Enerji içkisi nədir, nədən hazırlanır, bədənimizə təsirləri nələrdir?

Enerji içkisi zehni və fiziki enerjini artırmaq məqsədilə şəkər, kofein və digər stimullaşdırıcı komponentlərlə (taurin və jenşen kimi) zənginləşdirilmiş içkidir.

Son vaxtlar olduqca populyarlaşan enerji içkiləri əsasən gərgin iş və idman həyatında zehni, fiziki performansı artırmaq üçün və ya alkoqollu içkilərlə birlikdə istifadə olunur. Enerji içkiləri stimullaşdırıcı təsirlərini kofein vasitəsilə göstərir, bəzi markalar isə bitki ekstraktı olan quarana (kofein ehtiva edən bitki növü) və jenşendən istifadə edir. 1 tənəkə qutu enerji içkisində markadan asılı olaraq 80-500 mg kofein var (bir fincan türk qəhvəsində 57 mg, bir fincan espressoda isə 100 mg kofein var). Kofein bədəndə müvəqqəti olaraq adenozin yolunu (yorğunluq zamanı hüceyrə səviyyəsində ifraz olunan kimyəvi maddələri) əngəlləyərək və dopamin ifrazını artıraraq bir müddət özümüzü gümrah hiss etməyimizi təmin edir. Kofeinlə yanaşı şəkər tərkibi də yüksəkdir. Bir tənəkə qutu enerji içkisi təxminən 27,5 g şəkər (təxminən 7 ədəd kub şəkər) ehtiva edir.

Enerji içkilərinin tərkibi və mümkün əlavə təsirləri

• Kofein: Stimullaşdırıcı təsirlərinə görə uzun illərdir istifadə olunur. Qəhvə və çayda təbii olan kofein bədənə oyaqlıq hissi verən mərkəzi sinir sistemini stimullaşdırır. Həmçinin ürək döyüntülərini və qan təzyiqini artırır, bədəni susuzlaşdırır.
  Əlavə təsirləri: 400 mg-dan yuxarı miqdar yuxusuzluq, ürəkdöyünmə, baş ağrısı, ürəkbulanma və titrəmə kimi əlavə təsirlərə səbəb ola bilər.
• Taurin: İnsan bədənində təbii istehsal olunan amin turşusudur. Enerji içkilərində istehsal edilmiş taurin var. Ürək döyüntülərini, əzələ yığılmalarını və enerji səviyyələrini tənzimləməyə kömək edir. Adətən bədən kifayət qədər taurin istehsal edir, ona görə əlavəyə ehtiyac yoxdur.
  Əlavə təsirləri: Sənədləşdirilmiş əlavə təsiri yoxdur. Lakin bəzi ölkələr taurin tərkibinə görə enerji içkilərini qadağan etmişdir.
• B12, B6 və B3 vitaminləri: B vitaminləri qidalarda təbii olur və ən çox istifadə olunan enerji əlavələridir. Əsas vəzifələri bədənin qidaları enerjiyə çevirməsinə kömək etməkdir. B6 və B12 vitaminləri ağızdan qəbul edildikdə yaxşı sorulmur, ona görə əksər enerji içkilərindəki az miqdarlarının da istənilən təsiri yaratma ehtimalı aşağıdır.
  Əlavə təsirləri: 35 mg-dan çox B3 dəridə qızartıya səbəb ola bilər. 3000 mg-dan çoxu isə qaraciyər toksikliyinə səbəb ola bilər. 100 mg-dan çox B6 vitamini isə hissi sinir problemlərinə və ya dəri lezyonlarına səbəb ola bilər.
• Quarana: %3-4 kofein ehtiva edən molekuldur. Eyni zamanda teobromin və teofillin də ehtiva edir. Bəzi insanlar quaranalı enerji içkilərinin kofeinlilərə nisbətən daha çox oyaqlıq təmin etdiyini bildirir, bəziləri isə tam əksini iddia edir.
  Əlavə təsirləri: Gündə 400 mg-dan çox miqdarda yuxusuzluq, əsəbilik, narahatlıq, mədə qıcıqlanması, ürəkbulanma, qusma və qan təzyiqinin artması kimi əlavə təsirlər ola bilər (dozadan asılı dəyişir).
• Jenşen: Enerjini artırdığına, yorğunluq əleyhinə təsirlərə malik olduğuna, stresi azaltdığına və yaddaşı yaxşılaşdırdığına inanılır. Hipotalamus və hipofiz vəzilərini stimullaşdırmağa kömək etdiyi, sonra isə adrenokortikotrop hormon ifraz olunduğu düşünülür.
  Əlavə təsirləri: Jenşendəki kimyəvi maddələr insan bədənində təbii istehsal olunmadığından jenşeni içki vasitəsilə qəbul etmək bu maddələrə həssas ola bilən bəzi insanlar üçün riskli ola bilər. Həmçinin ishal və baş ağrısı kimi nadir əlavə təsirlər də bildirilmişdir.
• Şəkər: Qlükoza bədənin üstünlük verdiyi yanacaqdır. Standart enerji içkiləri çoxlu şəkər və buna görə enerji ehtiva edir.
  Əlavə təsirləri: Həddindən artıq şəkər qəbulu piylənmə və diabetlə əlaqəlidir. Həmçinin insulin səviyyələrini artıra bilər, bu da təxminən bir saat sonra adətən “ürəkdöyünməyə bənzər” hiss yaradır.

Enerji içkisi içdikdən sonra 1 gündə bədənimizdə nələr olur?

• 10 dəqiqə içində kofein qan dövranına keçir, ürək döyüntülərini və qan təzyiqini artırmağa başlayır.
• 15-45 dəqiqə içində dövrandakı kofein miqdarı maksimuma çatır və tam təsirləri görünür.
• 30-50 dəqiqə içində qaraciyər artan qan şəkəri miqdarına cavab verir.
• 1 saat içində qan şəkəri və dövrandakı kofein miqdarı azalmağa, bədən özünü yorğun hiss etməyə başlayır.
• 5-6 saat içində dövrandakı kofein miqdarı yarıya enmişdir.
• 12 saat içində dövrandakı kofein tam tükənmişdir. Tükənmə miqdarı insandan asılı dəyişir.
• 12-24 saat içində müntəzəm istifadədən sonra kofeinin tükənməsinə bağlı baş ağrısı, narahatlıq, qəbizlik kimi əlavə təsirlər görülə bilər.
• 7-12 gün istifadə nəticəsində kofeinə tolerantlıq yaranır, eyni təsirləri müşahidə etmək üçün dozanı artırmaq lazım gəlir.

Bir çox insan zərərsiz saysa da, uzun müddətdə ciddi əlavə təsirləri görülür. Bunlar çox vaxt həddindən artıq kofein qəbuluna bağlı olur. Əsasən hipertenziya, ürəkdöyünmə, ürəkbulanma, qusma, qeyri-iradi yığılmalar, şüur bulanıqlığı kimi əlavə təsirlər görülür. Enerji içkilərinin bu əlavə təsirlərinə görə müraciət sayı 2007-2011-ci illər arasında 2 dəfə artmışdır. Xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlikdə kofeinə həssaslıq yüksəkdir; bu əlavə təsirlərə daha çox rast gəlinməklə yanaşı depressiya və s. dövrlərdə siqaret kimi zərərli vərdişlərə meyli artırır.

Təhlükəli qarışıq: alkoqol və enerji içkisi

Əsas narahatedici məqam alkoqol istifadəçiləri arasında tez-tez hazırlanan bu qarışıqdır. Alkoqol enerji içkisi ilə qəbul edildikdə bədənə az alkoqol qəbul edilmiş hissi verir və nəticədə alkoqol istehlakı artır. Tədqiqatlara görə Amerikada alkoqol zəhərlənmələrinin %40-ı enerji içkisi ilə birlikdə istifadə nəticəsində baş vermişdir.

Alkoqol isə enerji içkisindəki kofeinin qan dövranında daha uzun qalmasını təmin edərək bədəni kofeinə daha uzun müddət məruz qoyur. Nəticədə kofeinə bağlı əlavə təsirlər artır. Bunlarla yanaşı çəkilən siqaret miqdarının və qanunsuz dərman istifadəsinin də artmasına səbəb olur.

Uzunmüddətli istifadədə qaraciyər və ürək təsirlənir

Son illərdəki hal hesabatları araşdırıldıqda enerji içkisi səbəbindən kəskin hepatit (qəfil başlayan qaraciyər iltihabı) diaqnozu alan xəstə sayı sürətlə artmışdır. Gündə 3-5 dəfə, 3 həftədən uzun enerji içkisi istifadə edən 50 yaşlı kişi xəstəyə kəskin hepatit diaqnozu qoyulmuş, eyni şəkildə 22 yaşlı qadında da həddindən artıq enerji içkisi istehlakına bağlı kəskin hepatit görülmüşdür. Başqa halda sağlam tikinti işçisi pəhrizində heç bir dəyişiklik və dərman qəbulu olmadan gərgin iş tempinə görə 3 həftə boyunca gündə 5 qutu enerji içkisi qəbulundan sonra iştahasızlıq, ürəkbulanma, qarın ağrısı və qusma ilə xəstəxanaya müraciət etmiş, sonrakı günlərdə sarılıq və tünd sidik bunlara qoşulmuşdur. Müayinələr nəticəsində xəstənin qaraciyər fermentlərində yüksəlmə görülmüşdür.

Tədqiqatlarda gündə 2 qutudan çox enerji içkisi qəbul edənlərdə ürəkdöyünmə və sinə ağrısı kimi təsirlər gündə 1 dəfə və ya az istifadə edənlərlə müqayisədə ciddi dərəcədə daha çox görülmüşdür. Hətta heç bir ürək-damar xəstəliyi riski olmayan insanda belə enerji içkilərinin bu riski artırdığı müşahidə edilmişdir.

Qaraciyərə və ürəyə bu mənfi təsirlər alkoqolla birgə istifadədə daha da artır.

Yeniyetmə uşaqlarda zərərli vərdişlərə başlama ilə əlaqəsi müəyyən edilmişdir

Xüsusilə televiziya reklamlarının yayılması təsiri ilə son illərdə yeniyetməlik və uşaqlıq dövründə enerji içkisi istifadəsi 3 dəfə artmışdır. Yetkinlərə nisbətən uşaqlarda həssaslıq yüksək olduğundan daha az miqdarda daha çox əlavə təsir görülür.

Minnesota və Duke Universitetlərinin tədqiqatına görə həftədə 2 dəfə yüksək dozada şəkər və kofein ehtiva edən içki istifadə edən uşaqlarda siqaret, uzunmüddətli TV və video oyunları kimi zərərli vərdişlər həftədə 1 dəfə və ya az içki istifadə edənlərlə müqayisədə daha çox müşahidə olunmuşdur. Kofeinin uşaqlara sübut olunmuş mənfi təsirinə görə uşaqlarda istehlakdan qaçılmalıdır.