სიდნი ფარბერი და ამინოპტერინი: დროებითი რემისიების დაბადება (1947-48)
ამ სტატიაში
სიდნი ფარბერი და ამინოპტერინი: დროებითი რემისიების დაბადება (1947-48)
120-ე დღეს ვისაუბრეთ აზოტიანი იპერიტის მოკლე რეგრესიებზე, 121-ე დღეს კი იმ საზომზე, რომლითაც ასეთი გამოცდები უნდა შეფასდეს. დღეს ჩვენ ვუახლოვდებით პასუხებს, რომლებიც ბავშვებში და ახალი პრინციპით მიიღეს: ისევ დროებითს, მაგრამ დიდი გამოძახილით. სცენა ბოსტონში, ბავშვთა საავადმყოფოს სარდაფში მდებარე პათოლოგიის ლაბორატორიაა. ამ ამბის გმირი სწორი იდეით კი არა, თავდაპირველად არასწორი მიმართულებით გადადგმული ნაბიჯით იწყებს; ნამდვილი გაკვეთილიც იქაა.
ვიტამინი, იმედი, მცდარი ვარაუდი
ამბავი ინდოეთში, ერთი ვიტამინით იწყება. ლუსი უილსმა, რომელიც 1928-1933 წლებში ძირითადად ბომბეიში, ჰაფკინის ინსტიტუტში მუშაობდა, აჩვენა, რომ ორსულობისას და ტროპიკულ რეგიონებში გავრცელებული მაკროციტული ანემია საფუარის ექსტრაქტით როგორც შეიძლებოდა თავიდან აცილებულიყო, ისე განკურნებულიყო (BMJ, 1931). მოქმედ ფაქტორს გარკვეული ხანი „უილსის ფაქტორს" ეძახდნენ; მოგვიანებით გაირკვა, რომ ეს ფოლატი იყო. 1946 წლის 31 მაისს Science-ში გამოქვეყნებულმა თექვსმეტავტორიანმა სტატიამ, რომლის ავტორებს შორის Y. Subbarow იყო, „ღვიძლის L. casei ფაქტორის" (ფოლიუმის მჟავა) აგებულება და სინთეზი აცნობა. ფოლიუმის მჟავის მიღება უკვე კოლბაში შეიძლებოდა.
ფარბერი იმხანად ბოსტონის ბავშვთა საავადმყოფოს პათოლოგი იყო. ერთი ცნობით, ფოლიუმის მჟავის გამოცდა ინდოეთიდან მოსულ ბრიტანულ კვლევას ეყრდნობოდა; ფარბერის დასაბუთება პირველწყაროდან არ წამიკითხავს. შედეგი კი, როგორც ჩანს, ცხადია: Science-ის 1947 წლის 19 დეკემბრის სტატიის მიხედვით (ფარბერი და ხუთი თანაავტორი), ფოლიუმის მჟავის კონიუგატებმა ლეიკემია შესამჩნევად დააჩქარა. პირველი ნაბიჯის ზიანი აღრიცხული და გამოქვეყნებული იყო.
აქედან ფარბერმა (ერთი ისტორიული შეფასებით) დასკვნა გააკეთა: თუ ფოლიუმის მჟავა ლეიკემიას კვებავს, მისი მოქმედების დამბლოკავ ნივთიერებას შეეძლო მისი შეჩერება. ეს ლოგიკა იყო „ჯადოსნური ტყვიის" ტრადიცია, რომელსაც 96-ე დღეს შევხვდით, ანუ უჯრედის ქიმიის დასახვედრი ფიქრი, ამჯერად სისხლის კიბოზე გამოყენებული.
საპირისპირო მოლეკულა სარდაფის ლაბორატორიაში
ფოლიუმის მჟავის საპირისპირო მზად იყო: Lederle Laboratories-ის (American Cyanamid) ქიმიკოსებმა 1947 წელს ფოლიუმის მჟავას მსგავსი ანტაგონისტი, ამინოპტერინი, სინთეზირებული ჰქონდათ (Seeger, Smith და Hultquist, J Am Chem Soc). იმავე წელს Lederle-დან Franklin, Stokstad და Jukes აცხადებდნენ, რომ მსგავსი ანტაგონისტი თაგვებსა და წიწილებში ფოლიუმის მჟავის უკმარისობას აჩქარებდა, საკმარისი ფოლიუმის მჟავის მიცემისას კი ეფექტი დაძლეული იყო. ერთი წყაროს მიხედვით, ფარბერის თხოვნით SubbaRow-ს გუნდმა ანტიფოლატები, მათ შორის ამინოპტერინი, შეიმუშავა.
პირველი ბავშვის ვინაობა წყაროებში წინააღმდეგობრივია. Boston Globe-ის 2011 წლის თხრობაში ეს არის დაახლოებით ორი წლის რობერტ სანდლერი („R.S."), რომელიც დორჩესტერში ცხოვრობდა თავის ერთკვერცხა ტყუპთან, ელიოტთან ერთად. მას საავადმყოფოში 1947 წლის აგვისტოს ბოლოს აწვენდნენ; ამინოპტერინის ინექციები 1947 წლის 28 დეკემბერს დაიწყო; იანვრის შუახანებში ის ისევ დადიოდა, სისხლდენა შეწყვეტილი იყო, მადა დაბრუნებოდა. სხვა წყარო პირველ ბავშვს აღწერს როგორც რვა წლის ბიჭს, 41 გრადუსიანი (106 °F) ცხელებით, რომლის მკურნალობა 1947 წლის 16 დეკემბერს დაიწყო. ორივეს შეთანხმება ვერ შევძელი; ჩავწერე fact-check ყუთში. Globe ასევე იუწყება, რომ რემისია დროებითი იყო და ბავშვმა სიცოცხლე 1949 წლის აპრილში დაკარგა.
თექვსმეტი ბავშვი, ათი რემისია
შედეგები New England Journal of Medicine-ში 1948 წლის 3 ივნისს გამოქვეყნდა (Farber, Diamond, Mercer, Sylvester და Wolff; ტომი 238, გვ. 787-793). ამინოპტერინი თექვსმეტ ბავშვს მიეცათ და ათს დროებითი რემისია ჰქონდა: სისხლსა და ძვლის ტვინში ბლასტები შემცირდა ან გაქრა, ნორმალური სისხლწარმოქმნა აღდგა, ღვიძლი და ელენთა დაპატარავდა, ერთ შემთხვევაში კი კანქვეშა კვანძები, რომლებიც სავარაუდოდ ლეიკემიური იყო, უკან დაიხია. ერთი მიმოხილვით, თერაპიის შეწყვეტის შემდეგ სრული რემისიის ყველაზე ხანგრძლივი ხანგრძლივობა 47 დღე იყო. სხვა წაკითხვით, დღიური დოზა 0,25-დან 1,0 მგ-მდე რეგულირდებოდა, ორ ბავშვს რემისია არ ჰქონია, ოთხმა ბავშვმა კი რამდენიმე თვეში სიცოცხლე დაკარგა; დეტალურად აღწერილი ხუთი პასუხის მიმცემიდან ორი ავადმყოფობის დაწყებიდან 16 და 23 თვის შემდეგაც ჯერ კიდევ „კონტროლის ქვეშ" იყო.
აბსოლუტური ეფექტი: თექვსმეტიდან ათმა ბავშვმა, დაახლოებით 62 პროცენტმა, უპასუხა. კონტექსტისთვის: უმკურნალებელი შემთხვევების 1952 წლის მიმოხილვაში მედიანური გადარჩენა 3,9 თვე იყო (ვიმეორებ მიმოხილვიდან). იგივე მიმოხილვა ამბობს, რომ ეფექტის სიდიდის გამო მიკერძოება გონივრულად გამოირიცხება; ამის მიუხედავად, შესაფერისი სქემებისთვის მოგვიანებით კონტროლირებადი კვლევები გახდა საჭირო.
მიღება ცივი იყო. Dana-Farber-ის საკუთარი ისტორიის გვერდი წერს, რომ სამეცნიერო საზოგადოების უმეტესობამ არ დაიჯერა, სარდაფში მცირე თანხით მომუშავე ახალგაზრდა პათოლოგი კი „თავხედად" მიიჩნიეს. მეორე მხრივ, ექიმები ურეკავდნენ და ტელეგრამებს აგზავნიდნენ დახმარების სათხოვნელად. დამეშეკის ჯგუფმა 32 პაციენტიდან 10-ში, ვინც ანტიფოლატს ერთი კვირა ან მეტი ხანი იღებდა, რემისია შეატყობინა და აღნიშნა, რომ პრეპარატები ლეიკემიაში „სრულებით არ არის განმკურნებელი". თავად ფარბერმა 1949 წელს დაახლოებით სამოცი ბავშვი კიდევ შეატყობინა; ნახევარზე მეტს მნიშვნელოვანი რემისია ჰქონდა, მაგრამ სიტყვა „განკურნების" გამამართლებელი მტკიცებულება არ არსებობდა.
ანტიმეტაბოლიტი: მიმბაძველი მოლეკულა
ამინოპტერინი ფოლიუმის მჟავის ფორმას ბაძავს და ფოლატის მომთხოვნ ფერმენტებს ბლოკავს. სწრაფად გაყოფადი უჯრედები ამ ნაკლოვანებისთვის ყველაზე მძიმე საფასურს იხდიან: ლეიკემიური უჯრედებიც და ძვლის ტვინის ნორმალური უჯრედებიც. Lederle-ს ცხოველური მონაცემები აჩვენებდა, რომ ეფექტი საკმარისი ფოლიუმის მჟავით დაიძლეოდა; ამ შექცევადობას ვკითხულობ როგორც მინიშნებას, რომ პრეპარატი მართლაც ფოლატის გზას უმიზნებდა.
რემისია ნიშნავს დაავადების გაზომვად უკუგანვითარებას სისხლსა და ძვლის ტვინში; ის განკურნებას არ ნიშნავს. სტატიის ისტორიული მნიშვნელობაც აქ არის: ლეიკემია იმ პირველ მაგალითებს შორისაა, რომლებზეც ასე ნათლად ჩანდა, რომ წამალს შეუძლია დაავადების გაზომვადად უკან დახევა. „პირველის" მტკიცებას ვარბილებ: კვლევა ბავშვთა ლეიკემიაში ფართოდ პიონერულად მიიჩნევა, მაგრამ 1948 წლამდე ყველა მცდელობა სისტემურად არ შემიდარებია.
საფასური და საზღვრები: დროებითი, მძიმე, არასრულად მოყოლილი
ამინოპტერინის საფასური მძიმე იყო: თავად ფარბერი ხაზს უსვამდა, რომ ცვლილებები დროებითი იყო და სერიოზულ გვერდით ეფექტებთან ერთად მოდიოდა. წყაროები ახსენებენ მძიმე სტომატიტს (პირის ღრუს ლორწოვანის წყლულები), შინაგან სისხლდენას და ძვლის ტვინის აპლაზიას; ერთ შემთხვევაში ტვინი დაცარიელებული იყო და ღვიძლის ექსტრაქტი სცადეს. რემისიები კვირებსა და თვეებს გრძელდებოდა, მუდმივი არ ყოფილა. მიმოხილვებში, რომლებიც წავიკითხე, ერთდროული საკონტროლო ჯგუფი არ იხსენიება; შედარება ისტორიულ შემთხვევებთან კეთდება.
ფოლიუმის მჟავის გამოცდამაც დააჩქარა დაავადება; ერთი წყაროს მიხედვით, ის ოთხმოცდაათ პაციენტზე იყო ჩატარებული, მაგრამ ეს რიცხვი პირველად ტექსტში ვერ გადავამოწმე. ბავშვებთან ჩატარებულ კვლევებში 121-ე დღის საზომი კიდევ ერთი საფეხურით უფრო მძიმეა: მშობლის ნებართვა არ არის იგივე, რაც თავად ბავშვის მდგომარეობა. წყაროები, რომლებიც განვიხილე, 1947-48 წლების გამოცდებში თანხმობას არ ახსენებენ და ამ სიცარიელეს არ ვავსებ.
და ბოლოს, დამსახურების საკითხი: ვინ შექმნა ამინოპტერინი, წყაროებში გაფანტულია. Globe SubbaRow-ზე მიუთითებს, ერთი მიმოხილვა SubbaRow-სა და Harriett Kiltie-ზე, ქიმიური ლიტერატურა კი Seeger-ზე, Smith-სა და Hultquist-ზე; 1948 წლის ნაშრომის ავტორთა სიაში Lederle-ის ქიმიკოსები არ არიან. იმ ამბებში, სადაც შრომა ბევრ ხელს შორის იყო გაყოფილი, კითხვა, ვის ეკუთვნის სახელი, ხშირად ღია რჩება; ამას ვწერ როგორც დაკვირვებას და არა როგორც განაჩენს.
რა დარჩა
- ანტიმეტაბოლიტის პრინციპი: უჯრედის ქიმიის დარღვევა მიმბაძველი მოლეკულით
- სისხლსა და ძვლის ტვინში გაზომვადი პასუხის (რემისიის) საზომი
- მეტოტრექსატი: მსგავსი, ნაკლები გვერდითი ეფექტის წამალი, რომელმაც ამინოპტერინი ჩაანაცვლა
რა დაეცა ან შეიზღუდა
- ვარაუდი, რომ ბავშვთა ლეიკემია წამლებისთვის სრულიად დახურულია
- ერთი წამლით მდგრადი რემისიის მოლოდინი
- თავად ამინოპტერინი: გვერდითი ეფექტების გამო მისი ადგილი სხვა მოლეკულამ დაიკავა
არასწორი მიმართულებიდან სწორისკენ. ღერძი 1946-1950 წლებს მოიცავს; ნიშნულები წლიური ინტერვალებია. ნარინჯისფერი ყუთები სინთეზსა და გაფართოებას აჩვენებს, წითელი ყუთი საპირისპირო შედეგს (ფოლიუმის მჟავას მიერ ლეიკემიის დაჩქარება), მწვანე ყუთი რემისიის შეტყობინებას. 1947 წლის დეკემბრის პირველი ამინოპტერინის პაციენტის თარიღი სქემაზე არ არის, რადგან წყაროები ერთმანეთს ეწინააღმდეგება.
რა დარჩა დღევანდელ პროტოკოლებში
ამ ამბის პირველ გამოძახილზე თურქეთში გადამოწმებული წყარო ვერ ვიპოვე; ადგილობრივ კავშირს არ ვიგონებ. შემიძლია ზოგადი დასკვნა დავწერო: დღეს მეტოტრექსატი ბავშვთა მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემიის მკურნალობის სტანდარტულ კომპონენტად ითვლება (ერთი ისტორიული მიმოხილვის მიხედვით). ესე იგი, წამლების ოჯახი, რომელიც მსოფლიოს ბევრ ადგილას ლეიკემიის პროტოკოლში შედის, 1948 წელს ბოსტონში თექვსმეტი ბავშვის შესახებ ერთ შეტყობინებამდე მიდის. დღევანდელი განკურნების მაჩვენებლები (წყაროების მიხედვით დაახლოებით 80-85 პროცენტი) ერთი წამლისგან კი არა, მომდევნო ათწლეულების კომბინაციებისა და დამხმარე მკურნალობის კვლევებისგან მოდის.
1931 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა, რა ეწინააღმდეგება
- NEJM მონაცემები: Farber S, Diamond LK, Mercer RD, Sylvester RF Jr, Wolff JA. N Engl J Med 1948;238(23):787-793, 1948 წლის 3 ივნისი (Haematologica-ს კომენტარი, PubMed ჩანაწერი). თავად სტატია არ გამიხსნია; შინაარსი Haematologica-ს კომენტარიდან (Izraeli 2022) და James Lind Library-ის მიმოხილვიდან (Spain, Kadan-Lottick) არის. ავტორის გვარი ზოგ გვერდზე „Slyvester"-ად არის დაბეჭდილი.
- სტატიის სათაური: PubMed და Haematologica წერენ „produced by folic acid antagonist"; James Lind Library — „prolonged by". პირველი გამოვიყენე.
- რიცხვები: 16 ბავშვი, 10 რემისია (Haematologica, Dana-Farber, ASCO Post, Wikipedia). „სრული რემისიის ყველაზე ხანგრძლივი 47 დღე" Haematologica-ს კომენტარიდან არის; დღიური დოზა 0,25-1,0 მგ, ორ ბავშვთან პასუხის არქონა, ოთხთან რამდენიმე თვეში სიცოცხლის დაკარგვა და დეტალურად აღწერილი ხუთი პასუხის მიმცემი მხოლოდ James Lind Library-შია; ეს რიცხვები ვერ გადავამოწმე.
- პირველი პაციენტი: Boston Globe (2011): რობერტ სანდლერი, დაახლოებით ორი წლის, 1947 წლის 28 დეკემბერი; James Lind Library: რვა წლის ბიჭი, 1947 წლის 16 დეკემბერი. Dana-Farber-ის გვერდი წერს, რომ ამინოპტერინი თექვსმეტ ბავშვს „1947 წლის ნოემბერში" მიეცა. სამი თარიღი ეწინააღმდეგება ერთმანეთს; პირველად ტექსტს ვერ მივწვდი. წინადადება, რომელსაც Globe NEJM-დან ციტირებს, სიტყვასიტყვით არ გადმომიტანია.
- ფოლიუმის მჟავის გამოცდა: თარიღი და მონაცემები (Science 106:619-621, 1947 წლის 19 დეკემბერი) PubMed ჩანაწერიდან; PubMed-ში აბსტრაქტი არ არის. „შესამჩნევად დააჩქარა" Haematologica-ს კომენტარიდან არის. რიცხვი „ოთხმოცდაათი პაციენტი" მხოლოდ James Lind Library-შია და ვერ გადამოწმდა; იმავე წყაროს მტკიცება, რომ „ყველამ უეცრად სიცოცხლე დაკარგა", ტექსტში არ შემიტანია.
- ფოლიუმის მჟავის ისტორია: უილსის ჰაფკინის ინსტიტუტის პერიოდი და BMJ 1931 მონაცემები Wikipedia-ს Lucy Wills გვერდიდან არის. იმავე ენციკლოპედიის „History of cancer chemotherapy" გვერდი წერს, რომ უილსმა ფოლიუმის მჟავა 1937 წელს აღმოაჩინა; ეს 1931 წლის თარიღს ეწინააღმდეგება და არ გამომიყენებია. სინთეზის სტატია (Angier და სხვ., Science 1946;103(2683):667-669) PubMed ჩანაწერიდან არის; ავტორებს შორის Subbarow არის, დაწესებულების ინფორმაცია ჩანაწერში არ არის.
- ამინოპტერინის წყარო: Seeger-Smith-Hultquist (J Am Chem Soc 1947;69(10):2567) Haematologica-ს მითითებიდან არის; არ გამიხსნია. „Lederle-დან" დასკვნა მისგან გამომდინარეობს, რომ Seeger, Smith და Hultquist სინთეზის სტატიის ავტორებს შორისაც არიან. Franklin-Stokstad-Jukes (Proc Soc Exp Biol Med 65:368, 1947) Lederle-თან არის დაკავშირებული; გვერდზე წერია „ერთი ანტაგონისტი", რომ ამინოპტერინი იყო, არ გადამიმოწმებია.
- დამსახურების კონფლიქტი: Globe წერს, რომ SubbaRow-მ სინთეზის გზა იპოვა; James Lind Library — რომ SubbaRow-ს ლაბორატორიამ ანტიფოლატები ფარბერის თხოვნით შეიმუშავა; ერთი Wikipedia გვერდი ასახელებს SubbaRow-სა და Harriett Kiltie-ს. ცნობა, რომ SubbaRow-მ სიცოცხლე 1948 წლის 8 აგვისტოს 53 წლის ასაკში დაკარგა, მხოლოდ Wikipedia-შია.
- მიღება: „ეჭვი" და „ურწმუნოება" Dana-Farber-ის გვერდზე და James Lind Library-შია; სიტყვა „თავხედი" Dana-Farber-ის საკუთარი აღწერაა. დამეშეკის ჯგუფი 10/32 და 1949 წლის ~60 ბავშვი James Lind Library-დან არის.
- გადარჩენა და განკურნება: მედიანა 3,9 თვე (1952 წლის მიმოხილვა) და დაახლოებით 85 პროცენტი განკურნება (Pui 2009; NIH 2010) James Lind Library-დან არის; American Society of Hematology-ს გვერდი 2008 წლისთვის დაახლოებით 80 პროცენტს ასახელებს. ორი რიცხვი, სხვადასხვა წყარო და წელი.
- მეტოტრექსატი: ASCO Post წერს „უფრო ეფექტური, ნაკლები გვერდითი ეფექტით", James Lind Library — „შესადარი ეფექტურობა, ნაკლები გვერდითი ეფექტი". მე მხოლოდ „ნაკლები გვერდითი ეფექტი" დავწერე.
- საკონტროლო ჯგუფი და თანხმობა: დასკვნა, რომ ერთდროული საკონტროლო ჯგუფი არ ყოფილა, რეზიუმეებიდან გამოვიტანე და არა თავად სტატიიდან. განხილულ წყაროებში 1947-48 წლების გამოცდებში თანხმობისა თუ მშობლის ნებართვის შესახებ ინფორმაცია არ არის. სიცარიელე ღია დარჩა.
- ფარგლებს გარეთ: Jimmy Fund და 1948 წლის მაისის რადიოგადაცემა ხვალ; მეტოტრექსატი, Min Chiu Li (1956) და მრავალწამლიანი სტრატეგია (1965) მომდევნო დღეებში.
Jimmy Fund (1948)
საიდან უნდა მოსულიყო ფული სარდაფის ლაბორატორიისთვის? გამოქვეყნებამდე დაახლოებით ორი კვირით ადრე, 1948 წლის მაისში, რადიოგადაცემაში გამოჩნდა ბავშვი პაციენტი და ერთი სახელი. ხვალ ამ ამბავს მოგიყვებით, როცა თარიღები და წყაროები გადამოწმდება, იმასთან ერთად, რას ნიშნავდა პაციენტის სახელი და რატომ ჰქონდა ასეთი გამოძახილი.
ავტორის შენიშვნა: ამ ტექსტში ვცადე, ფარბერი მხოლოდ გმირად არ დამეწერა. მისი პირველი ნაბიჯი არასწორი მიმართულებით წავიდა და მან ეს გამოაქვეყნა; მეორე ნაბიჯმა დროებითი, მაგრამ რეალური პასუხი მოიტანა. რიცხვების ნაწილი პირველადი სტატიიდან კი არა, მისი შემაჯამებელი მიმოხილვებიდან არის; რომლები, fact-check ყუთში გამოვყავი. იმაზე, ვინ იყო პირველი პაციენტი და ვინ შექმნა წამალი, წყაროები არ ემთხვევა; ერთი არ ამირჩევია მეორის წაშლით.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Farber S, Diamond LK, Mercer RD, Sylvester RF Jr, Wolff JA. Temporary remissions in acute leukemia in children produced by folic acid antagonist, 4-aminopteroyl-glutamic acid (aminopterin). N Engl J Med 1948;238(23):787-793. doi:10.1056/NEJM194806032382301 (თავად სტატია არ გახსნილა; შინაარსი მეორეული წყაროებიდან).
- Farber S, Cutler EC, Hawkins JW, Harrison JH, Peirce EC 2nd, Lenz GG. The action of pteroylglutamic conjugates on man. Science 1947;106(2764):619-621 (PubMed ჩანაწერი; აბსტრაქტის გარეშე).
- Angier RB და სხვ. The structure and synthesis of the liver L. casei factor. Science 1946;103(2683):667-669.
- Izraeli S. Haematologica 2022;107(4):782. doi:10.3324/haematol.2022.280670 (1948 წლის NEJM სტატიის ისტორიული კომენტარი; Seeger და სხვ. მითითების წყარო).
- Spain P, Kadan-Lottick N. Observations of unprecedented remissions following novel treatment for acute leukemia in children in 1948. JLL Bulletin (jameslindlibrary.org); J R Soc Med 2012;105:177-181. doi:10.1258/jrsm.2012.12k013.
- Boston Globe Magazine. The legacy of R.S., 2011 წლის 13 ოქტომბერი (bostonglobe.com).
- Dana-Farber Cancer Institute. Sidney Farber, MD (dana-farber.org/about/history/sidney-farber).
- American Society of Hematology. Curing Pediatric Acute Lymphocytic Leukemia (hematology.org/about/history/50-years/curing-pediatric-all).
- Mukherjee S. İmparatorluğun Kralı / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (ამ ტექსტისთვის ცალკე არ გადამოწმებულა.)
ეს ტექსტი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში" 122-ე დღეა და ამინოპტერინის შესახებ პირველ ანგარიშებს ბავშვთა ლეიკემიაში ისტორიულ მოვლენად გადმოსცემს. ის პოპულარულ-ისტორიული შინაარსისაა; დიაგნოსტიკური ან სამკურნალო რეკომენდაცია არ არის. თქვენი ჯანმრთელობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა, fact-check შენიშვნებშია მითითებული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
