საყლაპავის კიბოს ქირურგიის ისტორია: Adams-ისა და Phemister-ის 1938 წლის ეზოფაგექტომია და „პირველის“ კამათი
ამ სტატიაში
სინთეზური ჰორმონის ჩრდილი: DES და Edward Charles Dodds 1938 წელს
მე-109 დღეს ვაშინგტონში მიღებულმა კანონმა კიბოს კვლევა ეროვნულ ამოცანად აქცია. ამჯერად ვბრუნდებით ლონდონში, Middlesex-ის საავადმყოფოს Courtauld-ის ბიოქიმიის ინსტიტუტში. მე-105 დღეს ვნახეთ, როგორ გამოიწვია Lacassagne-მა მამრ თაგვებში ესტრონით სიმსივნე და მისი გაფრთხილება ორ სიტყვაში მოვაქციეთ: დოზა და დაგვიანება. 1938 წელს ერთი ბიოქიმიკოსის გუნდმა წარმოადგინა მოლეკულა, რომელიც ბუნებრივ ჰორმონს ჰგავდა, მაგრამ სტეროიდი არ იყო, იაფი იყო და პირით მიიღებოდა. მოლეკულამ ზოგ ავადმყოფს დაეხმარა გავრცელებული კიბოს დროს; ორსულობაში ის სარგებლის მტკიცებულების გარეშე ფართოდ გამოიყენეს; მისი ფასი კი შემდეგ თაობაში, წლების შემდეგ გამოჩნდა.
სავალდებულო იყო თუ არა ფენანტრენის ბირთვი?
1929 წელს Doisy-სა და Butenandt-ის მიერ ესტრონის გამოყოფამ ქიმიური კითხვაც წარმოშვა (მე-105 დღე). ესტრონი სტეროიდი იყო; მისი ოთხრგოლიანი ჩონჩხის შიგნით იყო სამრგოლიანი სტრუქტურა, სახელად ფენანტრენი. ქიმიკოსების დასაჯერებელი ვარაუდი იყო, რომ ესტროგენული აქტივობა ამ ჩონჩხზეა დამოკიდებული. ლონდონში Edward Charles Dodds-მა (1899-1973) და მისმა გუნდმა ეს ვარაუდი გამოსცადეს. Dodds ლივერპულში დაბადებული ბიოქიმიკოსი იყო და Courtauld-ის ბიოქიმიის ინსტიტუტს ხელმძღვანელობდა.
პირველი ნაბიჯები ჯერ კიდევ ფენანტრენის სამყაროში იყო. 1933-34 წლებში Cook-ის, Dodds-ისა და კოლეგების წარმოდგენილი სინთეზური ნაერთები ფენანტრენის ან 1:2:5:6-დიბენზანტრაცენის წარმოებულები იყო. 1935 წლის მაისში ეს საქმე პრიორიტეტის დავად იქცა. როცა E. Friedmann-მა Nature-ში სტრუქტურასა და მოქმედებას შორის ზოგადი წესი შესთავაზა, Cook-მა და Dodds-მა უპასუხეს: მათ დაწერეს, რომ სინთეზური ნაერთების ესტროგენული მოქმედება პირველად Blum-მა და Bergmann-მა შეამჩნიეს, თვითონ კი ეს მოგვიანებით დაადასტურეს; წესსაც შეეწინააღმდეგნენ, რადგან დიბენზანტრაცენის ზოგ წარმოებულ დიოლს მოქმედება არ ჰქონდა, ზოგს კი ძალიან მაღალი ჰქონდა.
1936 წლის 13 ივნისს Dodds-მა და Wilfrid Lawson-მა Nature-ში გამოაქვეყნეს მოკლე წერილი სათაურით „ფენანტრენის ბირთვის გარეშე სინთეზური ესტროგენული აგენტები“. ჩვენ მხოლოდ აბსტრაქტამდე მივაღწიეთ; ის ამბობს, რომ ადრინდელი ნაშრომების აქტიური ნაერთები ფენანტრენის ან დიბენზანტრაცენის წარმოებულები იყო. დასკვნა, რომელსაც სათაურიდან გამოვიტანთ, ისაა, რომ იწყებოდა იმის ჩვენება, რომ აქტივობა ამ ბირთვზე არ არის დამოკიდებული; რადგან სრული ტექსტი არ წაგვიკითხავს, ეს ინფერენციაა.
ოთხი ხელმოწერის მქონე წერილი
ორი წლის შემდეგ გზა ოქსფორდისკენ გაგრძელდა: Dodds-მა Dyson Perrins-ის ლაბორატორიის ხელმძღვანელ Robert Robinson-თან იმუშავა. Embryo Project-ის მიხედვით, Lawson-მა ფორმულა დაწერა, Robinson-ის სტუდენტმა Leon Goldberg-მა კი ნაერთი სინთეზირა.
„ზოგიერთი სინთეზური ნაერთის ესტროგენული აქტივობა“
Nature-ის 1938 წლის 5 თებერვლის ნომერში (ტომი 141, ნომერი 3562, გვერდები 247-248) გამოქვეყნდა ოთხი ხელმოწერის მქონე წერილი: E. C. Dodds, L. Goldberg, W. Lawson და R. Robinson. კონცეპტუალური შეჯამებით, ავტორები აღწერენ, რომ ორ ადრინდელ პუბლიკაციაში დიფენილეთანის წარმოებულების ესტროგენულ მოქმედებას შეისწავლიდნენ, რომ ალფა და ბეტა ნახშირბადის ატომებს შორის ეთილენური ბმის დამატება აქტივობას შესამჩნევად ზრდიდა და რომ სტილბენის წარმოებულები აღსანიშნავ აქტივობას აჩვენებდა. ეს ხაზი იმ ნაერთამდე მიდიოდა, რომელსაც მეორადი წყაროები დიეთილსტილბესტროლს (DES; ბრიტანეთში „stilboestrol“) უწოდებენ. წერილის ყველა დეტალი სრული ტექსტიდან არ გადაგვიმოწმებია; ინფორმაცია, რომელიც DES-ის სტრუქტურას ამ წერილს უკავშირებს, მეორად წყაროებს ეყრდნობა.
არასტეროიდული ესტროგენი —
რა შეიცვალა? გაირკვა, რომ ესტროგენული მოქმედებისთვის სტეროიდული ჩონჩხი საჭირო არ არის და უფრო მარტივ მოლეკულას იგივე ბიოლოგიური პასუხის გამოწვევა შეუძლია. დღეს ამას ჰორმონისა და მისი რეცეპტორის ფორმის შესაბამისობით ვხსნით; 1938 წელს რეცეპტორის ცნება არ არსებობდა, ეს ახსნა მოგვიანებით მოვიდა.
რატომ იყო მნიშვნელოვანი? DES პირით მიღებისას აქტიური იყო და მისი წარმოება ბუნებრივ ესტროგენებზე ბევრად იაფი ჯდებოდა: Embryo Project გრამზე დაახლოებით 2 დოლარს ასახელებს დაახლოებით 300 დოლარის წინააღმდეგ (ერთადერთი წყარო; იხ. ქვემოთ ფაქტების გადამოწმების შენიშვნა). იაფი და ადვილად მისაცემი ჰორმონი ექიმებისთვისაც მიმზიდველი იყო და მწარმოებლებისთვისაც; ამ მიმზიდველობამ ამბის მეორე ნახევარი განსაზღვრა.
ყველას წამალი
ის, რომ DES დაპატენტებული არ ყოფილა, ორ წყაროშია დაწერილი, მაგრამ მიზეზი სხვადასხვაგვარადაა მოთხრობილი. DES Action-ის საიტი ამბობს, რომ ის არასოდეს დაპატენტებულა; Embryo Project წერს, რომ ის ვერ დაპატენტდა, რადგან საჯარო სახსრებით დაფინანსებულ ლაბორატორიაში შეიქმნა. პირველად დოკუმენტზე ეს ვერ გადავამოწმეთ; შედეგი საერთოა: ბევრმა ფარმაცევტულმა კომპანიამ ერთი და იგივე მოლეკულა ბევრი სავაჭრო სახელით გაყიდა.
აშშ-ში FDA-მ DES 1941 წელს დაამტკიცა მენოპაუზის სიმპტომებისთვის, მშობიარობის შემდგომი ლაქტაციის შეკავებისთვის, გონორეული ვაგინიტისა და ატროფიული ვაგინიტისთვის (Embryo Project). ამ სიაში კიბო და ორსულობა არ იყო. ორსულობაში გამოყენება 1940-იანი წლების მეორე ნახევრიდან გავრცელდა; როდის დამტკიცდა ეს გამოყენება ოფიციალურად, წყაროებში ურთიერთსაწინააღმდეგოა (იხ. ფაქტების გადამოწმების შენიშვნა), ამბავი კი ქვემოთ „ფასის“ ყუთშია მოთხრობილი.
შეიძლება თუ არა ჰორმონის მოხსნამაც და მიცემამაც სიმსივნის უკუგანვითარება გამოიწვიოს?
ჰორმონის იდეა ძუძუს კიბოში მე-91 დღეს დაიწყო Beatson-ის მიერ საკვერცხეების მოცილებით: ჰორმონის წყაროს მოხსნა ზოგ სიმსივნეს უკუგანვითარებას აიძულებდა. მე-105 დღეს Lacassagne-მა საპირისპირო აჩვენა: ჰორმონის სიჭარბეს მგრძნობიარე თაგვში სიმსივნის გამოწვევა შეეძლო.
1944 წლის სექტემბერში British Medical Journal-ში (ტომი 2, გვერდები 393-398) გამოქვეყნდა Paterson-ის, Watkinson-ის, Haddow-სა და Koller-ის სტატია სათაურით „სინთეზური ესტროგენების გავლენა გავრცელებულ ავთვისებიან დაავადებაზე“. შემდგომი მიმოხილვები Haddow-ს გუნდს იმათ სახით ასახელებენ, ვინც აჩვენა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ესტროგენი კიბოს ასტიმულირებდა, მისი მაღალი დოზა ზოგი ძუძუს კიბოს წინააღმდეგ შეიძლება სასარგებლო იყოს, ანუ ვინც „ესტროგენის პარადოქსი“ გამოავლინა. ერთი მიმოხილვის მიხედვით, 1950-იანი წლების მაღალდოზიან სერიებში მენოპაუზის შემდგომ გავრცელებული ძუძუს კიბოს მქონე ქალების დაახლოებით ერთი მესამედი რეაგირებდა; იმავე მიმოხილვაში აღნიშნულია, რომ სიმსივნეების დაახლოებით 70 პროცენტი არ რეაგირებს.
იდეა 2009 წელს დაბრუნდა: Ellis-მა და კოლეგებმა JAMA-ში (2009 წლის 19 აგვისტო) შეადარეს 6 მგ და 30 მგ ესტრადიოლი 66 მენოპაუზის შემდგომ ქალში, რომლებსაც არომატაზას ინჰიბიტორის მიმართ რეზისტენტული გავრცელებული ძუძუს კიბო ჰქონდათ; ორივე ჯგუფში დაახლოებით 30 პროცენტი კლინიკური სარგებელი დაფიქსირდა. ერთი მიმოხილვის მიხედვით, ესტროგენს დიდხანს მოკლებულ უჯრედებს ესტროგენის მიცემისას აპოპტოზში (დაპროგრამებული უჯრედის სიკვდილი) გადასვლა შეუძლიათ.
პროსტატის კიბოში DES ორქიექტომიასთან ერთად დიდხანს ჰორმონული თერაპიის საფუძველი იყო. 1967 წელს აშშ-ის ვეტერანთა ადმინისტრაციის საკოორდინაციო ჯგუფმა (VACURG) აცნობა, რომ დღეში 5 მგ DES გულ-სისხლძარღვთა გამო სიცოცხლის დაკარგვას მნიშვნელოვნად ზრდიდა; VACURG-ის შემდგომმა კვლევებმა აცნობა, რომ დღეში 1 მგ მსგავსი აქტივობით, მაგრამ გულ-სისხლძარღვთა გვერდითი ეფექტების შესამჩნევად ნაკლებობით გამოირჩეოდა. პროსტატის ჰორმონული მკურნალობის მთავარი ამბავი მე-112 დღეს მოვა, Huggins-ის 1941 წლის ნაშრომით. Embryo Project-ის მიხედვით, ძუძუს კიბოში DES-ის ადგილი 1977 წელს ტამოქსიფენმა დაიკავა.
ფასი: ორსულობაში სარგებლის მტკიცებულების გარეშე გამოყენებული ჰორმონი —
1940-იანი წლების ბოლოს ბოსტონში Smith-მა და Smith-მა აცნობეს, რომ DES შეიძლება ნაადრევ აბორტებსა და ორსულობის გართულებებს ამცირებდეს (1946, 1948 და 1949 წლების კვლევები). ეს ჯგუფი შედგებოდა ქალებისგან, რომლებსაც სისხლდენის ანამნეზი ან განმეორებითი ორსულობის დაკარგვა ჰქონდათ; მოგვიანებით გაირკვა, რომ ჰორმონის გაზომვები განზრახ ჰორმონს არ ზომავდა. 1953 წლის ნოემბერში ჩიკაგოში Dieckmann-მა და კოლეგებმა American Journal of Obstetrics and Gynecology-ში გამოაქვეყნეს პლაცებოთი კონტროლირებადი კვლევა ჯანმრთელ ორსულებში: 840 ქალმა მიიღო DES, 806-მა პლაცებო. DES-მა არ შეამცირა არც ნაადრევი აბორტი, არც ნაადრევი მშობიარობა, არც ორსულობის ტოქსემია, არც პერინატალური სიცოცხლის დაკარგვა. მიუხედავად ამისა, წამალს ორსულებს წერდნენ კვლავაც.
1971 წლის 22 აპრილს Herbst-მა, Ulfelder-მა და Poskanzer-მა New England Journal of Medicine-ში (ტომი 284, გვერდები 878-881) რვა ახალგაზრდა ქალში ვაგინის მკაფიო უჯრედოვანი ადენოკარცინომა აღწერეს. მათგან შვიდი Herbst-ისა და Scully-ს მიერ უფრო ადრე აღწერილი შემთხვევა იყო; თითოეულ შემთხვევაზე ოთხი საკონტროლო შეირჩა. მეორადი შეჯამების მიხედვით, წინა შვიდი შემთხვევის ყველა დედას ორსულობაში DES ჰქონდა მიღებული. ეს იშვიათი სიმსივნე იყო. დედებს ჰორმონი ორსულობაში ჰქონდათ მიღებული; სიმსივნეები გამოჩნდა, როცა ქალიშვილები გვიან მოზარდობაში და ოციანი წლების დასაწყისში იყვნენ, ანუ ორსულობიდან წლების შემდეგ. Lacassagne-ის გაფრთხილება „დაგვიანებაზე“ ახლა შემდეგ თაობაში გამოჩნდა.
შეფარდებითი და აბსოლუტური ეფექტი ერთად უნდა ითქვას. NCI-ს მიხედვით, საშვილოსნოში DES-ის ზემოქმედების ქვეშ მყოფ ქალიშვილებში ეს სიმსივნე არამოხვედრილებთან შედარებით დაახლოებით 40-ჯერ უფრო ხშირია; აბსოლუტური მაჩვენებლით კი დაახლოებით 1 000 DES-ქალიშვილიდან ერთში ვითარდება. იგივე დაწესებულება აცხადებს, რომ 1940-1971 წლებში აშშ-ში 5-10 მილიონი ადამიანი (ორსული ქალები და მათი ბავშვები) აღმოჩნდა ზემოქმედების ქვეშ. 1971 წლის ნოემბრის ბიულეტენით FDA-მ ექიმებს გააფრთხილა, DES ორსულებში არ გამოეყენებინათ; წამალი არასოდეს აკრძალულა. ძუძუს კიბოს რისკის მატება კვლევებს შორის შეუსაბამოა.
რა რჩება
- ცოდნა, რომ ესტროგენული მოქმედება სტეროიდულ ჩონჩხზე არ არის დამოკიდებული
- „პარადოქსი“, რომ ჰორმონს შეუძლია სიმსივნის სტიმულაციაც და ზოგი სიმსივნის უკუგანვითარებაც (Haddow 1944, Ellis 2009)
- პრინციპი: ჯერ პლაცებოთი კონტროლირებადი კვლევა, მერე ფართო გამოყენება
რა ინგრევა ან გადაილახა
- DES ორსულობაში ნაადრევი აბორტის თავიდან ასაცილებლად
- დღეში 5 მგ DES პროსტატის კიბოში (გულ-სისხლძარღვთა ფასი, 1967)
- DES-ის სტანდარტულ მკურნალობად ყოფნა ძუძუს კიბოში (1977 წელს ტამოქსიფენი)
ერთი მოლეკულა, ორი გზა. 1938 წლის წერილიდან გამოსულმა DES-მა კიბოს მკურნალობაში შეზღუდული, დოზაზე დამოკიდებული პასუხი მისცა; ორსულობაში 1953 წელს სარგებლის მტკიცებულება არ აღმოჩნდა, 1971 წელს კი შემდეგ თაობაში სიმსივნესთან დაუკავშირდა.
რა რჩება ამ ამბიდან დღეს?
ამ ამბის თურქეთთან გადამოწმებული განსაკუთრებული კავშირი ვერ დავადგინეთ; დასკვნა ზოგადია. იმას, მიიღო თუ არა დედამ ორსულობაში ჰორმონი და რომელ წლებში, ავადმყოფს შეუძლია ექიმს უთხრას; ვინც ფიქრობს, რომ საშვილოსნოში DES-ის ზემოქმედების ქვეშ შეიძლებოდა ყოფილიყო, ეს ექიმთან უნდა განიხილოს. ეს ტექსტი რჩევა არ არის, ისტორიული შეხსენებაა.
ოცდათვრამეტი წელი
რა გადამოწმდა ამ ტექსტში და რა რჩება ღია
- Nature-ის მითითება: Dodds, Goldberg, Lawson და Robinson, Nature 141 (3562), 247-248, ნომრის თარიღი 1938 წლის 5 თებერვალი (DOI 10.1038/141247b0); გვერდის ონლაინ ჩანაწერი აჩვენებს „1938 წლის 1 მარტსაც“, რაც დაარქივების თარიღია. წაკითხულია მხოლოდ შესავლის შეჯამება; DES-ის სტრუქტურა და Goldberg-ის სინთეზი მეორად წყაროს (Embryo Project) ეყრდნობა. Lawson-ის სახელი 1936 წლის მითითებაში „Wilfrid“-ია, Embryo Project-ში „Wilfred“; გამოყენებულია მითითების დაწერილობა.
- 1936 წლის წერილი: Nature 137 (3476), 996, 1936 წლის 13 ივნისი (DOI 10.1038/137996a0). წაკითხულია მხოლოდ აბსტრაქტი; „ფენანტრენის გარეშე აქტიური ნივთიერების“ დასკვნა სათაურსა და აბსტრაქტს ეყრდნობა.
- პრიორიტეტი: Cook-სა და Dodds-ის 1935 წლის 11 მაისის წერილის მიხედვით, სინთეზური ნაერთების ესტროგენული მოქმედება პირველად Blum-მა და Bergmann-მა შეამჩნიეს; ეს ეწინააღმდეგება Friedmann-ის გადმოცემას, რომელთანაც ისინი კამათობდნენ. ამიტომ განცხადება „პირველი სინთეზური ესტროგენი“ ტექსტში არ შევიდა.
- Dodds: მისი კათედრისა და დირექტორობის წლები (1924; 1925 და 1927) და რაინდობისა და ბარონეტობის თარიღები (1954 და 1964; მხოლოდ 1964) წყაროებში ეწინააღმდეგება ერთმანეთს; ტექსტში არ შევიდა.
- პატენტი და ღირებულება: DES Action წერს „არასოდეს დაპატენტებულა“, Embryo Project წერს „ვერ დაპატენტდა, რადგან საჯარო სახსრებით დაფინანსებულ ლაბორატორიაში შეიქმნა“; მიზეზი გაურკვეველია, შედეგი იგივეა. გრამზე 2 დოლარის / 300 დოლარის ციფრი მხოლოდ Embryo Project-შია.
- FDA: 1941 წლის დამტკიცება Embryo Project-ს ეყრდნობა. DES Action-ის ქრონოლოგია წერს, რომ ორსულობაში გამოყენება 1947 წელს დამტკიცდა; Embryo Project-ის გვერდზე ეს წელი არ არის და ვერ გადამოწმდა. 1971 წლის ნოემბრის ბიულეტენზე DES Action წერს, რომ წამალი „არასოდეს აკრძალულა“, Embryo Project კი „აკრძალვას“ ახსენებს; გამოყენებულია ფორმულირება „გაფრთხილება“ და „უკუნაჩვენები“. კავშირი 1970 წელს (Herbst და Scully, შვიდი შემთხვევა) აჩვენეს თუ 1971 წელს (რვა შემთხვევა), წყაროებში არეულია; ეს ორი ერთმანეთისგან გამიჯნულია.
- Herbst 1971: NEJM 284:878-881; 22 აპრილის თარიღი სტატიის იდენტიფიკატორიდან გამოვიყვანეთ. რვა ავადმყოფი, თითო შემთხვევაზე ოთხი საკონტროლო, ასაკის აღწერა და წინა შვიდი დედის DES-ის ანამნეზი მეორადი შეჯამებიდან არის აღებული.
- ზემოქმედების ქვეშ მყოფნი: NCI და CDC 5-10 მილიონი ადამიანი; Fink-ის (1978) შეფასება 2-4 მილიონი ქალი. 1/1 000 და დაახლოებით 40-ჯერადი NCI-ის გვერდიდანაა.
- Smith და Dieckmann: Smith-ის კვლევები (1946, 1948, 1949) პირველად სტატიაში არ წაკითხულა. Dieckmann (AJOG 66:1062-1081, 1953 წლის ნოემბერი): 840/806 და შედეგების შეჯამება მეორადი გვერდიდანაა; აბორტებისა და ნაადრევი მშობიარობების რიცხვები ვერ გადამოწმდა.
- Haddow 1944, VACURG, Ellis 2009: BMJ 1944;2(4368):393-398; ავტორთა რიგი ამ გვერდზე Paterson, Watkinson, Haddow, Koller-ია. ერთი მესამედისა და 70 პროცენტის ციფრები, VACURG-ის მონაცემები და Ellis-ის კვლევის 66 ქალი და დაახლოებით 30 პროცენტი სარგებელი მეორადი მიმოხილვებიდან ან სიახლეების გვერდიდან არის აღებული; პირველადი ანგარიშები არ წაკითხულა, Ellis-ისთვის ტომი და გვერდი არ არის მითითებული.
საყლაპავის ხელახლა შეერთება: Adams, Phemister და ეზოფაგექტომია
მე-107 დღეს მოვყევით ოპერაციაზე, რომლის დროსაც Graham-მა გულმკერდის შიგნით ფილტვი ამოიღო. 1938 წელს ორმა ქირურგმა საყლაპავის გულმკერდის ქვედა ნაწილიდან კიბოს ამოღება და დარჩენილი ნაწილის კუჭთან შეერთება სცადა. ხვალ ვნახავთ, როგორ მოხვდა ეს ოპერაცია ჩანაწერებში, რატომ უნდა წაიკითხოს ადამიანმა „პირველის“ განცხადება ფრთხილად და რა დაუჯდა ეს.
ავტორის შენიშვნა: ამ ტექსტში ორი პასუხისმგებლობა ერთმანეთისგან გავმიჯნეთ. პირველია თვითონ ჰორმონი: DES-ის ქიმია 1938 წელს სუფთა და სასწავლო იყო; სტეროიდული ჩონჩხის მოთხოვნა ჩამოინგრა. მეორეა პრაქტიკა: ის, რომ ორსულობაში სარგებლის მტკიცებულების გარეშე წამალს წლების განმავლობაში წერდნენ, ეხება იმას, როგორ ჩაითვალა მოლეკულის წარმატება საკმარისად, რომ ყველგან გამოეყენებინათ. ჩვენი წყაროებიდან ვერ გამოვიტანეთ, რა ზომით უჭერდა მხარს Dodds ორსულობაში გამოყენებას; მის მიმართ განაჩენი არ დაგვიწერია.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Dodds EC, Goldberg L, Lawson W, Robinson R. Oestrogenic activity of certain synthetic compounds. Nature 1938;141(3562):247-248. doi:10.1038/141247b0.
- Dodds EC, Lawson W. Synthetic oestrogenic agents without the phenanthrene nucleus. Nature 1936;137(3476):996. doi:10.1038/137996a0.
- Cook JW, Dodds EC. Chemistry of oestrogenic substances (საპასუხო წერილი). Nature 1935;135(3419):793.
- Paterson E, Watkinson JM, Haddow A, Koller PC. Influence of synthetic oestrogens on advanced malignant disease. Br Med J 1944;2(4368):393-398.
- Dieckmann WJ და სხვ. Does the administration of diethylstilbestrol during pregnancy have therapeutic value? Am J Obstet Gynecol 1953;66(5):1062-1081.
- Herbst AL, Ulfelder H, Poskanzer DC. Adenocarcinoma of the vagina: association of maternal stilbestrol therapy with tumor appearance in young women. N Engl J Med 1971;284:878-881.
- Ellis MJ და სხვ. Lower-dose vs high-dose oral estradiol therapy of hormone receptor-positive, aromatase inhibitor-resistant advanced breast cancer: a phase 2 randomized study. JAMA, 2009 წლის 19 აგვისტო.
- National Cancer Institute. DES fact sheet (cancer.gov).
- Embryo Project Encyclopedia (Arizona State University). Edward Charles Dodds (1899-1973); Diethylstilbestrol (DES) in the US.
- Mukherjee S. ყველა სნეულების იმპერატორი / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (ზოგადი ჩარჩო.)
ეს ტექსტი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ მე-110 დღეა. 1938 წლის 5 თებერვალს Nature-ში გამოქვეყნებულმა წერილმა დიეთილსტილბესტროლის (DES) სახელით ცნობილ არასტეროიდულ ესტროგენამდე მიმავალი ნაშრომი აცნობა; მოლეკულის გამოყენებამ კიბოს მკურნალობაში და ორსულობაში განსხვავებული შედეგები მოგვცა. ტექსტი მომზადებულია ისტორიულ-პოპულარული მიდგომით; არ შეიცავს დიაგნოსტიკურ ან სამკურნალო რეკომენდაციას, საკუთარ ჯანმრთელობაზე ექიმს მიმართეთ. ინფორმაცია პირველად სტატიებსა და სანდო მეორად წყაროებს ეყრდნობა; მხოლოდ მეორად წყაროებზე დაფუძნებული დეტალები ფაქტების გადამოწმების შენიშვნებშია აღნიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
