Bilmək xəstə yaxını olanda hətta həkimi də çətinliyə salır!

Özümüzdə və ya ətrafımızda həyati təhlükəli ciddi xəstəliklə üzləşəndə fiziki nəticələrə psixoloji amillər də qoşulur. Xərçəng, orqan çatışmazlığı kimi uzun prosesli xəstəliklərdə bəzən psixoloji vəziyyət fiziki təsirdən daha çox çətinlik yaradır. Xəstəliyin psixologiyası xəstə və yaxınlarına fərqli təsir edir. Görəsən, xəstəlik zamanı ona yad olmaq, yoxsa bütün proses barədə məlumatlı olmamaq bizi psixoloji daha çox zorlayır? Geriatriya (irəli yaş) həkimi Jessica Kalender-Rich xəstə yaxını kimi təcrübəsini danışır.

Telefon çalanda işdəydim. Atamın başında olan bacım “Bir şey düz deyil, həkim buradadır, onunla danış” dedi. Telefondakı kardioloq idi. Yəqin miokard infarktı (ürək tutması) və ya hipotoniya (aşağı təzyiq) barədə nə isə dedi, amma yalnız təcili ürək xəstəliyini xatırlayıram. Cəmi 18 saat əvvəli xatırlaya bilirəm. O vaxt müalicə planlı idi, lakin koronar arteriyanı açmaq üçün qoyulan stent ağırlaşma yaratdı. Bu 2-ci vəziyyət təcili idi. Masamın qarşısında dayandım, həmkarlarımın baxdığını hiss edirdim. Atamı sonuncu dəfə 3 saat əvvəl görmüşdüm. İşdən əvvəl xəstəxanaya getmişdim ki, həkimlər gələndə orada olum. Atamla ürək üçün faydalı, az karbohidratlı, diqqətlə hazırlanmış sağlam yeməyin nə qədər qeyri-sağlam göründüyünə zarafat edirdik. Ömrü boyu restoranlara ləvazimat satan atam xəstəxananın gümüş əşyalarının keyfiyyətindən şikayət edirdi. Məni balaca qızım çağıran atam “burada gözləmə, işə get, sabah yoxlamağa gəl” demişdi. Yaxşı olduğunu və məni sevdiyini demişdi.

Telefonu qoyub əşyalarımı yığdım. Həmkarlarımla sağollaşmadan çıxdım. 10 dəqiqəlik yol illər çəkdi. Kiçik gözləmə otağındakı saatlar onillik kimi idi. Bir neçə saatdan sonra atamın yaxınları və dostları gəlməyə başladı. Çağırsaydım dostlarım da gələrdi, amma özümü saxlamaq və tibbi komandanın sözlərini şərh etməkdən başqa halım yox idi. Rezidentlikdə ürək kateter laboratoriyasının xaricindəki xəstələr yadıma düşdü, bu dəfə üzləri atamın üzü idi. Həkimlər hətta rezidentlik vaxtımda geniş işlənməyən yad sözlər deyirdilər. Impella (ürək funksiyası pozulanlarda müvəqqəti mədəcik dəstəyi verən cihazlar) və ECMO (ürək-ağciyər çatışmazlığında onların işini görən cihaz). Yeni texnologiyanı araşdırmağa başladım. O anda yaxın ailəni, işlədiyim xəstəxananı arayıb köçürülməni həll edir, sevdiyim tibb işçiləri və həkimlərdən xəstəxanada görüşməyi istəyirdim.

Öz xəstəxanama çatanda evdəki kimi hiss etdim. Tanış divar kağızı görməyin və tualetin yerini soruşmadan bilməyin bu qədər rahatladacağını bilməzdim. Dostlarımın üzünə və dəstəyinə bu qədər ehtiyacım olduğunu bilmirdim. Sonrakı günlər bulanıq tibbi prosedurlar, mütəxəssis terminləri, yüksək texnologiyalı cihazlar, testlər, tibb bacıları və həkimlərlə keçdi. İndi həkim — geriatr, terapevt və palliativ qayğı mütəxəssisindən çox atamın qızı idim; rəqəmlərə baxıb ümid edir, dua edirdim. Ruhumun dərinliyində bilirdim, amma ailəm bilmək istəmirdi, həkimlər də vəziyyəti tam açıq demirdi. Sonrakı 10 gün tibbi dili ailəmə və dostlarıma çevirib geniş paylaşılan gündəlik mesajlar yazdım. Günlərlə, gecələrlə gözləmə otağında qaldım. Getmək qorxudurdu: birdən nəsə dəyişər! Evə gedən yaxınlara sevdiklərinin pisləşdiyini demək üçün zəng etdiyim vaxtlar yadıma düşdü. İntensiv terapiyanın bir hissəsi olmuşdum, yüzlərlə sual verir, yorğanları düzəldir, atamın saçını sığallayırdım. Bir neçə qan durulaşdırıcıya bağlı artan qanaxma riskinə baxmayaraq onu hətta təraş etdim. Mobil və peycer nömrəmi versəm də, heç getmədim. Çünki bilirdim.

İntensiv terapiya işçisindən fikrini soruşub dəyişiklik olsa zəng edəcəyinə söz aldırdım. Hər səhər həkim ağlımın dözəcəyi bir şey eşitmək üçün digərlərinə qulaq asırdım. Atamda delirium (zehni qabiliyyətlərdə ciddi xəstəlik) yarananda sedasiyada (nəzarətli yarımyuxulu hal) uğursuz olana qədər tibb bacılarına statistika oxudum və onu ECMO-ya qoşdular. Bir vaxt tələbəm olmuş dostumun dalınca düşüb növbədən qayıdanadək sağalma potensialını soruşdum. Ondan fikrini istədim. Çünki bilirdim.

Bütün tibbi komanda işini görürdü. Atamı xilas etmək üçün dəstdəki hər aləti istifadə edirdilər. Cavab axtardılar. Sonra bitmə tarixi, ECMO dövrəsini kəsməyi planladıqları günü təyin etdilər. Xəstəliyin gedişi suallarımdan strateji qaçırdılar. Atama baxıb illər əvvəlki söhbəti xatırladım. Qısa da olsa başqalarından asılı olmaqdan nifrətlə danışmışdı. Öz xəstələrimi və uzunmüddətli kəskin qayğı xəstəxanalarında uzun bərpa müddətlərini düşündüm və bilirdim. Ona güvəndiyimi, sevdiyimi, məsuliyyətin onda olduğunu dedim. Yaxşı olacağımızı və hər qərarını dəstəkləyəcəyimizi dedim. Qalmasını istədiyimizi, amma anladığımızı dedim. Arvadına baxmaq sözümü həmişə tutacağımı dedim. Orada olduğumu, növbəti addımı bilmədiyimi, amma məsuliyyətin onda olduğunu, bəzi cavabları verməyin ondan asılı olduğunu dedim. Və gözlədim.

Həkimlər ömür uzatmırlar; erkən ölümü önləmək, insan həyatını yaxşılaşdırmaq və kömək üçün həkim olurlar, amma yolda orqan sistemləri və xəstəliklər arasında itirik. Testlər və həyati göstəricilərdə boğuluruq. Böyük mənzərəni qaçırırıq. Bəzən xəstəyə baxanda içimizdə “yazıq adam, bundan tam sağalmağın yolu yoxdur” düşünürük. Amma ailəyə və xəstəyə demirik, çünki düzəldən bizik. Xəstəni müalicə, xəstəliyi aradan qaldırmaq üçün bu nəcib peşəyə gəlmiş şəfaverənlərik. Uğursuz ola bilmərik. Bu, faciədir. Yalnız geriyə addımlayıb baxanda bütöv insanı görə bilərik. Yalnız onda bədən hissələri yox, xəstələri müalicə edirik. Yalnız onda xoşlamasaq da ailənin düzgün sual verdiyini, böyük mənzərənin cavablarını yalvardığını eşidirik. 

Hər ay 4-cü kurs tibb tələbələrini xəstə rolundakı standartlaşdırılmış aktyora sevdiyinin ölməkdə olduğunu söyləmə məşqi etdikləri yüksək keyfiyyətli simulyasiyaya gətirirəm. Çətin məlumatı və empatiyanı bədən dili ilə paylaşanda işlənən nümunə ifadələr verirəm. Ailənin yerinə özlərini qoyub sevdiklərinin yaşamayacağının necə deyilməsini istədiklərini düşünməyi tapşırıram. Birdən danışılacaq ailə mən olmuşdum.

Komandanın atamın yəqin öləcəyindən nə vaxt şübhələndiyini tez-tez düşünürəm. Gümanım narahatlıqlarını paylaşdıqları söhbətdən çox əvvəldir. Xoş niyyətli olduğuna əminəm. Bəzən ailə həkimdən əvvəl bilir. Bəzən yalnız qorxularının həkim tərəfindən təsdiqini gözləyir. Bəzən onlar bilirlər.

Həm qorxduğum, həm gözlədiyim kimi atam sözlərimi ciddi qəbul etdi, sonrakı addımları düşünməyə fürsət vermədi. Sabah sürətlə pisləşməsindən sonra saatlarla qan köçürmə, dərman, diaqnostika və nəhayət söhbət gəldi. Həkimlər əvvəl qaçdıqları sualları indi cavablandırırdı. Ailə başına yığışdı; hamı bir-birini rahatlatmaq üçün gələndən sonra atam öz dincliyini tapdı.

Günlər sonra bank hesablarını və sığortanı yenilədik. İlk müdaxilədən bir həftə əvvəl şifrələrini ilk dəfə arvadı ilə paylaşdığı qeydləri tapdıq. Çünki o da bilirdi…

Dr. Jessica Kalender-Rich-in kədərli təcrübəsi məlumatlılığın bəzən nə qədər çətin məsuliyyət olduğunu göstərir. Yazısı xəstəlikdə yaxınların və həkimlərin hissləri arasında körpüdür.

*

Sınıq qədəhdən zövq almaq – Buddist rahibin fəlsəfəsini qəbul edən xərçəng xəstəsi