როგორ ვებრძოლოთ სოციალურ მედიაში სამედიცინო მითებს, რომლებიც მილიონობით ადამიანს აზიანებს?

შეცდომაში შემყვანი სამედიცინო მტკიცებების გავრცელება სულ მცირე ისეთივე ძველია, როგორც თავად სამედიცინო მომსახურება.

განსაკუთრებით Covid-19 პანდემიის დროს მცდარი ინფორმაციის გავრცელება კიდევ უფრო გაიზარდა. შეცდომაში შეყვანის მიზნით შექმნილი არასწორი და შეცდომაში შემყვანი ინფორმაცია სოციალური მედიით ვრცელდება, რაც ახალ და რთულ გამოწვევებს წარმოშობს. კიდევ უფრო სერიოზულია ის, რომ მცდარი ინფორმაციის გამავრცელებელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ამას განზრახ ან სარგებლის მიღების მიზნით აკეთებს და დროთა განმავლობაში თვითონაც იჯერებს მცდარ მტკიცებებს (იხილეთ როგორ გავხდეთ შარლატანი?).

ბოლო გამოკითხვის მიხედვით, აშშ-ში ადამიანთა 95% მცდარ ინფორმაციას პრობლემად მიიჩნევს, ხოლო 45% ძალიან ღელავს, როდესაც პირადად ექცევა მის ზემოქმედებაში. მიუხედავად ამისა, ბევრი მცდარი ინფორმაციის ხაფანგში ებმება და ვერც კი აცნობიერებს ამას.

მცდარ ინფორმაციასთან ბრძოლაში ჯანდაცვის პერსონალის განათლება მნიშვნელოვანია

ამ გამოწვევების საპასუხოდ ერთმა ამერიკელმა ზოგადმა ქირურგმა ახლახან გამოაქვეყნა მნიშვნელოვანი ანგარიში მცდარი ინფორმაციის, როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საფრთხის შესახებ. ანგარიში ჯანდაცვის ორგანიზაციებს მოუწოდებს, პერსონალი წინასწარ მოამზადონ მცდარ ინფორმაციასთან საბრძოლველად. სწორი ინფორმაციის გასავრცელებლად ჯანდაცვის თანამშრომლებმა მცდარ ინფორმაციას უნდა დაუპირისპირონ როგორც ტექნოლოგია (მაგალითად, სოციალური მედია), ისე ტრადიციული მედიაპლატფორმები.

თუმცა ექიმები, რომლებიც მცდარი ინფორმაციის საპასუხოდ სოციალურ მედიას იყენებენ, სერიოზულ დაბრკოლებებს აწყდებიან: მცდარი ინფორმაციის გამავრცელებელ მომხმარებლებს, მათ შორის ჯანდაცვის თანამშრომლებს, და მათთვის პლატფორმის მიმწოდებელ კომპანიებს, მაგალითად Twitter-სა და Facebook-ს. ამას ემატება ონლაინ თავდასხმები და მუქარა, რომლებიც ხშირად ინფორმაციის გასწორების მსურველ ექიმებს უმიზნებს, ასევე მცდარ ინფორმაციაზე რეაგირების სტრატეგიებში ექიმების არასაკმარისი მომზადება. ამ ბარიერების გადალახვა და ექიმებისთვის ონლაინ მცდარ ინფორმაციაზე რეაგირების შესაძლებლობის მიცემა გადამწყვეტია სამედიცინო პროფესიისადმი ნდობის გასაძლიერებლად.

სამიზნე მცდარი ინფორმაციის წყარო უნდა იყოს

მნიშვნელოვანია მცდარი ინფორმაციის წყაროზე ზემოქმედება.

ექიმები ამბობენ, რომ სოციალური მედიის კომპანიები პასუხისმგებელი არიან, რადგან მცდარი ინფორმაცია მათი პლატფორმებით ვრცელდება. აშშ-ში ციფრულ სიძულვილთან ბრძოლის ცენტრმა 12 ანგარიში — ინდივიდუალური თუ ერთობლივი — „დეზინფორმაციის თორმეტეულად“ დაასახელა. მათ უკავშირდებოდა Facebook-სა და Twitter-ზე გავრცელებული ვაქცინების საწინააღმდეგო მცდარი ინფორმაციის დიდი ნაწილი (65%).

შეფასებით, 2020 წლის დეკემბრიდან ვაქცინების საწინააღმდეგო ყველაზე პოპულარულ 425 სოციალურ ანგარიშს ჯამში 59,2 მილიონი მომხმარებელი ადევნებს თვალს. ზოგი მათგანი, მცდარი ინფორმაციის გავრცელების მიუხედავად, სანდოობის აღმნიშვნელ „დადასტურებულ“ ნიშანს ატარებს. კომპანიის ხელმძღვანელები დეზინფორმაციის ამ თორმეტეულის წინააღმდეგ მოქმედებას დაჰპირდნენ საზოგადოებას, თუმცა ამ საკითხზე ძალიან ცოტა გაკეთდა. მიგვაჩნია, რომ სულ მცირე ამ მომხმარებლებს დადასტურებული სტატუსი უნდა ჩამოერთვათ და მცდარი ინფორმაციის გავრცელებისთვის სანქციები დაეკისროთ.

ყველაზე დიდი საფრთხე

მომხმარებელთა ნაწილი, რომელიც მცდარი ინფორმაციის გავრცელებასა და დამკვიდრებას უწყობს ხელს, თვითონ ექიმია, რაც მედიცინისადმი ნდობას აზიანებს. აშშ-ის სახელმწიფო სამედიცინო საბჭოების ფედერაციამ და სხვადასხვა სამედიცინო ორგანიზაციამ მხარი დაგვიჭირა და განაცხადა, რომ მცდარი ინფორმაციის შემქმნელი და გამავრცელებელი ექიმების წინააღმდეგ მოქმედებას გეგმავს, მათ შორის საექიმო ლიცენზიების შეჩერებას. არსებობს ექიმებისა და საზოგადოების წევრებისგან შემდგარი მიუკერძოებელი ჯგუფებიც, რომლებიც სამედიცინო საბჭოებსა და მმართველ ორგანოებს მოუწოდებს, საზოგადოება ამ შეცდომაში შემყვანი ინფორმაციის ზიანისგან დაიცვან.

ჯანდაცვის თანამშრომლები საფრთხის წინაშე დგანან

ჯანდაცვის თანამშრომლებისგან, რომლებსაც მავნე მითების აღმოფხვრა სურთ, მცდარ ინფორმაციასთან ღია ბრძოლას ვერ მოვითხოვთ, თუ მათ თავდასხმისა და შევიწროებისგან არ დავიცავთ.

Covid-19 პანდემიამდე ჩატარებული კვლევის მიხედვით, სოციალურ მედიაში ყოველი 4 ექიმიდან 1-ს ესხმიან თავს. კვლევის თანახმად, ყველაზე მეტად სამიზნე ხდება ის, ვინც განსაკუთრებით ვაქცინების მხარდამჭერ პოსტებს აქვეყნებს.

ყოველი 6 ქალი ექიმიდან 1 აცხადებს, რომ სოციალურ მედიაში სექსუალური შევიწროება განიცადა. სავარაუდოდ, ეს წილი კიდევ უფრო მაღალია იმ ქალებში, რომლებიც რასობრივ ან ეთნიკურ უმცირესობებს ან სხვა მარგინალიზებულ ჯგუფებსაც მიეკუთვნებიან.

პანდემიის დროს ჩატარებული გამოკითხვის მიხედვით, იმ ექიმებისა და მეცნიერების დაახლოებით 3-დან 1-მა, რომლებმაც Covid-19-ზე მედიისთვის ინტერვიუ მისცეს, განაცხადა, რომ სოციალური პოსტების ან მედიაში გამოთქმული შეხედულებების გამო თავდასხმის მსხვერპლი გახდა. თავდასხმები ძირითადად ონლაინ ხდება, თუმცა ფიზიკური თავდასხმებიც არსებობს. შემაშფოთებელია, რომ დაზარალებულთა 22% ფიზიკური და სექსუალური ძალადობის მუქარაზე მიუთითებდა, ხოლო 15% — სიკვდილის მუქარაზე.

შევიწროებისას ექიმები და მეცნიერები ხშირად დამსაქმებელს არ ატყობინებენ, რადგან არ სჯერათ, რომ ის რეაგირებას მოახდენს. ექსპერტები ამბობენ, რომ თავდასხმის მსხვერპლნი მომავალში ნაკლებად იქნებიან მზად მედიაინტერვიუებისთვის — ეს მიგნება თავდასხმების ეფექტიანობაზე მიუთითებს.

ამ ყველაფერს კიდევ უფრო მძიმე შედეგი მოჰყვება: სოციალურ მედიაში ფსევდომეცნიერები და შარლატანები უფრო მეტად ჩანან. შესაბამისად, ადამიანები, რომლებიც ჯანდაცვის პროფესიონალები არ არიან, ვერ ხვდებიან, რომ ჭარბად წარმოდგენილი ინფორმაცია მცდარია.

ფსევდომეცნიერება ან ცრუ მეცნიერება (ინგლისურად pseudoscience) ეწოდება მტკიცებების, შეხედულებების, ინფორმაციისა და პრაქტიკების ერთობლიობას, რომლებიც სამეცნიერო არგუმენტებით არის წარმოდგენილი, თუმცა არ აკმაყოფილებს სამეცნიერო კვლევისთვის აუცილებელ მასალის, მეთოდის, შემოწმებადობისა და სხვა სტანდარტებს ან საკმარისი სამეცნიერო კვლევით არ არის გამყარებული. ამ გაგებით, ტრადიციული ან ალტერნატიული მედიცინის ყველა პრაქტიკა შეიძლება ფსევდომეცნიერების ფარგლებში განვიხილოთ.

ჯანდაცვის თანამშრომლებისადმი მუქარასთან ბრძოლა

საჭიროა სტრატეგიები როგორც თავდასხმის მსხვერპლი ჯანდაცვის თანამშრომლების დასახმარებლად, ისე თავდასხმების თავიდან ასაცილებლად. ერთი მიდგომაა ერთიან ჯგუფად მოქმედება. მიგვაჩნია, რომ მათ, ვინც სოციალურ პლატფორმებს მცდარ ინფორმაციასთან მებრძოლი ექიმების დასაზიანებლად ან დასამუქრებლად ბოროტად იყენებს, სანქციები უნდა დაეკისროთ — მაგალითად, დადასტურებული სტატუსის მოხსნა და პოსტების გამოქვეყნების უფლების შეზღუდვა.

მცდარ სამედიცინო ინფორმაციასთან ბრძოლა

მცდარი ინფორმაცია ექიმისა და პაციენტის ურთიერთობაში ერევა და ხშირად პაციენტს აზიანებს. ნათელია, რომ მცდარ ინფორმაციასთან საბრძოლველად ჯანდაცვის თანამშრომლებს სასწრაფოდ სჭირდებათ სამეცნიერო კომუნიკაციის გამოყენების სწავლება. თუმცა ასეთი სწავლების უზრუნველყოფის სტრატეგიები ჯერ სათანადოდ არ არის განსაზღვრული.

ფორმალური სასწავლო მხარდაჭერის გარეშე ჯანდაცვის პერსონალის წახალისებამ მცდარ ინფორმაციასთან საბრძოლველად შეიძლება ონლაინ და კლინიკურ ურთიერთობებში მისი გავრცელება გააძლიეროს. მაგალითად, კომუნიკაციის პოპულარული ხერხია ჯერ მითის, შემდეგ კი შესაბამისი ფაქტების წარმოდგენა. თუმცა კვლევები აჩვენებს, რომ ამან შეიძლება უკუშედეგი გამოიწვიოს და მცდარი ინფორმაცია უფრო დასამახსოვრებელი გახადოს, რადგან კოგნიტიური მიკერძოება პირველად მიწოდებულ შინაარსს ამახსოვრებს. ამის ნაცვლად ექიმებს შეუძლიათ კლიმატის მეცნიერების მიერ გამოყენებული სამსაფეხურიანი პროცესით მცდარი ინფორმაციის ნამდვილი სახე გამოავლინონ. ეს გულისხმობს:

• ჯერ სიმართლის წარმოდგენას,
• შემდეგ შესაბამისი მითის ან ფსევდომეცნიერული მტკიცების აღწერას და
• ბოლოს იმის ახსნას, თუ რატომ არის მცდარი ინფორმაცია არასწორი.

იმის ხაზგასმა, თუ რატომ არის მცდარი ინფორმაცია არასწორი შეიძლება ადამიანებს აზრის შეცვლაში დაეხმაროს. ასევე მნიშვნელოვანია, რატომ უნდა დაირღვეს მცდარი ინფორმაციისადმი რწმენა. აშკარაა, რომ მითებისა თუ შეცდომაში შემყვანი მტკიცებების საპასუხოდ მხოლოდ სამეცნიერო მტკიცებულების მიწოდება ბევრის უარყოფას გააძლიერებს; ამიტომ საკითხი სისტემურად უნდა განვიხილოთ. ამასთან, მითების გამოჩენამდე მათი „წინასწარ განჭვრეტა“ ან ზოგადი სამეცნიერო განათლებაც შეიძლება განსაკუთრებით ეფექტური იყოს.

სამედიცინო ფაკულტეტებმა და უნივერსიტეტებმა უნდა ჩადონ რესურსები სტუდენტებისთვის სამეცნიერო ცოდნის ეფექტურად გადაცემის სტრატეგიების, მცდარი ინფორმაციის ამოცნობისა და უარყოფის მიდგომების, ასევე იმის სწავლებაში, თუ როგორ ხდის კოგნიტიური მიკერძოება ადამიანს მცდარი ინფორმაციის დაჯერებისადმი მიდრეკილს. ჩიკაგოს უნივერსიტეტის ბიოლოგიურ მეცნიერებათა სტუდენტებს მოუწოდებენ, დაესწრონ მეცნიერებისა და კომუნიკაციის ექსპერტების გაკვეთილებს, სადაც საკუთარი სამუშაოს საზოგადოებისთვის ახსნას სწავლობენ. პრიცკერის სამედიცინო სკოლის სტუდენტები სამედიცინო დეზინფორმაციის კურსებსაც ესწრებიან. ბიბლიოთეკარების მიერ შემუშავებული SIFT-ის მსგავსი მეთოდები (შეჩერდი, გამოიკვლიე წყარო, იპოვე სანდო გაშუქება და მიჰყევი თავდაპირველ გაშუქებას) შეიძლება ექიმების სწავლებაში სანდო წყაროს ამოსაცნობად გამოიყენონ; შემდეგ პერსონალს ამ სტრატეგიების პაციენტებისთვის გაზიარებაც შეუძლია. ჯანდაცვის სისტემისადმი უნდობლობის ფონზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მომავალი ექიმების გაძლიერება, რათა მცდარ ინფორმაციაზე რეაგირება მოახდინონ და სწორი ინფორმაცია პაციენტებს თანაგრძნობით გაუზიარონ. ზოგადი უნდობლობის მიუხედავად, პაციენტები ხშირად ამბობენ, რომ საკუთარ ექიმს ენდობიან. ექთნები აშშ-ში ყველაზე სანდო პროფესიონალთა შორის არიან; ამ გამოკითხვაში ექიმებიც დიდად არ ჩამორჩებიან.

საბოლოოდ, ჯანდაცვის თანამშრომლების დახმარება ონლაინ მცდარ სამედიცინო ინფორმაციასთან წარმატებით ბრძოლაში მხოლოდ მომავალი ექიმებისთვის სამეცნიერო კომუნიკაციის მნიშვნელობის გაცნობიერებასა და დეზინფორმაციის აღმოფხვრის სწავლებას არ ნიშნავს. ასევე აუცილებელია მცდარი ინფორმაციის გამავრცელებელი ადამიანებისა და სხვადასხვა სოციალური მედიის ორგანიზაციის პასუხისმგებლობა მათ მიერ მიყენებულ ზიანზე.

*

• ამავე თემაზე: სამეცნიერო ცოდნა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინა! მეცნიერება ცოდნის სურვილით იწყება