Sübuta əsaslanan dərmanlar niyə bahalıdır? Fitoterapiya tətbiq edənlər niyə asan yolu seçir?

Birinci bölüm: Sübuta əsaslanan dərmanlar niyə bahalıdır?

Xatırlatma olmadan olmaz!

Elmin bizim üçün nə demək olduğunu xatırlayaq… Bu gün həyatımızın hər sahəsində biliyin və bu biliyi görünən edən elmin izləri var: Anton Van Leeuwenhoek mikroskopu tapır, tibbin tarixi dəyişir; Galileo teleskopu tapır, kainatı anlamağa başlayırıq; James Watt müasir buxar maşınını tapır, dünyanın iqtisadiyyat tarixi dəyişir; Gutenberg və Marco Polo ilə bütün Avropaya və dünyaya yayılan mətbəə bütün elm tarixini dəyişir; Alexander Fleming penisilini tapır, əvvəllər sadə infeksiyalardan ölən milyonlarla insanın həyatı dəyişir…

Tarixi, hətta bəşər tarixindən qədim olan xərçəngi müalicə etmək səylərinin ən mühüm iki dönüş nöqtəsi radioterapiya və kimyaterapiyanın kəşfidir. Bəşər tarixi üçün böyük dəyişikliklərin müşahidə edildiyi illərdəyik. Həyatını niyə itirdiyini belə bilmədiyimiz böyüklərimizin hekayələrini hamımız eşitmişik. Bir çox xəstəliyə “incə xəstəlik” deyilən illər heç də uzaq deyil. Bunun əksinə, bu gün elmi bilik və onun gətirdiyi texnologiyalar sayəsində şişin hələ 5 millimetr ölçüyə çatmadan aşkarlanmasını yalnız alimlər və ya səhiyyə mütəxəssisləri deyil, demək olar ki, hər kəs arzulayır.

İstifadə edirik, arzulayırıq, amma anlamırıq!

Bəli, elmi biliyi həyatın hər sahəsində istifadə edirik. Biliyin məhsulu olan texnologiyaları əldə etməyi çox arzulayırıq, lakin bu biliyin istehsalını anlamağa gəldikdə vəziyyət dəyişir. Hər kəs mövcud olanı özünə, yəni öz bilik səviyyəsinə görə qavrayır. Belə olduqda anlaşılmayan bilik sanki yox və ya dəyərsiz vəziyyətinə düşür.

Müasir tibb və onun skeletini təşkil edən dərmanlar, cərrahi üsullar, görüntüləmə texnologiyaları və s. dövrümüz insanının daha təhlükəsiz, sağlam və uzun yaşaması üçün ən mühüm təminatlar deyilmi? Müasir cərrahiyyə üsullarının kəşfindən əvvəl bu gün ən sadə əməliyyatlardan sayılan appendisitdən çox insanın öldüyünü xatırlamaq lazımdır. Oxşar nümunə bu gün demək olar ki, %90-dan çox tam sağalma əldə edilən xaya şişlərinə aiddir. Sisplatin adlı kimyaterapiya dərmanının bu xəstəlikdə istifadəyə başlanması xəstəliyin tarixinin dəyişdiyi andır. Bəs elmi irəliləyişlər və yeni müalicənin tapılması burada qısaca tarixini danışdığımız qədər asan olurmu?

Xərçəngdə dərman kəşfi mürəkkəb və bahalı prosesdir. Xərçəng dərmanının klinik istifadəyə verilməsi təxminən 15 il vaxt və demək olar ki, 1 milyard dollar tələb edir. Laboratoriyada “elmi üsullarla” sınanmış hər 10 min potensial dərmandan yalnız 1-i insan klinik tədqiqatlarında istifadə şansı tapır. Bəs dərmanların, xüsusilə xərçəng dərmanlarının hazırlanması niyə bu qədər uzunmüddətli və yüksək xərclidir?

Xərçəngdə dərman kəşflərinin çoxu dərman hədəflərinin müəyyən edilməsiilə başlayır. Düşməni tanımasanız, onu məğlub edən silahlar hazırlaya bilməzsiniz. Daha konkret nümunə versək, hər ordunun əlində ən azı müəyyən döyüş vasitələri var. Bu gün bunlar silahlar, təyyarələr, gəmilər, tanklardır. Onları klassik kimyaterapiyalara bənzədə bilərik. Lakin çətin döyüşlərdə uğur üçün daha çoxuna ehtiyac var: hədəfə yönəlmiş ballistik raketlər, çox yaxşı kəşfiyyat, düşmənin vəziyyətini yaxşı izləmə/görüntüləmə, agentlər və s. Bunları da qabaqcıl radioloji üsullar, hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlar və immunoterapiyalara bənzədə bilərik. Təxmin edildiyi kimi, hədəfi daha yaxşı aşkarlamaq və vurmaq üçün daha çox “bilik” istifadə edilən yüksək xərcli vasitələr lazımdır. Bu nümunəni evdəki məişət texnikasına və ya mobil telefonlara belə uyğunlaşdırmaq olar. Həyatın hər sahəsində biliyin məhsulu olan texnologiya ilə dost olmağa çalışarkən məqsədi həyat qurtarmaq olan tibbdə “yaxşı” kimyəvi maddələrə düşmənçiliyi anlamaq bizə çətin gəlir.

Xərçəng sahəsində dərman hazırlamağın çətinliklərinə dönsək;

Düşmən (xərçəng hüceyrələri) gözlə görünmür və insan görmədiyini inkar etməyə meyillidir (mikroorqanizmlərin qəbulunun mikroskopdan, planetlərin qəbulunun teleskopdan sonra olduğunu xatırlayaq). Xərçəng müalicəsi üçün dərman hazırlamağın ən böyük çətinliyi hüceyrə ölçüsündəki xərçəngi tanımaqdır. Bu yalnız biologiya və genetikanın inkişafı ilə mümkündür. Xülasə, xərçəngin bioloji və genetik tərəflərini anlamaq, həm təsirli həm təhlükəsiz dərmanlar hazırlamaq və bunları tibbin əsas “əvvəl zərər vermə” prinsipinə uyğun etmək, qəbul edilər ki, olduqca çətin, vaxt aparan və bahalı prosesdir.

Bəs belə olduğu halda, yəni xərçəng min illərdir aramızda olan və xüsusilə irəliləmiş mərhələdə müalicəsi çox çətin xəstəlik ikən, fitoterapiya (bitki mənşəli müalicə) mütəxəssisləri niyə asan yolu seçir və bitkilərlə/xüsusi üsullarla/müalicə kursları ilə xərçəngi müalicə edə bildiklərini iddia edirlər? Yazının ikinci bölümündə bunu izah edəcəyik...