობა აჩვენებს, რომ რაღაც არასწორია. ეჭვი ჩინელი მეცნიერების გუნდმაც დაადასტურა. ამ სისტემურ მიმოხილვაშიჩინელმა მეცნიერებმა ჩინურ ჟურნალებში ყველა რანდომიზებული კონტროლირებული კვლევა (RCT) გამოავლინეს. სულ იყო 727 თანამედროვე მკურნალობასთან შედარება, 51 უმკურნალო კონტროლით და 62 ცრუ აკუპუნქტურის კონტროლით, ჯამში 840 RCT. ამ 840-დან 838 (% 99,8) პირველადი შედეგით დადებითი, ორი (% 0,2) კი უარყოფითი იყო. პუბლიკაციის უკან გამოთხოვის ან ნიმუშის ზომის გამოთვლის ინფორმაციის დამალვის პროცენტები შესაბამისად % 43.7, % 5.9, % 4.9, % 9.9 და % 1.7 იყო. ავტორებმა დაასკვნეს, რომ ჩინურ აკუპუნქტურის RCT-ებში შეიძლება მნიშვნელოვანი პრობლემა იყოს, მაღალი მიკერძოების რისკით. მომავალში ყველა კვლევის საერთაშორისო რეესტრში პროსპექტიულ რეგისტრაციას ვურჩევთ.

ჩინეთის კლინიკური ცდების გამოკითხვამ მასშტაბური თაღლითობა გამოავლინა. სურსათისა და წამლის მარეგულირებელმა ერთწლიანი შემოწმება ჩაატარა. კლინიკური მონაცემების 80 პროცენტზე მეტი „გამოგონილად“ მიიჩნიეს. შეაფასეს სერიული წარმოების ნებართვის მომლოდინე ახალი წამლების 1,622 კლინიკური პროგრამის მონაცემები. უწყებები აფრთხილებენ, რომ სკანდალში მეტი დარღვევის მტკიცებულება შეიძლება გამოჩნდეს.

დავამატებ, რომ ალტერნატიული კვლევის თაღლითობა ჩინეთით ნამდვილად არ შემოიფარგლება. ჩვენს დამატებითი და ალტერნატიული მედიცინის განყოფილებაშიამის ბევრ მტკიცებულებას იპოვით, დარწმუნებული ვარ.

დასკვნა

თუ მრავალ კითხვაზე დამაკმაყოფილებელი პასუხი გვინდა, კვლევა აშკარად აუცილებელია. თუმცა ყველა კვლევა სანდო არ არის და ალტერნატიული მედიცინის კვლევების უმეტესობა შეცდომაში შემყვანია. ამიტომ მუდმივი სიფხიზლე და ყველა შესაძლო კრიტიკული შეფასების უნარის გამოყენებაა საჭირო.

*

დაკავშირებული თემები

• არა, მაღალი დოზის C ვიტამინი კორონავირუსს არ მკურნალობს! სურავანდის გარდა FDA-ის ნებართვა არ აქვს
• ედზარდ ერნსტი – ტრადიციული, დამატებითი და ალტერნატიული მედიცინის მსოფლიოში უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელი
• რა სხვაობაა დამატებით და ალტერნატიულ მკურნალობებს შორის?
• რატომ ჩანს არაეფექტიანი მკურნალობა ეფექტიანად?