Testosteron çatışmazlığının əlamətləri, müalicəsi, andropauza və prostat xərçəngi

Testosteron hormonu kişilərdə gənclik dövründə artmağa başlayır və 30-cu yaşlarda ən yüksək səviyyəyə çatır. Lakin 40-cı yaşlarla azalmağa başlayan testosteron yaşlanma ilə hər il tədricən %1-2 azalmaqda davam edir. 60 yaşa qədər demək olar ki, 3 kişidən 1-ində, 80 yaşdan sonra isə 2 kişidən 1-ində testosteron hormonu çatışmazlığı inkişaf edir. Sayı getdikcə artan yaşlı kişi əhalisinin Amerikada 2025 ilində təxminən 40 milyondan 60 milyona yüksəlməsi, mövcud əhalinin təxminən %43 səviyyəsində artması gözlənilir. Bu baxımdan kişi hipoqonadizmi və andropauzası həm xəstəxana-qulluq evlərində, həm də sosial baxımdan getdikcə genişlənən narahatlığa çevriləcəkdir.

50 yaşdan sonra prostat xəstəlikləri baxımından müayinə olunmaq vərdişi yaransa da, bu müayinə zamanı çox vaxt andropauza qiymətləndirilmir. Bunun səbəbi kişilərin bu vəziyyət barədə kifayət qədər məlumatlı olmaması ola bilər.

Kişi menopauzası kimi də tanınan andropauza, yaşlanma ilə testosteron səviyyələrinin azalmasına və bu azalma ilə yaranan əlamətlərə deyilir. Daha tibbi təriflə, kişilərdə digər xəstəliklərdən kənar, yaşın artmasına bağlı inkişaf edən testosteron azalması (aşağı serum testosteron səviyyəsi < 8-11 nmol/L və ya < 300 ng/dL) və buna bağlı klinik əlamətlərin yaranması vəziyyəti andropauza (gec başlayan hipoqonadizm) adlandırılır.

Hipoqonadizm və andropauza arasındakı fərq nədir?

Andropauza ilə hipoqonadizm arasındakı fərq olduqca sadədir; andropauza, hormonların təxminən 30 yaşda azalmağa başladığı və 60-cı yaşların sonlarında sabit səviyyəyə çatana qədər azalmaqda davam etdiyi kişi həyatının təbii hissəsidir. Hipoqonadizm isə müxtəlif səbəblərdən – xayalarda, beyində sağlamlıq problemi və ya stress, zəif qidalanma, əvvəldən mövcud sağlamlıq vəziyyətləri kimi – testosteronun istehsal olunmadığı və ya az istehsal olunduğu vəziyyətdir.

Kişilərdə hipoqonadizmin əlamətləri hansılardır?

• cinsi istəksizlik,
• penisdə səhər ereksiyasının itməsi və ereksiya problemi, 
• ruhi gərginlik,
• sümük sıxlığının və əzələ kütləsinin azalması,
• bunun əksinə yağ kütləsinin (xüsusilə qarın çevrəsində) artması kimi sadalana bilər.
• intellektual fəaliyyətin zəifləməsi, 
• gecələr yata bilməmək kimi sadalana bilər.

Buna görə andropauzada yaranan əlamətlər yaşlanmanın da təbii nəticəsi sayıldığından andropauza adətən nəzərdən qaçırılır. Üstəlik, diabet, hipertoniya kimi yanaşı xəstəliklər, piylənmə, alkoqol və tütün istifadəsi, psixoloji stress kimi mənfi həyat tərzi təsirləri də testosteronun daha da azalmasına töhfə verə bilər. Buna görə bütün bu əlamətlərə əhəmiyyət vermək və lazımi tədbirləri görmək yaşlanan kişidə daha yaxşı və keyfiyyətli həyat üçün vacibdir.

Testosteron səviyyəsində yaşla əlaqəli bu azalmanın klinik əhəmiyyət daşıyıb-daşımaması ilə yanaşı, mövcud digər xəstəliklər və mənfi həyat tərzi vərdişləri ilə əlaqəsi səbəbindən bu gün testosteronla dəstək müalicəsinin faydalı olub-olmayacağı barədə mühüm müzakirələr vardır.

Yaşlı (andropauzada olan) kişilərdə testosteron hormonu müalicəsinin potensial faydaları

1. Testosteron müalicəsinin bədən quruluşuna, əzələ kütləsinə və əzələ gücünə təsiri
   Testosteron əzələ və yağ kütləsi üçün mühüm tənzimləyici hormondur. Müxtəlif tədqiqatlarda yaşlı kişilərdə serum testosteron səviyyəsinin artması ilə xüsusilə gövdədə yağsız kütlənin artdığı, qol və ayaqlarda isə yağ kütləsinin azaldığı göstərilmişdir. Lakin testosteronun yaxşı bədən görünüşünə töhfəsinə baxmayaraq, əzələ gücünə təsiri barədə məlumatlar aydın deyil. Xroniki ağciyər xəstəliyinə görə kortizon müalicəsi alan yaşlı kişilərdə testosteron müalicəsi ilə əzələ gücü və fiziki funksiyada yaxşılaşma müşahidə edilsə də, sağlam yaşlı kişilərdə testosteron müalicəsinin əzələ gücünə müsbət töhfəsi göstərilməmişdir.
2. Testosteron müalicəsinin sümük metabolizmasına təsiri
   Sümük sıxlığının azalması yalnız yaşlı qadınların deyil, yaşlanan kişinin də mühüm problemidir. Testosteronun kifayət səviyyədə olması kişinin yaşlandıqda osteoporozdan qorunmasında da mühüm rol oynayır. Aparılmış tədqiqatlar bütün sağlam yaşlı kişilərdə testosteron müalicəsinin sümük sıxlığına töhfə vermədiyini göstərir. Fayda görən qrupun məhdud olduğu və yalnız aşağı testosteron səviyyəsi olanlarda sümük sıxlığına müsbət töhfəsi olduğu göstərilə bilmişdir.
3. Testosteron müalicəsinin cinsi funksiyaya təsiri
   Normal kişidə cinsi funksiya psixoloji, hormonal, nevroloji və vaskulyar (damar) amillərinin təsiri altındadır. Həmçinin diabet, hipertoniya kimi xroniki xəstəliklərlə yanaşı, piylənmə, istifadə edilən bəzi dərmanlar, stress, gərginlik kimi müstəqil amillər də cinsi funksiyaya təsir edir.
   Kişilərdə yaşlılıqda testosteronun azalması cinsi funksiyalara və istəyə mənfi təsir edir. Lakin tədqiqatlar testosteron səviyyəsi ilə penisdə ereksiya pozuntusu arasında aydın əlaqə olmadığını göstərir. Bununla belə, bəzi tədqiqatlarda xüsusilə aşağı testosteron səviyyəsi olan kişilərin müalicəsinin cinsi funksiyalara (cinsi istək və ereksiya pozuntusuna) kiçik də olsa müsbət təsiri olduğu, testosteron səviyyəsi normala yaxın və ya normal olanlarda təsirinin xeyli az olduğu göstərilmişdir.
4. Testosteron müalicəsinin əhvala və həyat keyfiyyətinə təsirləri
   Azalmış testosteron səviyyələrinin daha depressiv əhval, intellektual fəaliyyətin azalması və Alzheimer xəstəliyi ilə zəif də olsa əlaqəli ola biləcəyi göstərilmişdir. Lakin testosteron müalicəsinin depressiv əhvala və həyat keyfiyyətinə təsirləri hələ aydın deyil. Bununla belə, testosteronun cinsi funksiyaya müsbət töhfəsinin əhvala və həyat keyfiyyətinə daha müsbət əks olunacağını yadda saxlamaq lazımdır.
5. Testosteron müalicəsinin tip 2 diabetə və metabolik sindrom komponentlərinə təsirləri
   Aşağı testosteron səviyyəsi tip 2 diabet və/və ya metabolik sindromu (piylənmə, insulin müqaviməti, xolesterol pozuntusu ilə gedən xəstəlik kompleksi) olan kişilərdə daha geniş yayılmışdır. Tədqiqatlarda testosteron səviyyəsi ilə piylənmə, insulin müqaviməti və xolesterol pozuntusu arasında tərs əlaqə göstərilmişdir. Lakin testosteron müalicəsindən sonra bu vəziyyətin düzələcəyini söyləmək üçün daha əhatəli tədqiqatlar lazımdır.

Yaşlı (andropauzada olan) kişilərdə testosteron hormonu müalicəsinin potensial riskləri

1. Prostat hipertrofiyası (böyüməsi) və prostat xərçəngi
   Testosteron hormon müalicəsinin prostata mənfi təsirləri bu müalicəni istifadə edəcək şəxslər üçün təbii olaraq narahatlıq yaradır. Testosteron prostat vəzisinin inkişafı üçün lazımdır. Lakin prostatın xoşxassəli böyüməsində (BPH) və PSA artımında xaricdən alınan testosterondan çox, onun toxumadakı alt metaboliti dihidrotestosteron (DHT) təsirlidir. Hətta bəzi dərmanlarla birgə istifadə edərək bunun da qarşısının alına biləcəyi göstərilmişdir. Beynəlxalq Prostat Simptom Balının (IPSS) 19-dan yüksək olması, prostatın ciddi böyüməsi və aşağı sidik yolları ilə bağlı şikayətlərin olması testosteron müalicəsinə başlanmaması tövsiyələrinə daxildir.
   Prostat xərçəngi ilə testosteron arasındakı əlaqədə son illərdə mühüm dəyişikliklər baş vermişdir. Son tədqiqatlarda keçmişdən fərqli olaraq, artıq yüksək testosteron səviyyəsinin prostat xərçənginin inkişafına düşünüldüyü kimi mənfi töhfə vermədiyinə dair sübutlar təqdim olunur. Eyni şəkildə testosteron əvəzedici müalicəsinin də prostat xərçəngi riskini artırmadığı fikri üstünlük təşkil edir.
   2012 ilində açıqlanan, 8122 kişi üzərində aparılmış REDUCE tədqiqatında serumun bazal testosteron və DHT səviyyələri ilə prostat xərçəngi arasında əlaqə tapılmamışdır. Yenə 2351 kişini əhatə edən 22 randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatın metaanalizində testosteron əvəzedici müalicəsinin prostat xərçəngi inkişaf etdirmə riski aşkar edilməmişdir.
   Lakin hazırda irəliləmiş mərhələli, residiv və metastatik prostat xərçəngi olan xəstələrə testosteron müalicəsi verilməsi tövsiyə edilmir (eyni şəkildə süd vəzi xərçəngli kişi xəstələrə də testosteron müalicəsi verilməsi tövsiyə edilmir). Prostat xərçəngi xəstələrində testosteron müalicəsinin potensial risklərini nəzərdən keçirən cari icmalda müalicədə əvvəlki kimi həddindən artıq ehtiyatlı strategiya izləmək əvəzinə prostat xərçəngli xəstələrə testosteron müalicəsinin artıq daha inamla tövsiyə edilə bildiyi bildirilmişdir. Buna əsasən testosteron müalicəsi tövsiyə edilə biləcək ən təhlükəsiz qrupun Gleason 6 və ya daha aşağı, radikal prostatektomiya (prostat xərçəngi əməliyyatı) keçirmiş və serum PSA-sı 1 və ya 2 il ərzində çox aşağı səviyyədə qalmış kişi xəstələri əhatə etdiyini söyləmək olar.
2. Ürək-damar xəstəliklərinə təsiri
   Son illərdə aparılmış uzunmüddətli tədqiqatlarda testosteron müalicəsi ilə xolesterol səviyyələrində müsbət dəyişikliklər olduğu göstərilmişdir. Lakin yenə də bu müsbət tədqiqatlar testosteron müalicəsinin ürək-damar xəstəliklərinə müsbət təsiri olduğunu söyləmək üçün kifayət deyil. Hətta bəzi tədqiqatlarda hərəkət məhdudluğu olan yaşlı kişilərdə testosteron müalicəsinin ürək-damar xəstəliklərini ağırlaşdırdığı iddia edilmişdir. Bu məsələdə ehtiyatlı olmağa və fayda və ya zərər baxımından daha çox tədqiqat aparmağa ehtiyac vardır.
3. Qan yaranmasına təsirləri
   Yaşlılıqda azalan testosteronun qırmızı qan hüceyrəsinin hemoqlobin səviyyəsində %10-20 azalmaya və qanazlığına səbəb olduğu məlumdur. Buna görə testosteron müalicəsi ilə yaşlı kişilərdə qanazlığının da müalicə edilə biləcəyi düşünülür. Lakin hemoqlobini artıran bu təsir testosteron müalicəsinin istifadəsinə mane olan risklərdən biri – yüksək qan sıxlığını da özü ilə gətirir. Bu yüksəlişin klinik əhəmiyyəti aydın bilinməsə də, ürək çatışmazlığı və damar xəstəliyi olanları müalicə edərkən diqqətli olmaq lazımdır. Buna görə testosteron müalicəsi alan xəstələr mütləq müntəzəm olaraq hematokrit səviyyələrini yoxlatmalıdırlar.
4. Qaraciyərə təsirləri
   Qaraciyərlə bağlı bildirilmiş xəstəliklər daha çox testosteronun oral (ağızdan) qəbul edilən formaları ilə əlaqəli tapılmışdır. Qaraciyərin xoşxassəli və bədxassəli şişləri, qaraciyər toksikliyi və qaraciyər çatışmazlığı yaranan yan təsirlər arasındadır.
5. Yuxu apnesi sindromuna təsiri
   Testosteron müalicəsinin yuxu apnesi sindromu olan kişilərdə istifadəsi təhlükəlidir.

Testosteron müalicəsi barədə diqqət edilməli məqamlar

Testosteron müalicəsi alan kişilərin yan təsirlərdən qorunması üçün müəyyən fasilələrlə izlənməsi tövsiyə edilir. Müalicədən əvvəl mütləq qanda ümumi testosteron, PSA, qaraciyər fermentləri, hemoqlobin və hematokrit göstəriciləri və xolesterol profili yoxlanmalı, müalicədən sonra da müəyyən fasilələrlə nəzarət edilməlidir. Müalicədə əsas məqsəd şikayətləri azaldan ən aşağı dozanı vermək olsa da, hədəflənən testosteron səviyyəsinə yüksəltmək (250-300 ng/dl) kifayət sayılır.

Ümumiləşdirsək;

Yaşlanan kişilərdə testosteron müalicəsinin bədən görünüşünə, əzələ və yağ kütləsi tarazlığına, sümük sıxlığının artmasına, insulin müqavimətinə və xolesterol profilinə müsbət təsirləri olduğu görünür. Lakin əzələ gücünə, cinsi funksiyalara və əhvala töhfəsi barədə məlumatlar hələ mübahisəlidir.

Bununla belə, uzunmüddətli istifadədə xüsusilə ürək və damar xəstəlikləri ilə prostata bağlı risklər barədə çoxsaylı müsbət tədqiqatlar olsa da, ehtiyatlı olmaq tövsiyə edilir. Müalicə və onun zəruriliyi barədə sübuta əsaslanan tövsiyələr və fayda-zərər nisbətləri ilə ən düzgün qərarı vermək lazımdır.