Dumping sindromu nədir? Niyə yaranır? Sağalırmı?

Dumping sindromu qidanın sürətlə bağırsaqlara keçməsi səbəbindən bağırsaq damarlarının qəfil genişlənib qanla dolması və beyinə gedən qanın azalması nəticəsində yaranan sindromdur.

Mədənin sürətli boşalmasına və ya qida maddələrinin nazik bağırsağa sürətlə keçməsinə bağlı vazomotor və mədə-bağırsaq əlamət-şikayətləri ilə xarakterizə olunur.

Dumping sindromu, mədə xərçəngi əməliyyatı və xərçəngdən kənar qida borusu və mədə cərrahiyyəsi ilə yanaşı bariatrik cərrahiyyənin (metabolik və ya piylənmə cərrahiyyəsi kimi də tanınır) geniş yayılmış ağırlaşmasıdır.

Bu müdaxilələr mədənin anatomiyasını və innervasiyasını (sinir stimullaşdırılmasını) dəyişir; nəticədə çox miqdarda həzm olunmamış qida nazik bağırsağa çox sürətlə çata bilər.

Aşağıda mədə əməliyyatlarından sonra mədə və nazik bağırsaq anatomiyasının necə dəyişə bildiyi görünür.

Dumping sindromu niyə yaranır? Patofiziologiyası

Mədə anbar kimi davranaraq həzmi başladır, məzmununu nəzarətlə sonrakı nazik bağırsağın başlanğıcı olan duodenuma buraxır. Qida mədədəki turşu və proteazlarla qismən həzm olunur.

Quruluşu pozulmamış pilor (mədənin çıxış qapısı) iri hissələrin duodenuma keçməsini önləyir. Pilor nahiyəsinə müdaxilə mədə həcminin azalmasını və pilor boşalmasını dəyişir. Nəticədə osmotik fəal bərk və maye maddələr böyük miqdarda duodenuma və nazik bağırsağa sürətlə keçir.

Dumping sindromu yeməkdən sonra keçən müddətə görə erkən və gec dumpingə ayrılır. Əksər xəstədə erkən dumping, təxminən 25%-də gec dumping, daha az xəstədə isə hər ikisi görünə bilər.

Erkən dumping sindromu

Mədə rezeksiyası və Billroth II əməliyyatından sonra mədənin nazik bağırsağa sürətlə, davamlı və nəzarətsiz boşalması ilə yaranır. Əlamət və tapıntılar adətən yemək vaxtı və ya dərhal sonra (5-30 dəqiqədə) başlayır. Qəfil halsızlıq, bayılma hissi və başgicəllənmədən sonra uzanmaq istəyi yaranır. Soyuq tər, ürəkdöyünmə, doluluq və çalxalanma hissi olur. Bəzi xəstələrdə ürəkbulanma, qusma və şırnaqvari ishalla nəticələnən bağırsaq spazmları yaranır. Əməliyyatdan sonra 1-2 il davam edə bilər.

Erkən dumping əlamətləri nələrdir?

• İshal
• Ürəkbulanma
• Qusma
• Bağırsaq spazmları
• Köp
• Ürəkdöyünmə
• Yorğunluq
• Bayılma hissi
• Zəiflik
• Tərləmə
• Baş ağrısı
• Solğunluq

Gec dumping sindromu

Qidanın nazik bağırsağa sürətlə keçməsi orada yüksək karbohidrat konsentrasiyasına gətirir. Bu, hiperqlikemiyaya (qan şəkərinin artması), sonra artıq insulin ifrazına və buna bağlı reaktiv hipoqlikemiyaya (qan şəkərinin aşağı düşməsi) səbəb olur. Yeməkdən 1-3 saat sonra yaranır. Əməliyyatdan 3-6 ay sonra başlayıb 2-5 il davam edə bilər.

Gec dumping sindromunun əlamətləri nələrdir?

• Tərləmə
• Titrəmə
• Diqqət toplama pozuntusu
• Şüur itkisi
• Aclıq

Dumping sindromunun müalicəsində qidalanma necə olmalıdır?

Az-az və tez-tez qidalanmaq lazımdır. Çünki qismən qastrektomiyada (mədənin bir hissəsinin götürülməsi) mədə boşalması sürətlənib və mədə anbarı kiçilib, qida mədədən nazik bağırsağa sürətlə keçir.

Qidalanma kiçik hissələrlə, az miqdarda və tez-tez yeməklərlə aparılmalıdır.

Əvvəl hissəciksiz maye qidalarla başlanır. Yaxşı dözülürsə, yemək sayı azaldılır, qida miqdarı artırılır və sonda yaşa, fiziki fəallığa və s. uyğun tənzimlənir.

Şəkərli qida və içkilər məhdudlaşdırılmalıdır.

Sadə karbohidratlar həzm olunmadan bağırsaqdan 15-20 dəqiqədə sorulub qana keçən, birbaşa enerji kimi istifadə edilən və qan şəkərinin qəfil qalxıb-düşməsinə səbəb olan şəkərlərdir. Mürəkkəb karbohidratlar isə həzmi təxminən 3-4 saat çəkən, qan şəkərinə təsiri daha yavaş və uzunmüddətli olan karbohidrat növüdür. Sadə şəkər qəbulunun azalması qidanın nazik bağırsağa keçməsini azaldır. Mürəkkəb karbohidratı artırıb sadə karbohidratı məhdudlaşdırmaq lazımdır.

Aşağı qlisemik tərkibli qidalar seçilməlidir.

Aşağı qlisemik indeksə malik karbohidratlar daha yavaş həzm olunur və sorulma sürəti azaldığı üçün sağlamlığa (qan qlükozasına nəzarət, qan lipidlərinin azalması və s.) müsbət təsir edir. Yüksək qlisemik indeksli karbohidratlar tez həzm olunub sorulduğu üçün daha yüksək qlisemik cavab yaradır, yüksək qan qlükozası ilə xarakterizə olunur və hiperinsulinemiya görünür.

• Qlisemik indeksi aşağı qidalar: quru lobya, noxud, mərcimək, bulqur, çovdar, kəpək, tam buğda, yoqurt
• Qlisemik indeksi yüksək qidalar: ağ çörək, düyü, kartof, şəkər qatılmış qidalar

Qida yaxşı çeynənməli və yavaş yeyilməlidir.

Kiçik hissələrə çeynənmiş qida iri və çətin həzm olunan hissələrin nazik bağırsağa axmasını dayandıra bilər.

Yeməklə maye qəbulu məhdudlaşdırılmalı, maye qəbul etmək üçün yeməkdən sonra ən azı 30 dəqiqə qidalanılmalıdır.

Qismən qastrektomiyada qalan mədənin maye ilə deyil, qida ilə dolmasını təmin edən üsuldur.

Hər yeməkdə zülal alınmalıdır.

Zülallar bədənin müdafiə sisteminin, fəaliyyətini tənzimləyən fermentlərin və bəzi hormonların əsas tikinti maddəsidir. Bədənin qurma-bərpa funksiyası üçün zülallı qidalanma tövsiyə edilir.

• Zülalla zəngin qidalar: yumurta, pendir, ət, süd, yoqurt

Qida lifi qəbulu artırılmalıdır.

Qida lifi insan bədəninin həzm edə və ya qan dövranına sora bilmədiyi mürəkkəb karbohidratların adıdır. Gel yaradaraq, mədə boşalmasını gecikdirərək və bağırsaqdan keçmə müddətini uzadaraq karbohidrat sorulmasını yavaşladır. Nazik bağırsaqda həzm olunmayan nişasta kolona keçəndə bakteriyalarla həzm olunur və ya nəcislə atılır. Lifli qidaların qlisemik indeksi aşağıdır. Narahat etmirsə, qidalanmaya əlavə edilməlidir.

• Lifli qidalar: quru paxlalılar, taxıllar, tərəvəz, meyvə

Süddə laktoza çoxdur.

Laktoza qaz və köp yaradır; narahatlıq verirsə, laktozasız məhsul istifadə edilə bilər. Badam, soya və kokos südləri seçilə bilər. Yoqurt və pendirdə laktoza süddən azdır və daha yaxşı dözülür.

Qaz yaradan qidalardan qaçının.

Bunlar quru paxlalılar, brokoli, gül kələm, kələm, kərəviz, kəvər, portağal, naringi, yemiş və s.-dir.

Yeməkdən sonra uzanmaq mədə boşalmasını yavaşlatdığı üçün üstün tutulur. Yeməkdən sonra iki yastıqla uzanmış vəziyyətdə 15-30 dəqiqə dincəlmək tövsiyə edilir.

*

• Əlaqəli mövzu: Qastrektomiya (mədə xərçəngi əməliyyatı) keçirən xəstələr necə qidalanmalıdır?