ტესტოსტერონის დეფიციტის სიმპტომები, მკურნალობა, ანდროპაუზა და პროსტატის კიბო

მამაკაცებში ტესტოსტერონი ახალგაზრდობაში იზრდება და 30-იან წლებში პიკს აღწევს. 40-იანებიდან კლებას იწყებს და ასაკთან ერთად ყოველწლიურად %1-2-ით თანდათან მცირდება. 60 წლისთვის თითქმის ყოველი 3 მამაკაციდან 1-ს, 80 წლის შემდეგ კი ყოველი 2-დან 1-ს დეფიციტი აქვს. აშშ-ში ხანდაზმულ მამაკაცთა რაოდენობა 2025 წელს სავარაუდოდ 40 მილიონიდან 60 მილიონამდე, დაახლოებით %43-ით გაიზრდება. ამიტომ ჰიპოგონადიზმი და ანდროპაუზა საავადმყოფოებში, მოვლის სახლებში და სოციალურად მზარდი საზრუნავი გახდება.

50 წლის შემდეგ პროსტატის გასინჯვის ჩვევის მიუხედავად, ამ დროს ანდროპაუზა უმეტესად არ ფასდება. მიზეზი შეიძლება მამაკაცების არასაკმარისი ინფორმირებულობა იყოს.

მამაკაცის მენოპაუზად ცნობილი ანდროპაუზა, ასაკთან ერთად ტესტოსტერონის კლებასა და შედეგად განვითარებულ სიმპტომებს ნიშნავს. უფრო სამედიცინო განმარტებით, სხვა დაავადებებისგან დამოუკიდებლად ასაკთან დაკავშირებულ ტესტოსტერონის შემცირებას (შრატში < 8-11 nmol/L ან < 300 ng/dL) და მის კლინიკურ ნიშნებს ანდროპაუზა (გვიანი ჰიპოგონადიზმი) ეწოდება.

რა განსხვავებაა ჰიპოგონადიზმსა და ანდროპაუზას შორის?

განსხვავება მარტივია: ანდროპაუზა, მამაკაცის ცხოვრების ბუნებრივი ნაწილია, როცა ჰორმონები დაახლოებით 30 წლიდან იკლებს და 60-იანი წლების ბოლომდე, პლატომდე, შემცირებას განაგრძობს. ჰიპოგონადიზმი კი ტესტოსტერონის არწარმოქმნა ან მცირე წარმოებაა სხვადასხვა მიზეზით — სათესლეების ან ტვინის პრობლემა, სტრესი, ცუდი კვება, წინასწარ არსებული დაავადება და სხვ.

რა სიმპტომები აქვს მამაკაცის ჰიპოგონადიზმს?

• სქესობრივი სურვილის დაქვეითება,
• დილის ერექციის დაკარგვა და ერექციის დარღვევა, 
• ფსიქიკური დაძაბულობა,
• ძვლის სიმკვრივისა და კუნთოვანი მასის შემცირება,
• ამის საპირისპიროდ ცხიმოვანი მასის, განსაკუთრებით მუცლის გარშემო, ზრდა.
• ინტელექტუალური აქტივობის შესუსტება, 
• ღამით უძილობა.

ანდროპაუზის სიმპტომები დაბერების ბუნებრივ შედეგადაც ითვლება და ამიტომ ხშირად უგულებელყოფილია. დიაბეტის, ჰიპერტენზიის მსგავსი თანმხლები დაავადებები, სიმსუქნე, ალკოჰოლი, თამბაქო და ფსიქოლოგიური სტრესი ტესტოსტერონს კიდევ ამცირებს. ამიტომ ნიშნების გათვალისწინება და საჭირო ზომები ასაკოვანი მამაკაცის უკეთესი ცხოვრების ხარისხისთვის მნიშვნელოვანია.

ასაკობრივი კლების კლინიკური მნიშვნელობის საკითხთან ერთად, სხვა დაავადებებსა და არასასურველ ჩვევებთან კავშირის გამო დღეს ტესტოსტერონის დამატებითი მკურნალობის სარგებელზე მნიშვნელოვანი კამათია.

ტესტოსტერონის შესაძლო სარგებელი ხანდაზმულ (ანდროპაუზის) მამაკაცებში

1. მოქმედება სხეულის აგებულებაზე, კუნთოვან მასასა და ძალაზე
   ტესტოსტერონი კუნთისა და ცხიმის მნიშვნელოვანი მარეგულირებელია. კვლევებში ხანდაზმულთა შრატის ტესტოსტერონის მატება, განსაკუთრებით ტანზე უცხიმო მასის ზრდას და კიდურებში ცხიმის კლებას ახლდა. თუმცა გარეგნობის გაუმჯობესების მიუხედავად, კუნთის ძალაზე მონაცემები მკაფიო არ არის. ქრონიკული ფილტვის დაავადებისთვის კორტიზონის მიმღებ ხანდაზმულებში ძალა და ფიზიკური ფუნქცია გაუმჯობესდა, ჯანმრთელ ასაკოვან მამაკაცებში კი დადებითი გავლენა ვერ აჩვენეს.
2. ტესტოსტერონის მოქმედება ძვლის მეტაბოლიზმზე
   ძვლის სიმკვრივის კლება მხოლოდ ქალების კი არა, ასაკოვანი მამაკაცების პრობლემაცაა. საკმარისი ტესტოსტერონი ოსტეოპოროზისგან დაცვაში მნიშვნელოვანია. კვლევებით ყველა ჯანმრთელ ხანდაზმულში მკურნალობა სიმკვრივეს არ ზრდის. მოსარგებლე ჯგუფი შეზღუდულია და სარგებელი მხოლოდ დაბალი ტესტოსტერონის მქონეებში აჩვენეს.
3. ტესტოსტერონის მოქმედება სქესობრივ ფუნქციაზე
   სქესობრივ ფუნქციაზე ფსიქოლოგიური, ჰორმონული, ნევროლოგიური და სისხლძარღვოვანი ფაქტორები მოქმედებს. დიაბეტისა და ჰიპერტენზიის გარდა, სიმსუქნე, ზოგი წამალი, სტრესი და დაძაბულობაც გავლენას ახდენს.
   ასაკობრივი ტესტოსტერონის კლება სურვილსა და ფუნქციას აუარესებს, თუმცა კვლევებში ერექციის დარღვევასთან მკაფიო კავშირი არ ჩანს. ზოგ კვლევაში განსაკუთრებით დაბალი ტესტოსტერონის მკურნალობამ სურვილსა და ერექციაზე მცირე დადებითი ეფექტი აჩვენა; ნორმალურთან ახლო ან ნორმალურ დონეზე კი ეფექტი გაცილებით ნაკლებია.
4. გავლენა განწყობასა და ცხოვრების ხარისხზე
   დაბალი ტესტოსტერონი შეიძლება სუსტად უკავშირდებოდეს დეპრესიულ განწყობას, ინტელექტუალურ დაქვეითებასა და ალცჰაიმერის დაავადებას. თუმცა მკურნალობის გავლენა დეპრესიასა და ცხოვრების ხარისხზე ჯერ გაურკვეველია. გასათვალისწინებელია, რომ სქესობრივი ფუნქციის დადებითი ცვლილება განწყობასა და ცხოვრების ხარისხზეც უკეთ აისახება.
5. ტესტოსტერონის გავლენა ტიპი 2 დიაბეტსა და მეტაბოლური სინდრომის კომპონენტებზე
   დაბალი ტესტოსტერონი ტიპი 2 დიაბეტისა და/ან მეტაბოლური სინდრომის (სიმსუქნე, ინსულინრეზისტენტობა და ქოლესტერინის დარღვევა) მქონე მამაკაცებში ხშირია. კვლევებში ტესტოსტერონსა და სიმსუქნეს, ინსულინრეზისტენტობასა და ქოლესტერინის დარღვევას შორის უკუკავშირი აჩვენეს. თუმცა მკურნალობის შემდეგ გაუმჯობესების დასადასტურებლად უფრო ფართო კვლევებია საჭირო.

ტესტოსტერონის შესაძლო რისკები ხანდაზმულ (ანდროპაუზის) მამაკაცებში

1. პროსტატის ჰიპერტროფია (გადიდება) და პროსტატის კიბო
   პროსტატაზე ჰორმონული მკურნალობის უარყოფითი ეფექტი ბუნებრივ შეშფოთებას იწვევს. ტესტოსტერონი პროსტატის განვითარებისთვის საჭიროა. თუმცა პროსტატის კეთილთვისებიან გადიდებასა (BPH) და PSA-ის ზრდაზე გარედან მიღებულ ტესტოსტერონზე მეტად მისი ქსოვილოვანი მეტაბოლიტი დიჰიდროტესტოსტერონი (DHT) მოქმედებს. ზოგი წამლის კომბინაციით ამის თავიდან აცილებაც აჩვენეს. საერთაშორისო პროსტატის სიმპტომთა ქულა (IPSS) 19-ზე მეტი, დიდი პროსტატა და ქვედა საშარდე გზების ჩივილები მკურნალობის არდაწყების რეკომენდაციებში შედის.
   პროსტატის კიბოსა და ტესტოსტერონის ურთიერთობის ხედვა ბოლო წლებში შეიცვალა. ახალი კვლევები ძველი შეხედულების საპირისპიროდ მიუთითებს, რომ მაღალი ტესტოსტერონი კიბოს განვითარებაზე ნავარაუდებ უარყოფით გავლენას არ ახდენს. ასევე ჭარბობს აზრი, რომ ჩანაცვლებითი თერაპია რისკს არ ზრდის.
   2012 წელს გამოქვეყნებულ, 8122 მამაკაცის REDUCE კვლევაში საწყის ტესტოსტერონსა და DHT-ს კიბოსთან კავშირი არ ჰქონდა. 2351 მამაკაცის 22 რანდომიზებული კონტროლირებული კვლევის მეტაანალიზშიც ჩანაცვლებითი მკურნალობის რისკი არ აღმოჩნდა.
   თუმცა დღეს შორსწასული, განმეორებითი და მეტასტაზური პროსტატის კიბოსას ტესტოსტერონი რეკომენდებული არ არის (ასევე მამაკაცის ძუძუს კიბოსას). რისკების თანამედროვე მიმოხილვაში აღინიშნა, რომ ზედმეტად ფრთხილი ძველი სტრატეგიის ნაცვლად შერჩეულ პროსტატის კიბოს პაციენტებს უფრო უსაფრთხოდ შეიძლება შეეთავაზოს. ყველაზე უსაფრთხო ჯგუფია Gleason 6 ან ნაკლები, რადიკალური პროსტატექტომიის შემდეგ, 1 ან 2 წლის განმავლობაში ძალიან დაბალი შრატის PSA-ის მქონე მამაკაცები.
2. გავლენა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე
   ბოლო წლების ხანგრძლივ კვლევებში ტესტოსტერონით ქოლესტერინი გაუმჯობესდა. თუმცა ეს დადებითი მონაცემები მკურნალობის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე სასარგებლო გავლენის სათქმელად არასაკმარისია. ზოგი კვლევა შეზღუდული მოძრაობის ხანდაზმულებში დაავადების გაუარესებასაც ვარაუდობს. საჭიროა სიფრთხილე და სარგებელ-ზიანის მეტი კვლევა.
3. გავლენა სისხლის წარმოქმნაზე
   ცნობილია, რომ ასაკში ტესტოსტერონის კლება ჰემოგლობინის %10-20 შემცირებასა და ანემიას იწვევს. ამიტომ მკურნალობამ ანემიაც შეიძლება გამოასწოროს. თუმცა ჰემოგლობინის მატება სისხლის სიბლანტის ზრდასაც იწვევს — ერთ-ერთ შემზღუდველ რისკს. კლინიკური მნიშვნელობა გაურკვეველია, მაგრამ გულის უკმარისობისა და სისხლძარღვთა დაავადებისას სიფრთხილეა საჭირო. მკურნალობისას ჰემატოკრიტი რეგულარულად უნდა შემოწმდეს.
4. გავლენა ღვიძლზე
   ღვიძლის აღწერილი დაავადებები ძირითადად პერორალურ ტესტოსტერონს უკავშირდება. გვერდითი ეფექტებია კეთილთვისებიანი და ავთვისებიანი სიმსივნეები, ტოქსიკურობა და ღვიძლის უკმარისობა.
5. გავლენა ძილის აპნოეს სინდრომზე
   ძილის აპნოეს მქონე მამაკაცებში ტესტოსტერონის გამოყენება არასასურველია.

რა უნდა გაითვალისწინოთ ტესტოსტერონით მკურნალობისას

გვერდითი ეფექტების თავიდან ასაცილებლად პერიოდული მეთვალყურეობაა საჭირო. დაწყებამდე აუცილებლად უნდა შემოწმდეს საერთო ტესტოსტერონი, PSA, ღვიძლის ფერმენტები, ჰემოგლობინი, ჰემატოკრიტი და ქოლესტერინის პროფილი, შემდეგ კი პერიოდულად განმეორდეს. მიზანია ჩივილების შემამცირებელი ყველაზე დაბალი დოზა; სამიზნე ტესტოსტერონამდე (250-300 ng/dl) აწევა საკმარისად ითვლება.

შეჯამებით;

ასაკოვან მამაკაცებში ტესტოსტერონს თითქოს დადებითი ეფექტი აქვს გარეგნობაზე, კუნთისა და ცხიმის ბალანსზე, ძვლის სიმკვრივეზე, ინსულინრეზისტენტობასა და ქოლესტერინზე. თუმცა ძალის, სქესობრივი ფუნქციისა და განწყობის მონაცემები საკამათოა.

ხანგრძლივი გამოყენებისას, მრავალი დადებითი კვლევის მიუხედავად, გულის, სისხლძარღვებისა და პროსტატის რისკებზე სიფრთხილეა რეკომენდებული. მკურნალობის აუცილებლობაზე საუკეთესო გადაწყვეტილება მტკიცებულებებსა და სარგებელ-ზიანის თანაფარდობას უნდა დაეფუძნოს.