საყურადღებო გამოკითხვა კიბოსთან დაკავშირებულ შეთქმულების თეორიებზე

ეპოქაში, როცა ინტერნეტში მცდარი ინფორმაცია ვირუსებივით სწრაფად ვრცელდება, კიბოსთან დაკავშირებული შეთქმულების თეორიებისა და ვაქცინების მოწინააღმდეგეების შესახებ მომზადებულმა სატირულმა კვლევამ კრიტიკა დაიმსახურა.

„ყველაფერი იწვევს კიბოს? კიბოს პრევენციის რწმენები და დამოკიდებულებები ვაქცინების მოწინააღმდეგეებში, ბრტყელი დედამიწისა და ცარიელი სიტყვების მორწმუნეებში: ონლაინ ჯვარედინ-სექციური გამოკითხვა“ სახელწოდების კვლევა The Brisith Medical Journal ჟურნალში (BMJ) 2022 წლის 21 დეკემბერს გამოქვეყნდა.

კვლევის ავტორები განმარტავენ, რომ მიზნად დაისახეს „კიბოს შესახებ რწმენის ნიმუშების შეფასება იმ ადამიანებში, რომლებსაც შეთქმულებების სჯერათ, Covid-19 ვაქცინაზე უარს ამბობენ ან ალტერნატიულ მედიცინას ანიჭებენ უპირატესობას“. მკვლევრებმა ასეთი ადამიანები სოციალურ მედიასა და ონლაინ სასაუბრო პლატფორმებზე მოძებნეს და შემდეგ კიბოს ნამდვილი და გავრცელებული მითური მიზეზების შესახებ ჰკითხეს. გამოკითხულთა თითქმის ნახევარი ეთანხმება გამონათქვამს: „როგორც ჩანს, ყველაფერი კიბოს იწვევს“.

მკვლევრების ცნობით, საერთო ჯამში ყველა მონაწილეს შორის კიბოს ნამდვილი მიზეზების ცნობადობა უფრო მაღალი იყო, ვიდრე მის შესახებ შეთქმულების თეორიების რწმენა. ასევე, აუცრელებსა და შეთქმულების ჯგუფების წევრებში კიბოს ნამდვილი მიზეზების ცნობადობა მათ შესადარებელ პირებზე დაბალი იყო. მკვლევრებმა ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ „ციფრულ დეზინფორმაციასა და მის შედეგად შესაძლო მცდარ სამედიცინო გადაწყვეტილებებს შორის პირდაპირი კავშირის“ შესახებ მიგნებები შემაშფოთებელია.

რეაქციები და კრიტიკა

BMJ Twitter-ზე განცხადებაში აღნიშნავდა: „კვლევა ხაზს უსვამს საზოგადოების სირთულეს, განასხვაოს კიბოს ნამდვილი მიზეზები გავრცელებული მითური მიზეზებისგან“. თუმცა კვლევასაც და ჟურნალსაც გარკვეული წინააღმდეგობა შეხვდა.

კიბოს დიაგნოსტიკაში სპეციალიზებულმა ბრიტანელმა პათოლოგმა Clare Craig-მა განაცხადა: „ეს საშინელი სტატიაა, რომელიც Covid ვაქცინებთან დაკავშირებით შეშფოთებული ადამიანების გაშავებას ცდილობს“. კვლევა და მისი მეთოდოლოგია Twitter-ზე მკაცრად გააკრიტიკა ლონდონის Queen Mary-ის უნივერსიტეტის პროფესორმა Norman Fenton-მაც.

ესპანეთის ქალაქ ბარსელონაში კატალონიის ონკოლოგიის ინსტიტუტის სამედიცინო ეპიდემიოლოგმა და კვლევის ავტორმა Laura Costas-მა განაცხადა, რომ სოციალურ მედიაში Covid-19 ვაქცინაზე ფოკუსირებული მრავალი კრიტიკოსი კვლევის აზრს ამტკიცებდა: მცდარი ინფორმაცია ინტერნეტში ფართოდ ვრცელდება.

„კომენტარების უმეტესობა ფოკუსირებული იყო Covid-19 მითების გავრცელებაზე, რაც კვლევის პირდაპირი თემა არ ყოფილა, და BMJ ავტორებისა და სამეცნიერო საზოგადოების მოტივაციებს ეჭვქვეშ აყენებდა, თითქოს მათ საერთო ბოროტი ფარული გეგმა ჰქონდათ. ისინი სამეცნიერო მეთოდისთვის დამახასიათებელი კრიტიკული აზროვნების აუცილებლობას უსვამდნენ ხაზს, მაგრამ ოფიციალური წყაროებიდან მოსულ ყოველ ინფორმაციას დოგმატურად უარყოფდნენ. ინფორმაციის მასობრივი ნაკადის გამო საზოგადოებას უჭირს კიბოს ნამდვილი და მითური ან დაუმტკიცებელი მიზეზების განსხვავება. ამიტომ BMJ-ის საშობაო ნომრის სულისკვეთების შესაბამისად ეს კვლევა გარკვეული სატირით დავგეგმეთ.“

BMJ-ს ორიგინალური, სატირული და უჩვეულო კვლევებით სავსე საშობაო ნომრის გამოცემის ხანგრძლივი ისტორია აქვს.

კვლევის დეტალები

Costas-მა და კოლეგებმა გამოკითხვის მონაწილეები ისეთი ონლაინ ფორუმებიდან მოიძიეს, როგორიცაა 4chan და Reddit, რომლებიც ანონიმური მომხმარებლების სადავო შინაარსით არის ცნობილი. მონაცემები ცნობილი ესპანური ონლაინ ფორუმებიდან, ForoCoches-იდან და HispaChan-იდანაც მიიღეს. Costas-ის თქმით, ეს საიტები შეგნებულად შეარჩიეს, რადგან ფიქრობდნენ, რომ „შეთქმულების რწმენები უფრო გავრცელებული იქნებოდა“. რამდენიმე ფორუმიდან შეგროვდა 1494 მონაწილე. მათგან 209 Covid-19-ის წინააღმდეგ აუცრელი იყო, 112 ჩვეულებრივი მედიცინის ნაცვლად ალტერნატივებს ანიჭებდა უპირატესობას, ხოლო 62 აცხადებდა, რომ ბრტყელი დედამიწის სჯეროდა.

შემდეგ გუნდმა კიბოს რისკფაქტორების შესახებ კითხვებით შეაფასა მონაწილეთა რწმენები ნამდვილი და დაუმტკიცებელი მიზეზების თაობაზე: კიბოს ცნობადობის საზომით (CAM) და CAM-ის მითური მიზეზების სკალით (CAM-MYCS). ორივე შემთხვევაში პასუხები ხუთქულიან სკალაზე შეფასდა, „სრულად არ ვეთანხმები“-დან „სრულად ვეთანხმები“-მდე.

CAM აფასებდა მონაწილეთა წარმოდგენებს კიბოს რისკის მომატების 11 ცნობილ ფაქტორზე:

1. აქტიური ან პასიური მოწევა;
2. ალკოჰოლის მიღება;
3. ფიზიკური აქტივობის დაბალი დონე;
4. წითელი ან გადამუშავებული ხორცის მოხმარება;
5. ბავშვობაში მზით დამწვრობა;
6. კიბოს ოჯახური ისტორია;
7. ადამიანის პაპილომავირუსის (HIV) ინფექცია;
8. ჭარბი წონა;
9. 70 წლის ან უფროსი ასაკი;
10. ბოსტნეულისა და ხილის მცირე მოხმარება.

დაკავშირებული თემა: მოკლედ, რა არის კიბოს მიზეზები?

მკვლევრები განმარტავენ, რომ CAM-MYCS გამოკითხვა კიბოს მითური მიზეზების რისკის აღქმაზე 12 კითხვას შეიცავდა — მიზეზებზე, რომლებიც გავრცელებული წარმოდგენით კიბოს იწვევს, თუმცა მეცნიერული მხარდაჭერა არ აქვს. მათ შორის იყო:

• პლასტმასის ბოთლებიდან სასმელების დალევა;
• ხელოვნური დამატკბობლების ან დანამატების და გენმოდიფიცირებული საკვების მოხმარება;
• მიკროტალღური ღუმელები;
• აეროზოლის ჭურჭლის, მობილური ტელეფონებისა და საწმენდი საშუალებების გამოყენება;
• ელექტროგადამცემი ხაზების სიახლოვეს ცხოვრება;
• სტრესის განცდა;
• ფიზიკური ტრავმის მიღება;
• ელექტრომაგნიტური სიხშირეების ან არაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედება, მაგალითად Wi-fi ქსელები, რადიო და ტელევიზია.

კიბოს ყველაზე ფართოდ მხარდაჭერილი მითური მიზეზები იყო დანამატების, 63,9%-ის, ან დამატკბობლების, 50,7%-ის, შემცველი პროდუქტები, სტრესის განცდა, 59,7%, და გენმოდიფიცირებული საკვები, 38,4%.