Autizm və onun komponentləri 1943 – Mürəkkəb nevroloji pozuntu

"O, stereotipik barmaq hərəkətləri ilə gülümsəyərək gəzirdi. Otağa gətiriləndə insanlara əhəmiyyət vermədən dərhal əşyalara yönəlirdi." 

Bu təsvirlər avstriyalı psixiatr Leo Kannerin 1943-cü ildə yazdığı "Autistic Disturbances of Affective Contact" (Emosional əlaqənin autistik pozuntuları) məqaləsində yer alır. Bu məqalə autizm tədqiqatları tarixində mühüm dönüş nöqtəsidir. Həmçinin müasir mənada autizm termininin ilk istifadəsini ehtiva edir. Kannerin 11 uşaqda təsvir etdiyi xüsusiyyətlərin çoxu hələ də autistik pozuntu spektrinin komponentləri sayılır.

Autizm, üç yaşından əvvəl aşkar edilə bilən, sosial qarşılıqlı əlaqə və ünsiyyət bacarıqlarının pozulması ilə xarakterizə olunan davranış pozuntusudur. Autizm spektrində Hans Asperger adlı alman pediatrın oxşar davranışlar barədə 1944-cü ildə yazdığı Asperger sindromu da daxil olmaqla bir çox növ var. Asperger sindromu, klassik autizmə bənzəyir, lakin Asperger sindromlu uşaqların dil və idrak bacarıqları adətən daha yaxşı olur.

Autizm diaqnozu qoyulan şəxslərin sayı diaqnostik təcrübələrin dəyişməsi və ictimai marağın artması kimi amillərlə 1980-ci illərdən bəri kəskin artmışdır. Autizmli uşaqlar adətən təkrarlanan davranışlar, məhdud maraq sahələri və tipik olmayan yemək davranışları nümayiş etdirirlər. 

Təəssüf ki, Avstriya doğumlu uşaq psixoloqu Bruno Bettelheim autizmə soyuq, dəstəkləyici olmayan valideynlərin (xüsusilə "soyuducu analar" adlandırdığı anaların) səbəb olduğu fikrini yanlış şəkildə yaymışdır. Bu gün autizmin güclü genetik əsası olan mürəkkəb nevroloji pozuntu olduğunu və beyin sistemlərinin inkişaf vaxtındakı pozuntuları ehtiva edə biləcəyini bilirik.

Həyatın erkən dövründə intensiv davranış terapiyası bəzi autizmli uşaqlara pozuntunun öhdəsindən daha yaxşı gəlməyə və qarşılıqlı əlaqə qurmağa imkan verən bacarıqlar inkişaf etdirməkdə kömək edə bilər. Bəzi şəxslər heç bir ünsiyyət qura bilmədiyi halda, kiçik bir hissəsi yaddaş, incəsənət və ya hesablama ilə bağlı inanılmaz qabiliyyətlərə malik ola bilər. Bu sindroma “Savant sindromu” deyilir. Statistikaya görə autizm pozuntusu olan hər on nəfərdən birində bu cür fövqəladə qabiliyyətlər müxtəlif dərəcələrdə mövcuddur.

Yazıdakı şəklin izahı: Autizmli şəxslər bəzən əşyaları üst-üstə yığmaq və ya sıralamaq ehtiyacı hiss edirlər. Məsələn, uşaqlıqda oyuncaq maşınlarını müəyyən naxışlarla saatlarla düzərək oynaya bilərlər.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Leo Kanner (1894–1981), Bruno Bettelheim (1903–1990), Hans Asperger (1906–1980)

• Əvvəlki mövzu: Elektrokonvulsiv terapiya 1938 – Beynin elektriklə stimullaşdırılması
• Sonrakı mövzu: Dializ 1943 – Böyrək çatışmazlığının müalicəsi