Flebit (damar iltihabı) və infiltrasiya (sızma) nədir?

Bu məqalə venadaxili (IV= intravenoz) müalicələrin iki ağırlaşması olan damar iltihabı (flebit) və sızmanı (infiltrasiya) izah edir. Bu arzuolunmaz halların əlamətləri, müalicəsi, qarşısının alınması və onların gündəlik həyata təsiri barədə məlumat verir.

IV müalicələrin başqa bir ağırlaşması ekstravazasiya hesab olunur. Daha ciddi vəziyyət olan ekstravazasiya digər məqaləmizdə ətraflı izah olunur. Əslində ekstravazasiya da sızma növüdür, lakin bu ağırlaşmanın daha mənfi olmasına damardan kənara çıxan dərmanın növü səbəb olur.

Flebit, infiltrasiya və ekstravazasiyanın müqayisəsi

Flebit nədir?

Flebit damar iltihabıdır. Damara kateter qoyularkən tez-tez yarana bilər. Kateterin daxil olduğu nahiyədə damar divarları iltihablana bilər. Damarların iç səthini örtən endotel hüceyrələri qıcıqlanır.

Flebitin hansı növləri var?

İki əsas növü var: səthi flebit və dərin vena trombozu (DVT).

1. Səthi flebit dərialtı damarlarda yaranır və adətən daha az ciddi ağırlaşmalara səbəb olur.
2. Dərin vena trombozu (DVT) isə bədənin dərin damarlarında yaranır və xüsusilə laxtalar ağciyərlərə hərəkət etdikdə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Bu iki növ flebitin yayılması və potensial sağlamlıq riskləri baxımından fərqlənir.

Flebitin səbəbləri:

• Flebit periferik (əl-qol və ayaq-baldır nahiyələrində) IV kateter istifadəsinin geniş yayılmış əlavə təsiri kimi yarana bilər. Periferik IV kateter tibb işçisinin dərman və ya maye vermək üçün periferik venaya yerləşdirdiyi plastik borudur.
• Bakteriya və ya virus kimi mikroorqanizmlər olduqda flebit daha çox yarana bilər. Uzunmüddətli IV müalicə də flebit və infeksiya riskini artıra bilər.
• Periferik IV kateterlə bağlı flebit riskinə aşağıdakılar da daxil ola bilər:
  • Kateterin qoyulduğu yer
  • IV müalicə və xəstəxanada qalma müddəti
  • Antibiotik istifadəsi
  • Kateterin damara daxil olduğu nahiyəyə əvvəlki girişimlərin sayı
  • Təcili müdaxilə olub-olmaması

Flebitin əlamətləri:

• Təsirlənmiş nahiyədə görünə biləcək əlamətlər:
  • Ağrı və ya həssaslıq
  • Şişkinlik
  • Dərinin temperaturunun artması
  • Qaşınma
  • Dərinin rənginin dəyişməsi
  • Ətraf dəri toxumasında qalınlaşma və ya sərtləşmə kimi dəyişikliklər

Flebitin müalicəsi:

• Flebitin müalicəsinə aşağıdakılar daxil ola bilər:
  • Şişkinliyi və iltihabı azaltmaq üçün aloe vera tərkibli və ya qeyri-steroid kremlər kimi yerli vasitələr
  • Şişkinliyi və ağrını azaltmağa kömək üçün təsirlənmiş nahiyəyə isti və soyuq kompres qoymaq
  • Qan laxtalarının və flebitin təkrarlanmasının qarşısını almağa kömək üçün qan durulducu dərmanlar lazım ola bilər.

Flebit əlamətlərini yüngülləşdirmək üçün insanlar isti kompres qoya, istirahət edərkən təsirlənmiş nahiyəni yuxarı qaldıra və asetaminofen və ya ibuprofen kimi reseptsiz ağrıkəsicilərdən istifadə edə bilərlər. Qan durulducu qəbul edilirsə, ibuprofenlə birlikdə istifadə təhlükəsiz olmaya biləcəyinə görə əvvəlcə həkimlə danışmaq vacibdir.

Flebitin qarşısının alınması:

2021-ci il məqaləsinə görə, tibb işçiləri flebitin qarşısını almaq üçün bu addımları izləyə bilər:

• IV müalicəni davamlı izləmək və qiymətləndirmək.
• Tarixlər, yerlər və IV müalicələrin sayı kimi qeydlər aparmaq.
• İstilik, qızartı və ya həssaslıq kimi flebit əlamətləri görünərsə, kateteri çıxarmaq.
• Lazım olduqda kateteri və sarğıları dəyişdirmək.
• Kateterləri oynaqlara və bilək kimi yerlərə qoymaqdan çəkinmək, çünki bu, kateterin yerindən çıxmasına və problemlərə səbəb ola bilər.
• Bakteriya və digər mikroorqanizmləri məhv etmək üçün antiseptik məhlullardan istifadə etmək.
• Prosedur zamanı əlləri düzgün yumaq və əlcəkdən istifadə etmək.

Tibb işçiləri ilə müalicə alan şəxs arasında yaxşı ünsiyyət də vacibdir. Tibb işçiləri üçün bu, kateterin yerləşdiriləcəyi yer barədə şəxslə məsləhətləşməyi, diqqət yetirilməli flebit əlamətlərini izah etməyi və hər hansı narahatlıq və ya əlamət olub-olmadığını yoxlamağı əhatə edə bilər.

Sızma nədir?

Sızma (infiltrasiya) IV dərmanların və mayelərin damardan ətraf toxumalara sızmasıdır.

Sızma kateter düzgün qoyulmadıqda və ya damardakı yerindən çıxdıqda baş verə bilər.

Damardan kənara sızan maye vezikantdırsa (irritant, qıcıqlandırıcıdırsa), ekstravazasiya adlandırdığımız daha ciddi toxuma zədələnməsi yarana bilər.

Aşağıda infiltrasiya və ekstravazasiyanın yaranma mexanizmi sadə şəkildə təsvir olunub:

*

Aşağıda tibbi görüntüləmə üçün kontrast məhlul istifadə edilmiş xəstədə infiltrasiyadan sonra qolda rəng dəyişikliyini görmək olar:

Sızmanın səbəbləri:

Periferik venada IV müalicənin ağırlaşması sızmaya səbəb ola bilər. Sızma riskinin amillərinə bunlar daxildir:

• Yumşaq toxumanın az olduğu nahiyəyə kateter qoyulması
• Böyük iynə ölçüsü
• Tez-tez kanyula qoyulması

IV verilən dərmanın növü də sızma riskinə təsir edə bilər.

Sızmanın əlamətləri:

Sızma əlamətləri təsirlənmiş nahiyədə yarana və bunları əhatə edə bilər:

• Ağrı
• Şişkinlik
• Qabarcıq yaranması
• Dərinin ağarması
• İynələnmə, keyimə və ya "iynə batması" hissi
• Temperaturun azalması
• IV giriş yerində həssaslıq

Sızmanın müalicəsi:

Tibb işçiləri sızmanı belə müalicə edə bilər:

• IV xətti çıxarmaq
• Yumşaq toxuma zədəsi varsa, hialuronidaza kimi dərmanlardan istifadə etmək
• Təsirlənmiş nahiyəni yuxarı qaldırmaq
• Təsirlənmiş nahiyəyə yüngül təzyiq etmək
• Ağrıkəsici dərman təyin etmək
• Antibiotik müalicəsi tələb edə biləcək infeksiya riski baxımından izləmək

Həkimlər həmçinin sızma ilə yanaşı yarana bilən kompartman sindromu kimi ağırlaşmaları yoxlayacaqlar. Kompartman sindromu əzələlərdə təzyiqin toplanmasıdır.

Kimyaterapiya zamanı sızma və ya yumşaq toxuma zədəsi varsa, həkimlər müalicə üçün plastik və ya ortopedik cərrahlara yönləndirə bilər.

Sızmanın qarşısının alınması:

2018-ci il tədqiqatına görə, sızmanı erkən fərq edib IV xətti çıxarmaq sızmanın qarşısını almağa kömək edə bilər.

IV giriş yerini və ətrafını tez-tez yoxlamaq, hər hansı problemi qiymətləndirmək üçün tibbi dərəcələndirmə və ya şkalalardan istifadə etmək də vacibdir.

Müalicə alan şəxs sızmanı anlamalıdır ki, əlamətləri erkən fərq edib bildirə bilsin.

İnflyasiyanın ilk əlamətlərində kateteri çıxarmaq iltihabın irəliləməsinin və ağırlaşmalara səbəb olmasının qarşısını almağa kömək edə bilər.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli:

IV müalicə zamanı flebit əlamətləri yaranarsa, bunu tibb işçilərinə bildirmək vacibdir.

Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri varsa, dərhal həkimə müraciət edilməlidir:

• Boyunda, qolda və ya ayaqda döyünən ağrı, qıcolma və ya qəfil şişmə
• Sərt və ya toxunduqda həssas olan şişmiş damarlar
• Təsirlənmiş nahiyədə istilik və ya rəng dəyişikliyi ilə birlikdə ağrı

Ümumi baxış

Flebit adətən ciddi deyil və 1–2 həftədə öz-özünə keçə bilər. Daha ciddi hallarda qan laxtalarının və ya digər ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək üçün müalicə tələb edir.

Sızmanın ağırlaşmaları nadirdir və IV xəttin çıxarılması, düzgün idarəetmə ilə vəziyyət həll oluna bilər. Ağır IV sızması halları yetərsiz qan dövranı və toxuma ölümü kimi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.

Xülasə

Flebit damar iltihabıdır və IV kateter qoyulmasının ağırlaşması ola bilər. Sızma IV mayelərin və ya dərmanların ətraf toxumalara keçməsi nəticəsində yaranan başqa bir IV kateter qoyulması ağırlaşmasıdır. Flebit və ya sızma əlamətlərinin erkən müəyyənləşdirilməsi və uyğun müalicə bu halların aradan qaldırılmasına və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına kömək edə bilər.