Erkən başlayan kolorektal xərçəng və pəhriz – Hansı qidalar risk yaradır?

Kolorektal xərçəng indi xüsusilə gənclər arasında sürətlə artan sağlamlıq probleminə çevrilib. Bu, ənənəvi risk amillərindən kənarda yeni araşdırma sahələrinin yaranmasına səbəb olub. Jayakrishnan və komandasının 17 iyul 2024-cü ildə npj Precision Oncology jurnalında dərc edilmiş tədqiqatında qırmızı və emal olunmuş ətlərlə əlaqəli qida mənşəli molekulların, erkən başlayan kolorektal xərçəng riskinin əsas tətikləyiciləri ola biləcəyi qeyd edilib.

Tədqiqatın əsaslandırılması

Kolorektal xərçəngin izlənməsi və skrininqində uğurlara baxmayaraq gənc xəstələr üçün fərqli yanaşmalar lazım ola bilər. 50 yaşdan yuxarı şəxslərə tətbiq etdiyimiz skrininq modellərini gənc yetkinlərə tətbiq etmək praktik deyil; çünki onlara rutin kolonoskopiya tövsiyəsi həm tətbiq edilə bilən deyil, həm də lazımsız ola bilər. Bunun əvəzinə fərdlərin kolorektal xərçəng riskini müəyyənləşdirmək üçün sadə biomarker testindən istifadə daha praktik üsuldur. Beləliklə, ən yüksək risklilər müəyyən edilərək onlara uyğun skrininq üsulları seçilə bilər. Tədqiqatın əsas motivasiyası bu yanaşmanı araşdırmaq olub.

Əvvəlki tədqiqatda erkən və adi başlanğıc yaşlı kolorektal xərçəng arasındakı metabolit fərqləri aşkarlanmışdı. Digər araşdırmalar gənc və yaşlı kolorektal xərçəng xəstələrinin bağırsaq mikrobiomunda da fərqlər göstərmişdi. Nəticələr erkən başlayan kolorektal xərçəngi araşdırmaq üçün çoxsaylı istiqamətlər təqdim etsə də, əlavə amillər daxil olduqda onların xərçəng riskinə təsirini anlamaq çətinləşir.

Tədqiqatın üsulları və nəticələri

Tədqiqatçılar erkən və ya adi başlanğıc yaşlı kolorektal xərçəngdən müalicə alan xəstələrdən əldə edilmiş geniş metabolit və mikrobiom məlumat dəstələrini təhlil ediblər. Mövcud tədqiqat məlumatlarını birləşdirmək və gələcəkdə araşdırılmalı ən mühüm amilləri müəyyənləşdirmək üçün süni intellekt alqoritmi hazırlayıblar. Təhlil pəhrizlə aşkarlanan metabolitlərin erkən və gec başlayan xəstələr arasındakı fərqlərin mühüm hissəsini izah etdiyini göstərib.

Mikrobiom deyil, pəhriz

Araşdırmanın həmsədrlərindən Cleveland Clinic-in Dr. Naseer Sangwanı kolorektal xərçəng riskinə töhfə verən amillər arasında bağırsaq mikrobiomunun mühüm roluna marağın artdığını bildirir. Lakin Dr. Sangwan tədqiqat məlumatlarının əslində əsas tətikləyicinin pəhriz olduğunu aydın göstərdiyini vurğulayır. Erkən kolorektal xərçəng riski ilə əlaqəli əsas metabolitlərin artıq bilindiyini, buna görə gələcək araşdırmaların bu istiqamətə yönələrək daha düzgün yol izləyə biləcəyini deyir.

Tədqiqatçılar müxtəlif bağırsaq mikrobları üçün nəcisdə bakterial DNA-nın ardıcıllığını təyin etməkdənsə, qandakı metabolitləri saymağın riskli xəstələri müəyyənləşdirməkdə daha asan ola biləcəyini irəli sürürlər. "Mikrobiomunuzu dəyişmək əslində çox mürəkkəb və çətin ola bilər. Həmişə asan olmasa da, kolorektal xərçəngin qarşısını almaq üçün pəhrizinizi dəyişmək daha sadədir," deyə tədqiqatçı əlavə edir.

Erkən başlayan kolorektal xərçəngli gənc xəstələrdə yaşlılarla müqayisədə arginin amin turşusunun istehsalı və metabolizmi, həmçinin karbamid dövrəsi ilə əlaqəli metabolitlərin daha yüksək səviyyədə olduğu tapılıb. Bu fərqlər uzunmüddətli qırmızı və emal olunmuş ət qəbulu ilə əlaqəli ola bilər.

Şərh

Tədqiqatçılar 60 yaşdan kiçiklərdə kolorektal xərçəngin qarşısını almaq üçün ən effektiv strategiyalardan birinin pəhrizi həkimlə ətraflı müzakirə etmək olduğunu vurğulayır.

Hazırda nəticələrin xəstələrdə keçərliliyini yoxlamaq üçün ABŞ-ın milli məlumat dəstələri təhlil edilir. Tədqiqatçılar gənc kolorektal xərçəng xəstələrində arginin və karbamid dövrəsi metabolitlərinin — qırmızı və emal olunmuş ətin həddindən artıq qəbulu ilə əlaqəli olaraq — yüksək olmasını gözləyir. Buna əsasən müəyyən pəhrizlərin və ya arginin istehsalı ilə karbamid dövrəsini tənzimləyən mövcud dərmanların erkən kolorektal xərçəngin profilaktikasında və ya müalicəsində effektiv olub-olmayacağını qiymətləndirməyi planlaşdırırlar.

Pəhriz amillərinin kolorektal xərçəngi necə tətiklədiyini daha yaxşı anlamaq üçün əlavə araşdırma lazım olsa da, nəticələrin xəstə qayğısında mühüm dəyişikliklərə ilham verə biləcəyi düşünülür. Aparıcı müəllif Dr. Suneel Kamath deyir: "Bu tədqiqatdan əvvəl pəhrizin kolorektal xərçəng riskində mühüm rolunu bilsək də, xəstələrimlə ilk görüşdə həmişə bunu gündəmə gətirmirdim. Onsuz da çox mövzu olur və bu, xəstələr üçün olduqca yorucu ola bilir,". "İndi isə xəstələrim və onları müşayiət edən sağlam dostları və ya ailə üzvləri ilə mövzunu mütləq müzakirə edir, həyat tərzləri barədə məlumatlı seçim etmələri üçün lazımi vasitələri təqdim etməyə çalışıram," deyə əlavə edir.