Divertikulit nədir? Yoğun bağırsaq xərçəngləri ilə əlaqəsi varmı?

Divertikullar həzm sistemi divarının xaricə doğru yırtıqlaşması ilə yaranan kisəciklərdir. Həzm sisteminin hər yerində görünə bilsə də, ən çox kolonda (yoğun bağırsaqda) yaranır. Adətən xəstədə heç bir şikayətə səbəb olmur. Yarana biləcək problem kisəciklərin iltihablanması, yəni divertikulitdir. Xəstələrin təxminən %4-də iltihablanma nəticəsində perforasiyalar (dəlinmələr), abseslər və fistullar (arzuolunmaz əlaqələr) inkişaf edə bilər. Təhlükəli xəstəlik ola bilməsi ilə yanaşı, diaqnostika və müalicəsi iqtisadi yük yaradır.

Xəstəliyin dəqiq səbəbi bilinməsə də, bir çox amilin rol oynadığı düşünülür: NSAI (qeyri-steroid iltihabəleyhinə) dərmanların istifadəsi, hərəkətsiz həyat, piylənmə, siqaret və bəlkə də ən təsirlisi qidalanma forması. Bir tədqiqatda veqan-vegetarianların ət istehlak edənlərlə müqayisədə divertikulitlə xəstəxanaya müraciət nisbəti %31 az olub. Bu da “qidalanma (xüsusilə ət istehlakı) divertikulitin yaranmasında risk faktorudurmu?” sualını doğurur. Nəticə çox qırmızı ət istehlak edənlər üçün pis xəbərdir. Gut jurnalında dərc olunan tədqiqata görə çox qırmızı ət istehlakı divertikul iltihabı riskini %58 artırır.

Tədqiqatda 40-75 yaş arasında 46.500 kişinin 26 illik dövrdə qidalanma vərdişləri qiymətləndirilir. Emal olunmuş və olunmamış qırmızı ət, quş əti və balıq istehlakı həftəlik qiymətləndirilir. Bu müddətdə 764 kişidə divertikulit müəyyən edilib. Divertikul iltihabı ən çox həftədə 6 porsiya qırmızı ət istehlak edənlərdə müşahidə edilir. Porsiya başına %18 artım izlənir. Xüsusilə hisəvermə, duzlama və s. kimi heç bir emala məruz qalmamış, yəni emal olunmamış ət təqsirləndirilir. Əksinə, yüksək miqdarda quş əti və balıq istehlakı ilə əlaqə tapılmayıb. Gündəlik yeyəcəyimiz bir porsiya qırmızı ət əvəzinə toyuq, hinduşka və s. və ya balıq seçmək riski %20 azaldır.

Qırmızı ət istehlakı necə divertikulitə səbəb olur?

Bu barədə bəzi nəzəriyyələr var. Birincisi, qırmızı ətin qanda C-reaktiv zülal və ferritin kimi iltihabi kimyəvi maddələri artırmasıdır. İltihabi prosesin yaranması və xronikləşməsi yalnız divertikulitdə deyil, xərçəngin yaranmasında da rol oynayır. İltihab nəticəsində mühitdə DNA-ya zərər verə biləcək sərbəst radikallar yarana bilər. Emal olunmuş qırmızı ət (sucuq, salam, sosis və s.) istehlakının kolorektal xərçənglərlə əlaqəsi artıq məlumdur.

Divertikulitlərin də xərçəngləşmə baxımından araşdırılması vacibdir. Həmçinin ürək-damar xəstəlikləri və diabet kimi iltihabın əsas rol oynadığı digər xəstəliklərdə də qırmızı ət istehlakına diqqət yetirilməlidir.

İkincisi, bağırsaq florası, mikrobiota təsirlənir. Mikrobiotanın dəyişməsibağırsaq divarının bütövlüyünün pozulmasına və müdafiə sistemi cavabının dəyişməsinə səbəb olacaq. Mikrobiotanın bədən üçün mühüm funksiyaları olduğunu və hətta orqan kimi qəbul edildiyini unutmamalıyıq. Onun dəyişməsi divertikulit, hətta kolorektal xərçənglərlə əlaqələndirilir.

Emal olunmamış ətin divertikulitin yaranmasında daha təsirli olduğunu demişdik. Həmçinin ət bişirmək üçün yüksək temperaturdan istifadə çox yayğındır (qızartma, manqal kimi) və bişməyə bağlı zərərli maddələr yaranır. Mikrobiota təsirlənə bilər. İltihab arta bilər. Ətdən ən yaxşı şəkildə faydalanmaq üçün sağlam bişirmə üsullarına üstünlük verməliyik.

Divertikulların yaranmasında rol oynayan amilləri araşdırdıqda kolorektal xərçəngin etiologiyasında da oxşar amillərin olduğunu görürük. Ət istehlakı, az lifli qida istehlakı, hərəkətsizlik, siqaret və s. Həyat tərzimizdə bu dəyişiklikləri etməyin həm divertikulitlərin, həm də kolorektal xərçənglərin qarşısını almaqda əhəmiyyətli ola biləcəyini yadda saxlamalıyıq. Divertikul yaranması zərərsiz görünsə də, tədbir görülmədikdə arzuolunmaz nəticələr doğura bilər.