Rahim Ağzı Kanserinde Tarama Açığı Büyüyor: Hiç Test Yaptırmayanlar Neden Artıyor?
KANSERDEN KORUNMA · HPV · TARAMAYA ERİŞİM
Önleyebildiğimiz bir kanserde, taramaya hiç ulaşamayanların sayısı artıyor.
ABD’de yaklaşık iki on yılı inceleyen araştırma, yalnızca test teknolojisini geliştirmekle yetinemeyeceğimizi gösteriyor. Asıl sorulardan biri şu: Tarama programı, daha önce hiç test yaptırmamış kişiye ulaşabiliyor mu?
Araştırma: JAMA Network Open, 27 Ağustos 2026. Yazının kaynak değerlendirme tarihi: 7 Eylül 2026.
Rahim ağzı kanseri, korunma açısından elimizin güçlü olduğu kanserlerden biri. HPV aşısıyla kansere yol açabilen enfeksiyonların önemli bir bölümünü önleyebiliyor, tarama testleriyle kanser öncüsü değişiklikleri saptayabiliyor ve uygun tedaviyle bu sürece müdahale edebiliyoruz. Ancak bu olanakların bulunması, herkesin onlardan yararlandığı anlamına gelmiyor.
Kalyani Sonawane ve arkadaşlarının JAMA Network Open’da yayımlanan araştırma mektubu, ABD’de hayatı boyunca hiç rahim ağzı kanseri taraması yaptırmadığını bildiren kadınların oranının 2005–2023 arasında belirgin biçimde arttığını ortaya koyuyor. Çalışmanın değeri, koruyucu sağlık hizmetlerinin dışında kalan bir grubu görünür kılması. [1]
“Hiç taranmamış olmak” neden ayrı bir mesele?
Bir kişinin son testinin üzerinden önerilenden uzun süre geçmiş olabilir. Başka biri ise hiç HPV testi veya smear yaptırmamış olabilir. İkisi de dikkat gerektirir; fakat sağlık sisteminin bu kişilere ulaşma yolu aynı olmayabilir.
Daha önce taranmış bir kişide hatırlatma ve randevu kolaylığı yeterli olabilirken, hiç taranmamış birinin ilk görüşmede testin amacını öğrenmeye, mahremiyet kaygısını konuşmaya veya güven duyduğu bir sağlık çalışanıyla tanışmaya ihtiyacı olabilir. Dolayısıyla yalnızca toplam test sayısına bakmak, ilk kez hizmete ulaşması gereken kişilerin durumunu gizleyebilir.
Bu çalışmada ölçülen, katılımcının anket tarihinde hiç tarama yaptırmadığını söylemesidir. “En az bir kez taranmış olmak” da kişinin halen önerilen aralıklarla izlendiğini kanıtlamaz. Bir kez yapılmış, çok eski bir test düzenli tarama yerine geçmez.
Araştırma nasıl yapıldı?
Tarama davranışı
106.262 kadın
2005–2023 arasında ABD Ulusal Sağlık Görüşmesi Araştırması’nın (NHIS) dokuz dönemindeki veriler incelendi.
Katılımcıların %22’si 21–29, %78’i 30–65 yaşındaydı.
Kanser görülme sıklığı
2001–2023
ABD kanser istatistiklerinden yaşa ve tanı anındaki yaygınlığa göre insidans eğilimleri ayrıca değerlendirildi.
İnsidans analizindeki yaş grupları 30–64 ve 65 yaş ve üzeriydi.
Bu, aynı kadınların yaklaşık 20 yıl boyunca izlendiği bir kohort çalışması değil; farklı yıllardaki anketleri bir araya getiren tekrarlanan kesitsel bir analizdir. Tarama ve kanser insidansı hesaplarında histerektomiye göre payda düzeltmesi yapıldı. Rahim ağzı kanseri açısından risk altındaki nüfusu daha doğru tanımlamak, oranların yorumlanmasında önemlidir. [1]
HPV aşısı verileri ise yalnızca mevcut olduğu anket yıllarında ve 21–29 yaş grubu için değerlendirildi. Bu nedenle aşı ile tarama grafiklerinin başlangıç ve bitiş tarihleri aynı değildir.
18 yılda tarama açığı ne kadar büyüdü?
Gri: 2005 · Turkuaz: 2023. Tüm çubuklarda aynı ölçek kullanılmıştır: %0–100.
21–29 yaş
30–65 yaş
| Yaş grubu | 2005 | 2023 | Mutlak değişim | 2023 / 2005 oranı |
|---|---|---|---|---|
| 21–29 | %12,5 | %31,9 | +19,4 yüzde puan | 2,55 kat |
| 30–65 | %5,3 | %14,8 | +9,5 yüzde puan | 2,79 kat |
Bu iki anlatım farklı sorulara yanıt verir. Gençlerde mutlak fark daha büyük: Her 100 kişilik, yaş grubu içinde benzer biçimde tanımlanmış bir nüfusta taranmamış olanların oranı yaklaşık 19 kişi daha fazladır. Başlangıç düzeyi daha düşük olan 30–65 yaş grubunda ise oransal büyüme daha yüksektir. Bu hesaplar kanser riskinin 2,55 veya 2,79 kat arttığını göstermez; değişen ölçüt hiç taranmamış olma oranıdır.
Araştırmada ortalama yıllık yüzde değişim (AAPC), 21–29 yaşta %5,2 (%95 güven aralığı: %4,3–7,5), 30–65 yaşta %6,8 (%95 güven aralığı: %3,1–12,0) bulundu. Genç grupta 2010–2023 arasındaki yıllık değişim %7,9’du. Bunlar eğilim modellerinden hesaplanan göreli yıllık değişimlerdir; her yıl 5,2 veya 6,8 yüzde puan eklenmesi anlamına gelmez. [1]
Gençlerdeki artışı yorumlarken kılavuz farkını unutmayalım
21–29 yaş tek parça bir grup değildir. Taramaya yeni uygun hale gelmiş bir kişiyle yıllardır tarama yaşında olan kişi aynı kategoridedir. Ayrıca taramaya başlama yaşı ülkeler ve kılavuzlar arasında farklıdır.
Örneğin ABD’de HRSA’nın güncel önerisi ortalama riskli kişilerde 21–29 yaş için üç yılda bir sitolojiyi korurken, Amerikan Kanser Derneği (ACS) taramaya 25 yaşında başlamayı önerir. Dolayısıyla 21–24 yaşında hiç taranmamış herkesin bütün kılavuzlara göre taramasını aksattığı söylenemez. [2], [3]
Bu bir yorumlama sınırıdır; çalışmadaki artışın ne kadarını açıkladığı bu verilerden hesaplanamaz. Öte yandan 30–65 yaş grubundaki belirgin artış, meselenin yalnızca taramaya başlama yaşındaki farklılıklardan ibaret olmadığını düşündürür.
Kimler daha sık taramanın dışında kalıyor?
2023 analizinde 8.901 kadın yer aldı. 21–29 yaş grubunda hiç taranmamış olma oranı Asyalı kadınlarda %44,3, Hispanik olmayan beyaz kadınlarda %28,8 olarak bildirildi. Eğitim gruplarında ise lise mezunlarında %39,0; makalede “college veya associate’s degree” olarak sınıflanan grupta %35,0; yüksek lisans veya doktora grubunda %17,1 bulundu. ABD eğitim kategorileri Türkiye’deki diploma gruplarıyla bire bir örtüşmez. [1]
21–29 yaş, 2023 · Seçilmiş eğitim kategorileri · Ölçek %0–100
30–65 yaş grubunda da etnik köken, eğitim, sigorta ve bölgeye göre farklılıklar saptandı. Bu bulguları biyolojik bir etnik farklılık gibi okumak yanlış olur. Araştırmanın gösterdiği, koruyucu hizmetten yararlanmanın toplum içinde eşit dağılmadığıdır.
Bir tarama programında maliyet, ulaşım, izin alamama, dil, mahremiyet, önceki olumsuz deneyimler veya sonucun nasıl takip edileceğinin bilinmemesi gibi engeller araştırılmalıdır. Bunlar bu çalışmanın her katılımcıda ölçüp kanıtladığı nedenler değil; yerel çözümler tasarlarken değerlendirilmesi gereken olası açıklamalardır. “Kadınlar tarama yaptırmıyor” demek yerine, programın hangi basamakta insanları kaybettiğini sormak daha yararlı olabilir.
İleri evre kanserlerdeki artış ne anlama geliyor?
Ayrı kanser kayıtları analizinde, 30–64 yaş grubunda hem bölgesel yayılmış hem de uzak yayılım göstermiş hastalık insidansı 2017 sonrasında yılda %2’nin üzerinde anlamlı artış gösterdi. 65 yaş ve üzerinde uzak yayılımlı hastalığın insidansındaki artış 2001’den itibaren izlendi. [1]
Burada “bölgesel” çevre yapılara veya bölgesel lenf düğümlerine yayılımı, “uzak” ise daha uzaktaki bölgelere yayılımı ifade eden kayıt sınıflarıdır. Bunlar ayrıntılı FIGO evrelemesiyle bire bir aynı değildir. İnsidans artışı da kanser tanısı alanların içindeki ileri evre payının artmasıyla aynı ölçüm değildir; nüfusta yeni tanı sıklığının değişimini anlatır.
Tarama verilerinin kişinin hatırlamasına dayanması da bir sınırlılıktır. Bir testin yapıldığını unutmak veya başka bir jinekolojik işlemi taramayla karıştırmak mümkündür. Araştırmacılar ayrıca HPV enfeksiyon durumunun ilgili veri kaynaklarında bulunmamasını belirtir. [1]
HPV aşısı artarken tarama neden hâlâ önemli?
Genç grupta HPV aşısı yaptırdığını bildirenlerin oranı 2008’de %5,7 iken 2019’da %54,0 idi. Yayının şekil açıklamasında bu ölçüt en az bir doz olarak tanımlanır; tüm katılımcıların önerilen aşı şemasını tamamladığı anlamına gelmez. Ayrıca 2019 değeri, 2023 veya 2026 aşılanma oranı olarak kullanılamaz. [1]
Aşı ve tarama birbirini tamamlar. Koruyucu HPV aşıları yeni enfeksiyonları önlemeyi hedefler; mevcut bir enfeksiyonu veya kanser öncüsü lezyonu tedavi etmek için verilmez. Aşılanmış kişiler de uygun yaş ve risk grubunda tarama önerilerini izlemelidir. [4] Konunun daha geniş kapsamı için HPV aşısının farklı kanserlere karşı koruyuculuğu yazımıza bakabilirsiniz.
Bu çalışmadan “aşı olanlar kendilerini güvende hissedip taramayı bıraktı” sonucu çıkarılamaz. Böyle bir davranış açıklaması için aşı durumu, tarama davranışı ve nedenlerini kişi düzeyinde birlikte inceleyen analizler gerekir.
Türkiye’de kimlere, hangi aralıkla tarama yapılıyor?
Sağlık Bakanlığı’nın toplum tabanlı programında 30–65 yaş grubundaki kadınlara beş yılda bir HPV-DNA testi ile rahim ağzı kanseri taraması sunuluyor. Tarama hizmeti aile sağlığı merkezleri, KETEM ve ilgili birinci basamak merkezleri üzerinden ücretsiz yürütülüyor; yerel başvuru düzeni aile hekiminden öğrenilebilir. [5], [6]
| Program / kılavuz | Ortalama riskte temel yaklaşım | Yorum |
|---|---|---|
| Türkiye ulusal programı | 30–65 yaş: 5 yılda bir HPV-DNA testi. | ABD çalışmasının yaş sınırları Türkiye programının sınırları değildir. |
| ABD HRSA güncel önerisi | 21–29 yaş: 3 yılda bir sitoloji. 30–65 yaş: tercihen 5 yılda bir birincil yüksek riskli HPV testi; alternatif olarak 5 yılda bir birlikte test. | HPV testi yoksa 3 yılda bir sitoloji seçeneği sürer. [2] |
| Amerikan Kanser Derneği | Başlangıç 25 yaş; sağlık çalışanının aldığı örnekte birincil HPV testi tercihen 5 yılda bir. | Uygun kendi kendine alınan vajinal örnekte HPV negatifse önerilen tekrar aralığı 3 yıldır. [3], [7] |
Tablo ortalama riskli, belirtisi olmayan ve rahim ağzı bulunan kişiler için genel çerçevedir. Önceki anormal sonuç, kanser öncüsü lezyon tedavisi, bağışıklık baskılanması veya kanser öyküsü kişisel izlem gerektirir. Test tipi ve örnek alma yöntemi değiştirilirken aralıklar otomatik olarak birbirine aktarılmamalıdır.
Toplum taramasının 30 yaşında başlaması, 30 yaşından önce yakınması olan bir kişinin değerlendirilmemesi gerektiği anlamına gelmez. Benzer şekilde 65 yaşına ulaşmak da, özellikle geçmiş taraması yetersiz veya bilinmiyorsa, otomatik olarak “artık test gerekmiyor” demek değildir. Taramanın sonlandırılması önceki sonuçlara ve kişisel riske göre değerlendirilir. [4]
Smear, HPV testi ve kendi kendine örnek alma arasındaki fark
Smear / sitoloji
Rahim ağzından alınan hücrelerde anormal değişiklikleri araştırır. Hücrelerin değerlendirilmesine dayanır.
Yüksek riskli HPV testi
Kanserle ilişkili HPV tiplerini araştırır. Pozitif sonuç, kanser tanısı değil; uygun değerlendirme gerektiren bir risk bulgusudur.
Kendi kendine örnek alma
Uygun kit ile vajinal örneğin kişi tarafından alınmasıdır. Örnek laboratuvarda HPV açısından incelenir; evde smear okumak veya doğrudan kanser tanısı koymak değildir.
HPV pozitifliğinde sonraki basamak, virüs tipi, sitoloji ve önceki sonuçlara göre belirlenir. Bazı kişilerde kolposkopi ve gerektiğinde biyopsi gerekirken, bazılarında belirli bir aralıkta tekrar test planlanabilir. Her pozitif HPV sonucu kanser veya aynı gün biyopsi gereksinimi anlamına gelmez. [8]
Taramaya hiç ulaşamayanlar için yeni bir kapı: Kendi kendine örnek alma
Mahremiyet veya muayene kaygısı, zaman ve ulaşım güçlüğü yaşayan kişiler için örnek alma yöntemini değiştirmek anlamlı olabilir. Ancak örnek alma kolaylığı, testin doğru laboratuvarda çalışılması ve sonucun izlenmesiyle birlikte düşünülmelidir.
ABD’de Teal Wand için 9 Mayıs 2025’te FDA De Novo pazarlama yetkilendirmesi verildi. Bu, belirli bir örnek toplama cihazına yönelik düzenleyici karardır; piyasadaki her ev kitinin eşdeğer olduğu anlamına gelmez. [9] HRSA da Ocak 2026 güncellemesinde, ortalama riskli 30–65 yaş grubunda kişinin kendi örneğini alması seçeneğini önerilerine dahil etti. [10]
ACS’nin güncel yaklaşımında sağlık çalışanının aldığı servikal örnek tercih edilir; uygun kendi kendine alınan vajinal örnek de kabul edilebilir. HPV negatifse üç yıllık tekrar aralığı önerilir. Pozitif sonuçta, çoğu durumda sitoloji gibi tamamlayıcı değerlendirmeler için sağlık kuruluşunda yeni örnek gerekir. [7]
Bu yaklaşımın bilimsel geçmişini kendi kendine HPV örneği alma çalışmalarını ele aldığımız yazıda inceleyebilirsiniz. Buradaki yöntem, doğrudan rahim ağzını kişinin kendisinin örneklemesiyle karıştırılmamalıdır. ABD’deki yetkilendirme ve öneriler de Türkiye’de aynı kitlerin rutin ulusal programda sunulduğu anlamına gelmez.
Test yapmakla iş bitmiyor: Sonuca kadar izlemek gerekiyor
Tarama başarısını yalnızca alınan örnek sayısıyla ölçmek eksiktir. Sonucu kişiye ulaşmayan, anormal bulgu sonrası randevu alamayan veya gerekli tedaviyi tamamlayamayan biri için koruma zinciri yarım kalır.
İlişki sonrası, menopoz sonrası veya açıklanamayan anormal kanama gibi yakınmalarda tarama tarihini beklemeden tanısal değerlendirme.
Yaş, rahim ağzının bulunup bulunmadığı, önceki testler, lezyon öyküsü ve bağışıklık durumu gözden geçirilir.
Yerel programa ve kişisel riske göre yöntem seçilir; sonucun ne zaman, nasıl iletileceği belirlenir.
Uygun sonraki tarama tarihi kaydedilir. Yeni belirti gelişirse bu tarihi beklemek gerekmez.
Gerekli tekrar test, kolposkopi veya diğer değerlendirme planlanır ve tamamlandığı doğrulanır.
Program düzeyinde ilk kez tarananların oranı, sonucun ulaştırılma süresi, anormal sonuç sonrası değerlendirmeyi tamamlayanların oranı ve süreçten ayrılma nedenleri birlikte izlenebilir. Dijital hatırlatmalar yararlı bir araç olabilir; fakat telefon veya uygulama kullanmayan kişilerin de erişebileceği yollar korunmalıdır. Bunlar çalışmanın test ettiği müdahaleler değil, bulgularından hareketle önerilebilecek uygulama adımlarıdır.
Önleme hedefi: Aşı, tarama ve tedavi birlikte
Dünya Sağlık Örgütü’nün rahim ağzı kanserini halk sağlığı sorunu olmaktan çıkarma stratejisi, 2030 için üç tamamlayıcı hedef tanımlar:
Aşılama
Kız çocuklarının 15 yaşına kadar HPV’ye karşı tam aşılanması.
Tarama
Kadınların 35 yaşına kadar ve 45 yaşına kadar yeniden yüksek performanslı testle taranması.
Tedavi
Kanser öncüsü lezyonların tedavisi ve invaziv kanseri bulunanların uygun yönetimi.
Bu hedefler, ülkelere ait bireysel tarama aralıklarının yerine geçen bir reçete değildir. Ortak mesajları, aşılamanın tek başına yeterli olmadığı; tarama ve tedaviye erişimin birlikte güçlendirilmesi gerektiğidir. [12]
Bu araştırmadan günlük yaşama kalan mesaj
Bir sonraki sağlık görüşmesinde “En son ne zaman tarandım, hangi test yapıldı ve sonucu neydi?” sorularını yanıtlayabilmek iyi bir başlangıçtır. Hiç tarama yaptırmamış olmak, konuşmaktan kaçınılması gereken bir durum değil; uygun bir plan kurma nedenidir. HPV aşısı olmak, yakınmanın olmaması veya yıllar önce bir kez normal sonuç almak tek başına güncel tarama planını belirlemez.
Kaynaklar
- Sonawane K ve arkadaşları. Rates of Never Receiving Cervical Cancer Screening Among US Women, 2005–2023. JAMA Network Open. 27 Ağustos 2026. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2026.31550.
- HRSA. Cervical Cancer Screening Recommendation, güncel öneri metni.
- American Cancer Society. Cervical Cancer Screening Guidelines, 2025 güncellemesi.
- National Cancer Institute. Cervical Cancer Screening.
- T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM. Serviks Kanseri Farkındalık Ayı ve ulusal tarama programı.
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Erken Teşhis Hayat Kurtarır; tarama yaşları ve aralıkları.
- Perkins RB ve arkadaşları. Kendi kendine alınan vajinal örneklerle HPV testi ve ACS kılavuz güncellemesi. CA: A Cancer Journal for Clinicians. DOI: 10.3322/caac.70041.
- National Cancer Institute. HPV and Pap Test Results: Next Steps after an Abnormal Cervical Cancer Screening Test.
- FDA. Teal Wand, De Novo DEN240045; karar tarihi 9 Mayıs 2025.
- HRSA. Yeni rahim ağzı kanseri tarama önerileri, 5 Ocak 2026.
- National Cancer Institute. Cervical Cancer Symptoms.
- World Health Organization. Cervical Cancer Elimination Initiative ve 90–70–90 hedefleri.
