Ehrlichin sehrli güllələri 1910 – Hədəf: kimyəvi reseptorlar

1900-cü ildə infeksion xəstəliklərlə mübarizə aparmaq üçün çox az dərman var idi. Məşhur nümunələrdən biri Avropanın ağcaqanadlar tərəfindən daşınan protozoa parazitinin səbəb olduğu malyariyanın müalicəsi üçün 1630-cu ildən etibarən istifadə etdiyi xinindir. 

Civə isə cinsi yolla ötürülən bakterial xəstəlik olan sifilisin müalicəsi üçün 1495-ci ildən etibarən istifadə edilmişdir. Lakin civə müalicələri insanlar üçün olduqca zəhərli ola bilirdi. Buna görə xəstəni xəstəliyin səbəblərindən qoruyarkən infeksiyanın səbəblərinə qarşı seçici toksiklik göstərən kimyəvi vasitələrin axtarışı davam edirdi. Müasir kimyaterapiyanın məşhur banilərindən biri olan alman alimi Paul Ehrlichin işləri bu axtarışa öncüllük etmişdir. Əlbəttə, Ehrlichin bu cür faydalı kimyəvi maddələr üçün çox sistemli axtarışı xəstəliklə əlaqəli mikroorqanizmlər müəyyənləşdirilməzdən və xəstəlik nəzəriyyəsi 1800-cü illərin sonlarında ortaya qoyulmazdan əvvəl həyata keçirilə bilməzdi.

Ehrlich sifilisə səbəb olan Treponema pallidum-u seçici şəkildə məhv etmək üçün istifadə oluna biləcək arsen birləşmələri ilə xüsusilə maraqlanırdı. Ehrlich tədqiqatçılar ordusunu hər gün saysız-hesabsız arsen birləşməsini sınaqdan keçirməyə yönəldirdi. 

1909-cu ildə Ehrlichin laboratoriyasında işləyən və sifilisli dovşanlarda sınaqlar aparmaq üzrə mütəxəssis olan yapon bakterioloq Sahachiro Hata 606 nömrəli arsen birləşməsini sınaqdan keçirərkən onun sifilisə qarşı təsirli olduğunu kəşf etdi. 1910-cu ildə Ehrlich 606-nın kəşfini dünyaya elan etdi. Ticarət adı Salvarsan olan 606 Ehrlichin sehrli güllələr adlandırdığı kimyaterapevtik vasitələr üzrə axtarışının ilk praktik uğuru idi. 

Sehrli güllə bənzətməsi Ehrlichin sahib hüceyrələrə zərər verməyən bu cür dərmanların parazit üzərində mövcud olan müəyyən kimyəvi reseptorlara yönəlmiş seçici silahlar kimi fəaliyyət göstərdiyinə inanmasına istinad edir.

Elmi yazıçı John Simmonsa görə, "Louis Pasteur və Robert Koch xəstəlik nəzəriyyəsini inkişaf etdirərkən Paul Ehrlich xəstəliyin mahiyyətcə kimyəvi olması ümumiləşdirməsinə görə məsuliyyət daşıyır.”

Maraqlıdır ki, bəzi kilsə nümayəndələri cinsi yolla ötürülən xəstəliklərin əxlaqsızlığa görə Tanrının verdiyi cəza olduğu əsaslandırması ilə Ehrlichin sehrli gülləsinə qarşı çıxdılar. 1940-cı illərdə sifilisin müalicəsində penisillindən istifadə edilməyə başlandı.

Məqalədəki şəklin izahı: Sifilis Treponema pallidum bakteriyasının səbəb olduğu, cinsi yolla ötürülən xəstəlikdir.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Paul Ehrlich (1854–1915), Sahachiro Hata (1873–1938)

• Əvvəlki mövzu: İçməli suyun xlorlanması 1910 – Təsirli dezinfeksiya vasitəsi
• Növbəti mövzu: Flexner hesabatı 1910 – Tibb təhsilində inqilab