Milyonların həyatına zərər verən tibbi sosial media şayiələri ilə necə mübarizə aparmalı?

Yanlış istiqamətləndirən tibbi iddiaların yayılması ən azı səhiyyə xidmətlərinin özü qədər qədimdir.

Xüsusən Covid-19 pandemiyası dövründə yanlış məlumatın yayılması daha da artıb. Yanlış istiqamətləndirmək məqsədi daşıyan səhv və aldadıcı məlumatlar sosial media ilə yayılır. Bu, yeni və mürəkkəb çətinliklər gətirir. Daha pisi budur ki, yanlış məlumat yayanların mühüm hissəsi bunu qəsdən / qazanc üçün edir və hətta zamanla özləri də yalana inanırlar (baxın Necə şarlatan olmalı?).

Yeni sorğuya görə ABŞ-da insanların 95%-i yanlış məlumatı problem sayır, 45%-i isə şəxsən yanlış məlumata məruz qalanda həddindən artıq narahat olur; buna baxmayaraq çoxları yanlış məlumat tələsinə düşür və bunu heç anlamır.

Yanlış məlumatla mübarizədə səhiyyə işçilərinin təhsili vacibdir

Bu çətinliklərə cavab olaraq ABŞ-dan bir ümumi cərrah yaxın vaxtda yanlış məlumatı ictimai sağlamlıq təhlükəsi kimi araşdıran diqqətəlayiq hesabat dərc edib. Hesabat səhiyyə təşkilatlarını yanlış məlumatla mübarizə üçün işçilərini qabaqlayıcı şəkildə öyrətməyə çağırır. Səhiyyə işçiləri doğru məlumatı yaymaq üçün həm texnologiyadan (məsələn, sosial mediadan), həm də ənənəvi media platformalarından istifadə edərək yanlış məlumatla mübarizə aparmalıdırlar.

Lakin yanlış məlumatlara cavab vermək üçün sosial mediadan istifadə edən həkimlər mühüm maneələrlə üzləşirlər: yanlış məlumat yayan istifadəçilər (səhiyyə işçiləri də daxil) və onlara platforma verən şirkətlər (Twitter, Facebook və s.). Bundan əlavə, məlumatı düzəltməyə çalışan həkimləri tez-tez hədəfləyən onlayn hücumlar, təhdidlər və yanlış məlumata cavab strategiyaları baxımından yetərsiz həkim təhsili var. Bu maneələri aşmaq və həkimlərin tibb peşəsinə inamı artırmaq üçün həyati əhəmiyyətli onlayn yanlış məlumatlara cavab verməsini təmin etmək həlledicidir.

Hədəf yanlış məlumatın mənbəyi olmalıdır

Yanlış məlumatın mənbəyini hədəfləmək vacibdir.

Həkimlər yanlış məlumat sosial media şirkətlərinin platformalarından yayıldığı üçün onların məsuliyyət daşıdığını deyirlər. ABŞ-da Rəqəmsal Nifrətlə Mübarizə Mərkəzi Facebook və Twitter-də peyvənd əleyhinə aldadıcı məlumatın böyük hissəsinə (65%) cavabdeh 12 hesabı (fərdi və ya ortaq hesablar) “bir düjin yanlış məlumat mənbəyi” adlandırıb.

2020-ci ilin dekabrından bəri ən çox izlənən 425 peyvənd əleyhinə sosial media hesabını ümumilikdə 59,2 milyon istifadəçinin izlədiyi təxmin edilir. Yanlış məlumat yaymalarına baxmayaraq bəzi hesabların etibarlılığını göstərən “təsdiqlənmiş” nişanı var. Şirkət rəhbərləri bu bir düjin aldadıcı hesabla bağlı tədbir vəd etsələr də, çox az iş görülüb. Ən azı bu istifadəçilərin təsdiqlənmiş statusunun ləğv edilməli olduğuna inanırıq; onlar yanlış məlumat yaydıqları üçün sanksiyalarla üzləşməlidirlər.

Ən böyük təhlükə

Yanlış məlumatın yayılmasına və qalıcı olmasına səbəb olan istifadəçilərin bəzisi həkimdir və bu, tibbə inamı zədələyir. ABŞ Dövlət Tibbi Şuralar Federasiyası və müxtəlif tibbi müalicə qurumları yanlış məlumat yaradan və yayan həkimlərə qarşı tədbir planlaşdırdıqlarını bildirərək bizi dəstəkləyirlər; buraya onların həkimlik lisenziyalarının dayandırılması da daxildir. Tibbi şuralar və idarəetmə orqanlarının insanları aldadıcı məlumatın zərərlərindən qorumaq üçün addım atmasını müdafiə etmək məqsədilə yaradılmış, həkimlər və ictimaiyyət nümayəndələrindən ibarət qərəzsiz qruplar da var.

Səhiyyə işçiləri təhdid altındadır

Zərərli mifləri aradan qaldırmaq istəyən səhiyyə işçilərindən hücum və təqibdən qorunmadan yanlış məlumatla açıq mübarizə aparmaları gözlənilə bilməz.

Covid-19 pandemiyasından əvvəl aparılmış tədqiqata görə 4 həkimdən 1-i sosial mediada hücuma məruz qalır. Nəticələrə görə ən çox, xüsusən peyvəndlə bağlı məzmunu müdafiə edən paylaşımlar edən şəxslər hədəflənir.

6 qadın həkimdən 1-i sosial mediada cinsi təqibə məruz qaldığını bildirir – ehtimalən bu göstərici eyni zamanda azlıq irqi və ya etnik qrupların, yaxud başqa kənarlaşdırılmış qrupların üzvü olan qadınlarda daha yüksəkdir.

Pandemiya dövründəki sorğuya görə media qurumlarına Covid-19 barədə müsahibə verən həkim və alimlərin təxminən 3-də 1-i sosial media paylaşımları və ya mediaya söylədikləri fikirlərə görə hücuma məruz qaldığını bildirib. Hücumlar adətən onlayn olsa da, fiziki hücumlar da var. Narahatedici olaraq zərərçəkənlərin 22%-si fiziki və cinsi məzmunlu, 15%-i isə ölüm təhdidləri aldığını bildirib.

Həkim və alimlər təqibə məruz qaldıqda adətən işəgötürənə demirlər, çünki onların tədbir görəcəyinə inanmırlar. Mütəxəssislər hücuma məruz qalanların gələcəkdə media müsahibələrində iştirak ehtimalının da azalacağını deyirlər – bu, hücumların effektivliyini vurğulayan tapıntıdır.

Bütün bunlar daha ağır nəticə doğurur: sosial mediada yalançı elm tərəfdarları və ya şarlatanlar daha çox görünməyə başlayır. Təbii olaraq səhiyyə mütəxəssisi olmayanlar çoxluq təşkil edən məlumatın yanlış olduğunu anlaya bilmirlər.

Yalançı elm və ya saxta elm (ingiliscə pseudoscience) elmi arqumentlərlə irəli sürülən, lakin elmi işlərin tələb etdiyi material, metod, sınaqdan keçirilə bilmə kimi standartlara malik olmayan və ya yetərli elmi tədqiqatla dəstəklənməyən iddia, inam, bilik və tətbiqlər toplusuna verilən addır. Bu mənada bütün ənənəvi və ya alternativ tibb tətbiqləri yalançı elm çərçivəsində qiymətləndirilə bilər.

Səhiyyə işçilərinə təhdidlə mübarizə

Hücuma məruz qalan səhiyyə işçilərinə kömək etmək və hücumların qarşısını almaq üçün strategiyalar lazımdır. Bir qrup birliyində olmaq yanaşmalardan biridir. Yanlış məlumatla mübarizə aparan həkimlərə zərər vermək və ya onları təhdid etmək üçün sosial media platformalarından sui-istifadə edənlərin təsdiqlənmiş statusunun ləğvi və paylaşım imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi sanksiyalarla üzləşməli olduqlarına inanırıq.

Yanlış tibbi məlumatla mübarizə

Yanlış məlumat həkimlə xəstə arasındakı münasibətə müdaxilə edir və adətən xəstəyə zərər verir. Səhiyyə işçilərinin yanlış məlumatla mübarizə üçün təcili elmi ünsiyyətdən istifadə üzrə təhsil almalarının lazım olduğu aydındır. Lakin belə təhsil üçün hazırlanmış strategiyalar hələ yaxşı müəyyənləşdirilməyib.

Rəsmi təhsil dəstəyi olmadan səhiyyə işçilərini yanlış məlumatla mübarizəyə təşviq etmək yanlış məlumatın onlayn və klinik ünsiyyətdə yayılmasını gücləndirə bilər. Məsələn, geniş yayılan mesaj taktikası əvvəl mifi, sonra uyğun faktları təqdim etməkdir. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, idrak qərəzləri ilk təqdim olunan məzmunun xatırlanmasını dəstəklədiyinə görə bu yanaşma yanlış məlumatın yadda qalmasını artıraraq əks təsir göstərə bilər. Bunun əvəzinə həkimlər iqlim alimlərinin istifadə etdiyi üç addımlı proses ilə yanlış məlumatın həqiqi üzünü aça bilərlər. Bu,

• əvvəl həqiqəti,
• sonra uyğun mifi / yalançı elm iddiasını açıqlamaq və
• sonda yanlış məlumatın niyə yanlış olduğunu izah etməkdir.

Yanlış məlumatın niyə yanlış olduğunu vurğulamaq, insanların fikrini dəyişməyə kömək edə bilər. Həmçinin yanlış məlumata inamı niyə sındırmağın lazım olduğu vacibdir. Şayiə və ya aldadıcı iddiaya qarşı yalnız elmi sübut təqdim etməyin çoxlarının inkarını artıracağı aydındır; buna görə mövzu sistemli həll edilməlidir. Digər tərəfdən mifləri ortaya çıxmazdan “əvvəl təxmin etmək” və ya ümumi elmi təhsil vermək xüsusən təsirli ola bilər.

Tibb fakültələri və universitetlər tələbələrə elmi biliyi effektiv çatdırma strategiyalarını, yanlış məlumatı müəyyənləşdirib təkzib etmə yanaşmalarını və idrak qərəzlərinin insanları yanlış məlumata inanmağa necə meyilli etdiyini öyrətməyə sərmayə qoymalıdır. Chicago Universitetinin bioloji elmlər sahəsində oxuyan tələbələri işlərini ictimaiyyətə izah etmək üçün elm və ünsiyyət mütəxəssislərinin dərslərində iştiraka təşviq edilir. Pritzker Tibb Məktəbinin tələbələri də tibbi yanlış məlumat kurslarına qatılır. Kitabxanaçıların hazırladığı SIFT (dayan, mənbəni araşdır, etibarlı əhatəni tap və ilkin əhatəni izlə) kimi üsullar həkim təhsilində etibarlı məlumat mənbəyini müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilə bilər; səhiyyə işçiləri sonra bunları xəstələrlə paylaşa bilər. Səhiyyə sisteminə inamsızlıq nəzərə alınanda gələcəyin həkimlərini yanlış məlumatı araşdırmaq və doğru məlumatı empatiya ilə xəstələrə çatdırmaq üçün gücləndirmək xüsusilə vacibdir. Ümumi inamsızlığa baxmayaraq xəstələr adətən öz həkimlərinə güvəndiklərini deyirlər. Tibb bacıları ABŞ-da ən etibarlı işçilər arasındadır. Həkimlər də bu sorğuda çox geridə deyil.

Nəticə olaraq səhiyyə işçilərinə onlayn yanlış tibbi məlumatla uğurla mübarizədə kömək etmək yalnız gələcəyin həkimlərinə elmi ünsiyyətin əhəmiyyətini aşılamaq və tibbi yanlış məlumatı aradan qaldırmağı öyrətmək demək deyil. Yanlış məlumat yayan insanlar və müxtəlif sosial media qurumları da yaratdıqları zərərə görə məsul tutulmalıdır.

*

• Əlaqəli mövzu: Elmi bilik və sübuta əsaslanan tibb! Elm bilmək istəməklə başlayır