درمان گیاهی، فیتوتراپی: علم درست یا تجارتی بزرگ؟

در بخش نخست، به موضوع چرا داروهای مبتنی بر شواهد گران‌اند پرداخته بودیم.

بخش دوم: چرا مجریان گیاه‌درمانی راه آسان را انتخاب می‌کنند؟

می‌بینیم استفاده از درمان‌های گیاهی موسوم به فیتوتراپی پیوسته افزایش می‌یابد. چرا این فرآورده‌ها جذاب‌اند و آیا مؤثر و ایمن هستند؟ افزون بر این، آیا مجریان فیتوتراپی راه آسان را انتخاب می‌کنند؟

همه شاهد بوده‌ایم که در دو قرن اخیر، به کمک پیشرفت علمی و پزشکی مدرن، بقا به‌طور چشمگیری افزایش یافته، بسیاری از بیماری‌های قبلاً درمان‌ناپذیر قابل درمان شده و برخی کاملاً از میان رفته‌اند. با این حال، پزشکی کاملاً آگاه است که مشکلات سلامت فراوانی به راه‌حل بهتر نیاز دارند.

در سال‌های اخیر، بازاری ظاهراً سیری‌ناپذیر برای هر چیز «طبیعی»، «سنتی» و پیش از همه غیرعلمی پدید آمده است. نتیجه، رد یا بی‌ارزش کردن تلاش پزشکی علمی برای مطالعه کنترل‌شده، اثبات، شواهد، معناداری آماری و ایمنی، به سود «طب جایگزین»، و به خطر انداختن زندگی شمار فزاینده‌ای از بیماران است.

طب مکمل و جایگزین (TAT) احتمالاً موفق‌ترین شاخه تجاری و پرکاربرد خود را در درمان‌های گیاهی موسوم به «فیتوتراپی» دارد. این‌ها قرص، پودر، عصاره گیاهی و مخلوط‌های مایع گوناگون موسوم به اکسیر هستند که در بیشتر کشورها از راه عطاری و داروخانه به‌عنوان «مکمل غذایی» فروخته می‌شوند.

بازار فرآورده گیاهی پیوسته بزرگ‌تر می‌شود. با وجود این علاقه، فقط شمار بسیار کمی برای برخی مشکلات خفیف تا متوسط سلامت مفید نشان داده شده‌اند؛ مانند جینسنگ برای خستگی، زنجبیل برای تهوع و علف چای برای افسردگی و اختلال عاطفی فصلی. اما وقتی برای اختلالات جدی‌تر آزموده شده‌اند، همواره شکست خورده‌اند. بنابراین برای حفظ بازار نتوانسته‌اند نام «دارو» بگیرند و با عنوان‌هایی مانند «طبیعی»، «مکمل» یا «سنتی» به موجودیت ادامه داده‌اند.

مشاهده شده افراد برخوردار از نظر مالی، با سطح فرهنگی بالا و تحصیل‌کرده، بیشتر به درمان گیاهی گرایش دارند. حتی زنان دهه 30 و 40 زندگی، بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان فرآورده گیاهی‌اند. این موضوع هم شگفت‌آور و هم قابل انتظار است.

یکی از علت‌ها، محدودیت پزشکی مدرن است. با وجود پیشرفت‌های بزرگ درمان بسیاری از بیماری‌ها، هنوز پرسش‌های بی‌پاسخ علمی فراوان‌اند. اما اهل علم و متخصصان سلامت، محدودیت خود را می‌شناسند و برای بهبود هر درمانی که اجرا می‌کنند تلاش دارند.

عامل مهم دیگر این است که مردم با وجود شواهد خلاف فراوان، همچنان هر محصول «طبیعی» را خوب و ایمن می‌دانند. علاقه‌مندان زیست‌شناسی خوب می‌دانند طبیعت سموم فراوانی هم دارد؛ مانند تنباکو. تصور نادرستِ خوب و ایمن بودن هر چیز طبیعی، با برخی پژوهشگران آماتور نیز مشترک است. این همان بزرگ‌ترین اشتباه مجریان فیتوتراپی است.

نکته نادیده‌مانده دیگر، بی‌معنا شدن «طبیعی» در مورد بدن یا فیزیولوژی انسان است. مثلاً بدن از نظر فیزیولوژیک، ویتامین C ساخته‌شده شیمیایی را از ویتامین C مرکبات تمیز نمی‌دهد. همچنین مصرف قرص‌های عصاره گیاهی در غلظتی که در طبیعت پیدا نمی‌کنید (صدها یا هزار برابر)، چقدر طبیعی است؟

افزون بر این، چقدر می‌توان به محتوای محصولات گیاهی که مثل دارو زیر نظارت سخت نیستند اعتماد کرد؟ مثلاً مشخص شده بعضی «قرص‌های جینسنگ» اصلاً جینسنگ ندارند. همچنین ادعای راه‌حل «طبیعی»، با اطلاعات اثبات‌پذیر بسیار کم درباره اثرات و خطرها فروخته می‌شود.

علت دیگر افزایش علاقه به فیتوتراپی، نگرانی مردم از عوارض داروهای مصنوعی است. پروفسور Edzard Ernst، از دانشمندان پیشگام طب مکمل جهان، گفته است: «در مقایسه با برخی درمان‌های سخت لازم برای بیماری‌های تهدیدکننده زندگی، داروهای گیاهی ادعای ملایم‌تر، لطیف‌تر و ایمن‌تر بودن دارند.» کم بودن عوارض چیزی که اثر کمی دارد عجیب نیست، اما در کار روزمره، بیماران فراوان آسیب‌دیده از درمان گیاهی نیز می‌بینیم.

در بیماری‌های پیشرفته (مانند سرطان‌های متاستاتیک مرحله 4 )، جست‌وجوی بهبودی کامل، انگیزه دیگری برای روی آوردن به درمان گیاهی است. در بیماران سرطان مرحله 4 که درمان استاندارد وعده درمان کامل نمی‌دهد، تمایل به استفاده از درمان گیاهی برجسته‌تر است. در این بیماران و نزدیکانشان ناامیدی و تنش دیده می‌شود و در کنار آن، باور دارند درمان جایگزین جانشان را نجات می‌دهد. مجریان فیتوتراپی این وضعیت را خوب می‌بینند و می‌توانند وعده «شفای کامل» بدهند (با آنکه هیچ شاهدی برای نقش درمان گیاهی در کنترل یا درمان کامل سرطان وجود ندارد).

انگیزه نهایی فیتوتراپی، مانند بسیاری از شاخه‌های طب مکمل و جایگزین، ظاهراً جذابیت خوددرمانی است. میل به داشتن بیشترین، حتی تنها حق تصمیم درباره زندگی خود، از ویژگی‌های برجسته انسان امروز است. اما عجیب است افرادی که مو، خانه یا خودروشان را بی‌تردید به متخصص می‌سپارند، درباره سلامت و بدن این حساسیت را از یاد می‌برند، نه؟

با همه این‌ها، فراموش نمی‌کنیم یا نادیده نمی‌گیریم که گیاهان «مانند همیشه» هنوز منبع غنی دارو هستند. آسپرین که امروزه کاملاً مصنوعی ساخته می‌شود، یک قرن پیش از پوست درخت بید گرفته شد. پاکلیتاکسل، یکی از شیمی‌درمانی‌های مؤثر و پرکاربرد ما، ابتدا از درخت سرخدار مشتق شد. پژوهش گیاهان برای یافتن داروی مؤثر ادامه دارد. اما این تولید، صرفاً عصاره‌گیری ساده نیست؛ بلکه با جداسازی ماده شیمیایی فعال به کمک فناوری پیشرفته انجام می‌شود. مدِ «طبیعی» بودن همه‌چیز، باعث نادیده گرفتن احتمال خطرناک یا بی‌اثر بودن برخی گیاه‌درمانی‌ها می‌شود. بدون پژوهش و تنظیم مقررات درست، این گرایش فقط نوستالژی خواهد ماند.

نتیجه

ارائه‌دهندگان طب جایگزین در کشور ما نیز مانند کشورهای توسعه‌یافته با تغییر سریع روبه‌رویند. فعالان این حوزه وسوسه‌انگیز، سریعاً به حرفه‌ای‌ها، پزشکان و حتی استادان با ویژگی دانشگاهی تبدیل می‌شوند. می‌توان به‌آسانی دید کتاب‌های شبیه فتوکپی و همسان آن‌ها با نام‌های چشمگیر، برای سهم گرفتن از بازار جادویی و رو به رشد، زیر عنوان‌هایی مانند درمان, شفا ، گویی در مسابقه فروش جاودانگی‌اند؛ افرادی که نوعی تقلب علمی پیشه کرده‌اند. جاودانگی چیزی است که مردم فقیر و غنی همیشه می‌خواهند بخرند. این خواسته غیرواقعی جهانی، اشتیاق و انگیزه شیادان علمی را هم تغذیه می‌کند. دست‌کاری‌کنندگان علم، نیت واقعی را در نوشته و گفته‌هایی پنهان می‌کنند که نود درصد یا بیشترشان درست و برای جامعه قابل قبول است. با پیام‌های هدفمند میان سطرها که ذهن جامعه را آشفته می‌کنند، اعتماد به علم را می‌کاهند و پنهانی جاودانگی وعده می‌دهند، این تقاضای غیرعقلانی را بیشتر می‌کنند و بازار عرضه می‌سازند.

اگر دقیق نگاه کنید، دیدن این‌ها اصلاً دشوار نیست. شناخت شیادانی سخت نیست که با گفتار، اظهار نظر یا کتاب، حسِ راه‌حل داشتن برای همه بیماری‌ها را می‌دهند، تصور پنهان بودن جاودانگی در طبیعت را در ذهن می‌سازند و در عوض روش، درمان گیاهی یا محصول طبیعی عرضه می‌کنند.