Bitki mənşəli müalicə — fitoterapiya: doğru elm, yoxsa böyük ticarət?

Birinci bölmədə sübuta əsaslanan dərmanların niyə bahalı olması mövzusuna toxunmuşduq.

İkinci bölüm: Fitoterapiya tətbiq edənlər niyə asan yolu seçir?

Fitoterapiya adlı bitki mənşəli müalicələrdən istifadənin getdikcə artdığını görürük. Bu məhsullar niyə cəlbedicidir, həmçinin təsirli və təhlükəsizdirmi? Üstəlik, fitoterapiya tətbiq edənlər asan yolumu seçirlər?

Son iki əsrdə elmi inkişaf və müasir tibbin təsiri ilə ömür müddətlərinin nəzərəçarpacaq artdığına, əvvəl müalicə edilməyən bir çox xəstəliyin müalicə edilə bildiyinə, bir hissəsinin isə tam yox olduğuna hamımız şahid olmuşuq. Bununla belə, tibb daha yaxşı həllər təqdim etməli olduğu çoxlu sağlamlıq probleminin tam fərqindədir.

Son illərdə “təbii”, “ənənəvi” və hər şeydən əvvəl elmi olmayan hər şeyə sanki doymayan bazarın yarandığını görürük. Nəticə isə elmi tibbin nəzarətli tədqiqat, isbat, sübut, statistik əhəmiyyət və təhlükəsizlik üzrə səylərinin “alternativ tibb” lehinə rədd edilməsi və ya dəyərsizləşdirilməsi, getdikcə daha çox xəstənin həyatının təhlükəyə atılması kimi qarşımıza çıxır.

Tamamlayıcı və alternativ tibbin (TAT) ehtimal ki, kommersiya baxımından ən uğurlu və geniş istifadə edilən sahəsi “fitoterapiya” adlandırılan bitki mənşəli müalicələrdir. Bunlar əksər ölkələrdə bitki satıcıları və apteklərdə “qida əlavələri” kimi satılan tabletlər, tozlar, bitki ekstraktları və iksir adı ilə satılan müxtəlif maye qarışıqlarıdır.

Bitki məhsulları bazarının getdikcə böyüdüyü görünür. Bu marağa baxmayaraq yalnız çox az bitki məhsulunun bəzi yüngül və orta dərəcəli sağlamlıq problemlərinə faydalı olduğu göstərilib. Məsələn, halsızlığa jenşen, ürəkbulanmaya zəncəfil, depressiya və mövsümi əhval pozğunluğuna sarı kantaron kimi. Lakin bu məhsullar daha ciddi xəstəliklər üçün yoxlandıqda həmişə uğursuz olub. Buna görə bazarlarını qorumaq üçün “dərman” adını ala bilməyib, “təbii”, “əlavə” və ya “ənənəvi” kimi adlarla mövcudluqlarını davam etdirməyə çalışıblar.

Maddi vəziyyəti yaxşı, mədəni səviyyəsi yüksək və təhsilli şəxslərin bitki mənşəli müalicələrə daha meyilli olduğu görülüb. Hətta 30 və 40-lı yaşlardakı qadınlar bitki məhsullarının ən böyük istehlakçılarıdır. Bu, həm təəccüblü, həm də gözlənilən haldır.

Bunun səbəblərindən biri müasir tibbin məhdudiyyətləridir. Bir çox xəstəliyin müalicəsində böyük irəliləyişlər olsa da, elmdə hələ cavabsız suallar çoxdur. Bununla belə, elmlə məşğul olanlar və ya səhiyyə mütəxəssisləri məhdudiyyətlərini anlayır və tətbiq etdikləri hər müalicəni daha da inkişaf etdirməyə çalışırlar.

Digər mühüm amil insanların “təbii” adlanan hər məhsulun, əksinə çoxlu sübut olsa belə, yaxşı və təhlükəsiz olduğuna hələ inanmasıdır. Biologiya həvəskarları təbiətdə çoxlu zəhər də olduğunu yaxşı bilir. Buna nümunə tütündür. Təbii adlanan hər şeyin yaxşı və təhlükəsiz olduğu yanılmasını bəzi həvəskar tədqiqatçılar da bölüşür. Fitoterapiya tətbiq edənlərin də ən böyük yanılması budur.

Nəzərdən qaçan digər məqam insan bədəni və ya fiziologiyasına gəldikdə “təbii”nin mənasızlaşmasıdır. Bunu belə izah edək: Fizioloji olaraq bədən kimyəvi sintez edilmiş C vitamini ilə sitruslardan alınmış C vitamini arasındakı fərqi anlaya bilməz. Həmçinin bitki məhsullarının ekstrakt tabletlərini qəbul edərkən onları təbiətdə tapa bilməyəcəyiniz qatılıqda (yüzlərlə və ya min dəfə ekvivalent) almaq nə qədər təbii tətbiqdir?

Bundan başqa, dərmanlar kimi ciddi nəzarət edilməyən bitki məhsullarının tərkibinə nə qədər güvənə bilərik? Məsələn, bəzi “jenşen tabletlərinin” heç jenşen ehtiva etmədiyi aşkarlanıb. Əlavə olaraq guya “təbii” həll iddiaları təsirləri və təhlükələri barədə çox az sübut edilə bilən məlumatla satılır.

Fitoterapiyaya marağın artmasının digər səbəbi insanların sintetik dərmanların yan təsirlərindən narahat olmasıdır. Tamamlayıcı tibb sahəsində dünyanın aparıcı alimlərindən professor Edzard Ernst “Həyati təhlükəli bir çox xəstəlik üçün zəruri olan bəzi sərt müalicələrdən fərqli olaraq bitki dərmanları daha yumşaq, daha həlim və təhlükəsiz olduğu iddiasını daşıyır” deyib. Təsiri az olanın yan təsirinin az olması təəccüblü deyil, lakin gündəlik praktikamızda bitki mənşəli müalicələrdən zərər çəkmiş çoxlu xəstə ilə də qarşılaşırıq.

İrəliləmiş mərhələli (məsələn 4. mərhələli metastatik xərçənglər) xəstəliklərdə tam sağalma axtarmaq bitki mənşəli müalicələrə yönəlmənin başqa motivasiyasıdır. Bu müalicələri istifadə istəyi standart müalicələrin tam sağalma vəd edə bilmədiyi 4. mərhələli xərçəngli xəstələrdə daha aydındır. Bu xəstələr və yaxınlarında ümidsizlik və gərginlik müşahidə edilir. Alternativ müalicələrin həyatlarını qurtaracağı inancı da var. Fitoterapiya tətbiq edənlər bunu yaxşı müşahidə edib “tam şəfa” vəd edə bilirlər (bitki müalicələrinin xərçəngə nəzarətdə və tam sağalmada roluna dair heç bir sübut olmasa da).

Fitoterapiya üçün son motivasiya tamamlayıcı və alternativ tibbin digər bir çox sahəsi kimi özünü dərmanla müalicənin cəlbediciliyi görünür. Öz həyatı barədə ən böyük, hətta yeganə söz sahibi olmaq istəyi dövrümüz insanının əsas xüsusiyyətlərindəndir. Lakin saçını, evini və ya maşınını mütəxəssisə həvalə etməkdən çəkinməyən insanların sağlamlığı və bədəni barədə bu həssaslığı unutması təəccüblü deyilmi?

Bunlarla yanaşı bitkilərin “həmişəki kimi” hələ zəngin dərman mənbəyi olduğunu nə unudur, nə də görməzlikdən gəlirik. Bu gün tam sintetik hazırlanan aspirin bir əsr əvvəl söyüd qabığından əldə edilib. Tez-tez seçdiyimiz təsirli kimyaterapiya dərmanlarından paklitaksel əvvəlcə qaraçöhrə ağacından alınıb. Təsirli dərmanlar tapmaq üçün bitkiləri araşdırmaq meyli davam edir. Lakin bu istehsal sadəcə bitki ekstraktı çıxarmaqla deyil, daxilindəki aktiv kimyəvi maddəni qabaqcıl texnologiyalarla ayırmaqla aparılır. Hər şeyin “təbii” olması dəbi bəzi fitoterapiyaların təhlükəli və ya təsirsiz ola biləcəyinin nəzərə alınmamasına səbəb olur. Düzgün araşdırma və tənzimləmə olmadan bu meyl yalnız nostalji qalacaq.

Nəticə

Alternativ tibb təminatçıları inkişaf etmiş ölkələrdəki kimi ölkəmizdə də sürətli dəyişikliklə üzləşir. İştahaçan bu sahənin tətbiqçiləri sürətlə peşəkarlara, tibb həkimlərinə, hətta akademik xüsusiyyətli müəllimlərə çevrilir. Bir növ elmi saxtakarlığa girişən bu şəxslərin sehrli və sürətlə böyüyən bazardan pay almaq üçün diqqətçəkən adlarla dərc etdikləri fotokopiyaya bənzər oxşar kitablarla müalicə kursu, şəfa başlıqları altında sanki ölümsüzlük satmaq yarışına girdikləri asan müşahidə edilir. Varlı-kasıb fərq etmədən insanların həmişə almaq istəyəcəyi şey ölümsüzlükdür. Elm saxtakarlarının da həvəsini qidalandıran və motivasiya mənbəyi olan bu universal qeyri-real tələbatdır. Elm manipulyatorları yazı və sözlərində əsl niyyətlərini doxsan faiz və daha çox düzgün, cəmiyyətin haqlı sayacağı ifadələrin içində gizlədir. Sətir arasına basdırdıqları məqsədli, cəmiyyəti çaşdıran, elmə inamsızlıq yaradan ifadələr və gizli ölümsüzlük vədləri ilə bu məntiqsiz tələbi artıraraq təklif bazarı yaradırlar.

Diqqətlə baxdıqda bunları görmək əslində heç çətin deyil. Oxuyanda həyatda bütün xəstəliklərin həlli olduğu hissini verən, əslində ölümsüzlüyün təbiətdə gizləndiyi düşüncəsini yaradan, qarşılığında üsul, bitki müalicə kursu və təbii məhsul təqdim edən saxtakarları bir çıxış, bəyanat və ya kitabdan tanımaq çətin olmayacaq.