نوشیدنی انرژی‌زا چیست، از چه ساخته می‌شود و چه اثری بر بدن دارد؟

نوشیدنی انرژی‌زا برای افزایش انرژی ذهنی و جسمی، با شکر، کافئین و دیگر ترکیبات محرک (مانند تائورین و جینسینگ) غنی شده است.

نوشیدنی‌های انرژی‌زا که اخیراً بسیار محبوب شده‌اند، عموماً برای افزایش عملکرد ذهنی و جسمی در کار پرمشغله و ورزش یا همراه نوشیدنی الکلی مصرف می‌شوند. اثر محرک آنها از کافئین است؛ برخی برندها از عصاره گوارانا (گیاه دارای کافئین) و جینسینگ استفاده می‌کنند. در 1 قوطی، بسته به برند، 80-500 mg کافئین هست (یک فنجان قهوه ترک 57 mg و اسپرسو 100 mg کافئین دارد). کافئین با مهار موقت مسیر آدنوزین (مواد شیمیایی آزادشده در سطح سلولی هنگام خستگی) و افزایش آزادسازی دوپامین، مدتی حس شادابی می‌دهد. علاوه بر کافئین، شکر نیز زیاد است. یک قوطی حدود 27,5 g شکر (حدود 7 حبه قند) دارد.

ترکیبات نوشیدنی انرژی‌زا و عوارض احتمالی

• کافئین: سال‌هاست به علت اثر محرک استفاده می‌شود. کافئین طبیعی قهوه و چای، دستگاه عصبی مرکزی را تحریک می‌کند و هوشیاری می‌دهد. همچنین ضربان و فشار خون را افزایش داده و بدن را کم‌آب می‌کند.
  عوارض جانبی: بیش از 400 mg می‌تواند بی‌خوابی، تپش قلب، سردرد، تهوع و لرزش ایجاد کند.
• تائورین: اسیدآمینه‌ای است که در بدن انسان به‌طور طبیعی تولید می‌شود. در نوشیدنی انرژی‌زا تائورین تولیدشده وجود دارد. به تنظیم ضربان، انقباض عضله و سطح انرژی کمک می‌کند. معمولاً بدن به‌اندازه کافی می‌سازد و مکمل لازم نیست.
  عوارض جانبی: عارضه مستندی ندارد. اما برخی کشورها به علت تائورین، نوشیدنی انرژی‌زا را ممنوع کرده‌اند.
• ویتامین‌های B12، B6 و B3: ویتامین‌های B به‌طور طبیعی در غذا هستند و رایج‌ترین مکمل‌های انرژی‌اند. کار اصلی آنها کمک به تبدیل غذا به انرژی است. B6 و B12 خوراکی خوب جذب نمی‌شوند؛ بنابراین مقدار کم آنها در بیشتر نوشیدنی‌های انرژی‌زا نیز احتمالاً اثر مطلوب ندارد.
  عوارض جانبی: بیش از 35 mg از B3 می‌تواند پوست را قرمز کند. بیش از 3000 mg ممکن است مسمومیت کبدی بدهد. بیش از 100 mg ویتامین B6 می‌تواند مشکلات اعصاب حسی یا ضایعات پوست ایجاد کند.
• گوارانا: مولکولی با %3-4 کافئین است. تئوبرومین و تئوفیلین هم دارد. بعضی افراد می‌گویند نوشیدنی گوارانا هوشیاری بیشتری از نوشیدنی کافئین می‌دهد و برخی خلاف آن را ادعا می‌کنند.
  عوارض جانبی: بیش از 400 mg در روز ممکن است بی‌خوابی، عصبی بودن، بی‌قراری، تحریک معده، تهوع، استفراغ و افزایش فشار خون ایجاد کند (بسته به دوز).
• جینسینگ: باور بر این است که انرژی را افزایش می‌دهد، ضدخستگی است، استرس را کم و حافظه را بهتر می‌کند. تصور می‌شود به تحریک هیپوتالاموس و هیپوفیز کمک می‌کند و سپس هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک ترشح می‌شود.
  عوارض جانبی: چون مواد شیمیایی جینسینگ به‌طور طبیعی در بدن ساخته نمی‌شوند، دریافت آن با نوشیدنی برای بعضی افراد حساس به این مواد ممکن است خطرناک باشد. عوارض نادری مانند اسهال و سردرد نیز گزارش شده‌اند.
• شکر: گلوکز سوخت ترجیحی بدن است. نوشیدنی انرژی‌زای معمولی شکر زیاد و در نتیجه انرژی زیادی دارد.
  عوارض جانبی: مصرف زیاد شکر با چاقی و دیابت مرتبط است. همچنین ممکن است انسولین را بالا ببرد که معمولاً حدود یک ساعت بعد احساسی «شبیه تپش» ایجاد می‌کند.

در 1 روز پس از نوشیدن انرژی‌زا در بدن چه می‌گذرد؟

• طی 10 دقیقه، کافئین وارد خون می‌شود و افزایش ضربان و فشار خون آغاز می‌شود.
• طی 15-45 دقیقه، کافئین خون به اوج می‌رسد و اثر کامل نمایان می‌شود.
• طی 30-50 دقیقه، کبد به افزایش قند خون پاسخ می‌دهد.
• در 1 ساعت، قند و کافئین خون شروع به کاهش می‌کنند و بدن خسته می‌شود.
• طی 5-6 ساعت، کافئین خون نصف شده است.
• طی 12 ساعت، کافئین خون کاملاً تمام شده است. میزان کاهش بین افراد فرق می‌کند.
• طی 12-24 ساعت، در مصرف‌کنندگان منظم، به علت تمام شدن کافئین ممکن است سردرد، ناراحتی و یبوست دیده شود.
• پس از 7-12 روز مصرف، تحمل کافئین ایجاد می‌شود و برای اثر مشابه باید دوز افزایش یابد.

با وجود تصور بی‌ضرر بودن در بسیاری از افراد، درازمدت عوارض جدی دیده می‌شود که اغلب ناشی از کافئین زیاد است؛ عمدتاً فشار خون بالا، تپش، تهوع، استفراغ، انقباض غیرارادی و گیجی. شمار مراجعه به علت این عوارض در 2007-2011، 2 برابر شد. حساسیت به کافئین در کودکی و نوجوانی بیشتر است؛ افزون بر عوارض بیشتر، گرایش به عادت‌های مضر مانند سیگار در دوره‌هایی مانند افسردگی افزایش می‌یابد.

ترکیب خطرناک: الکل و نوشیدنی انرژی‌زا

نگرانی اصلی این ترکیب رایج میان مصرف‌کنندگان الکل است. مصرف هم‌زمان حس نوشیدن الکل کمتر می‌دهد و در نتیجه مصرف الکل بیشتر می‌شود. طبق پژوهش‌ها، %40 از مسمومیت‌های الکلی آمریکا پس از مصرف همراه انرژی‌زا رخ داده‌اند.

الکل کافئین نوشیدنی را بیشتر در خون نگه می‌دارد و مواجهه بدن را طولانی می‌کند؛ در نتیجه عوارض کافئین افزایش می‌یابد. افزون بر این، تعداد سیگار و مصرف داروهای غیرقانونی هم بیشتر می‌شود.

در مصرف درازمدت، کبد و قلب آسیب می‌بینند

بررسی گزارش‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهد شمار تشخیص هپاتیت حاد (التهاب ناگهانی کبد) ناشی از انرژی‌زا سریع افزایش یافته است. مرد 50 ساله‌ای با مصرف روزانه 3-5 بار به مدت بیش از 3 هفته، هپاتیت حاد گرفت؛ زن 22 ساله نیز به علت مصرف زیاد مبتلا شد. در مورد دیگر، کارگر ساختمانی سالم، بدون تغییر رژیم یا دارو، به علت کار سنگین طی 3 هفته روزی 5 قوطی نوشید و با بی‌اشتهایی، تهوع، درد شکم و استفراغ مراجعه کرد؛ سپس زردی و ادرار تیره افزوده شد. بررسی‌ها افزایش آنزیم کبدی نشان داد.

مطالعات نشان دادند مصرف بیش از 2 قوطی در روز نسبت به مصرف روزانه 1 بار یا کمتر، تپش و درد قفسه سینه را به‌طور قابل‌توجه بیشتر می‌کند. حتی در افراد بدون خطر بیماری قلبی‌عروقی، افزایش این خطر مشاهده شده است.

این اثرات منفی کبد و قلب با مصرف همراه الکل بیشتر می‌شوند.

ارتباط با شروع عادت‌های زیان‌آور در نوجوانان دیده شده است

به‌ویژه با گسترش تبلیغات تلویزیونی، مصرف انرژی‌زا در کودکان و نوجوانان اخیراً 3 برابر شده است. چون کودکان حساس‌تر از بزرگسالان‌اند، با مقدار کمتر عوارض بیشتری دارند.

طبق پژوهش دانشگاه‌های مینه‌سوتا و دوک، در کودکان مصرف‌کننده نوشیدنی پرشکر و پرکافئین، هفته‌ای 2 بار، عادت‌های مضر مانند سیگار، تماشای طولانی تلویزیون و بازی ویدئویی بیشتر از مصرف‌کنندگان هفته‌ای 1 بار یا کمتر بود. با توجه به اثر منفی اثبات‌شده کافئین بر کودکان، باید از مصرف در آنان پرهیز شود.