Böyrək transplantasiyası 1954 – Nobel Mükafatlı əməliyyat

Əsrlər əvvəl böyrəklərə xüsusi hörmətlə yanaşılırdı. Yəhudilərin Talmuduna görə, "İnsanın iki böyrəyi var, biri onu yaxşılığa, digəri isə pisliyə sövq edir" (Berakhoth 61a). 

1954-cü ildə amerikalı cərrah Joseph Murray və həmkarları donor və resipiyent olan əkiz qardaşlar arasında ilk uğurlu böyrək transplantasiyasını həyata keçirdilər. Əməliyyatdan əvvəl Murrayə böyrək transplantasiyasının "mümkün olmadığı" və "Tanrı rolunu oynamamalı olduğu" deyilmişdi. 1990-cı ildə Murray transplantasiyadakı uğurlarına görə Nobel Mükafatı qazandı.

1950-ci illərdəki mühüm orqan transplantasiyaları damar tikişinin öncülü olan fransız cərrah Alexis Carrelin əvvəlki işlərinə və ingilis cərrah Peter Medawarın dəri qreftlərinin immun sistem tərəfindən rədd edilməsi ilə bağlı tədqiqatlarına əsaslanır. Resipiyentin immun sisteminin yad orqanın toxumasını rədd etməsinin qarşısını alan immunosupressiv dərmanlar istifadəyə verilənə qədər qohum olmayan insanlar arasında orqan transplantasiyası təhlükəsiz deyildi. Məsələn, kəşf edilmiş iki immunosupressiv;

• Azatioprin - 1962 
• Siklosporin - 1972

Yüksək qan təzyiqi və diabet kimi xəstəliklər böyrəklərlə bağlı pozuntular nəticəsində yarana bilər. Böyrəklərin funksiyalarını yerinə yetirmək üçün dializdən istifadə oluna bilər, lakin köçürülmüş böyrəklə xəstələr adətən daha uzun yaşayırlar. Transplantasiya zamanı xəstənin öz zəif böyrəyi adətən yerində saxlanılır. Yeni böyrək qarının aşağı hissəsinə köçürülüb qalça arteriyası və venasına birləşdirilir, donorun sidik axarı isə sidik kisəsinə bağlanır.

Böyrəklər tullantı maddələrin sidik şəklində sidik kisəsinə ötürülməsində və qandakı elektrolit konsentrasiyasının tənzimlənməsində rol oynayır. Böyrəklər həmçinin hormonların ifrazında da iştirak edir:

• Eritropoetin - sümük iliyini qırmızı qan hüceyrələri yaratmağa təşviq edir
• Renin - qan təzyiqini tənzimləyir
• Kalsitriol - kalsium səviyyələrini qorumağa kömək edən D vitamininin aktiv forması

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Alexis Carrel (1873 – 1944), Peter Brian Medawar (1915 – 1987), Joseph Edward Murray (b. 1919)

• Əvvəlki mövzu: Endoskop 1954 – Bədənin dərinliklərinə səyahət
• Növbəti mövzu: Doğuşa nəzarət həbi 1955 – Arzuolunmaz hamiləliyin qarşısının alınması