İnsan Genomu Layihəsi 2003 – Həyatın əsas kodu

İnsan Genomu Layihəsi (Human Genom Project – HGP), DNA-mızdakı təxminən üç milyard kimyəvi əsas cütünün genetik ardıcıllığını müəyyənləşdirməyə və təxminən 20000 gen haqqında məlumat əldə etməyə yönəlmiş beynəlxalq səydir. Genlər irsiyyət vahidləridir və müəyyən funksiyası olan zülalı və ya RNA molekulunu kodlaşdıran DNA hissələri kimi qurulmuşdur. 

HGP 1990-cı ildə amerikalı molekulyar bioloq James Watsonun, daha sonra isə amerikalı həkim-genetik Francis Collinsin rəhbərliyi altında başladı. Celera Genomicsin qurucusu, amerikalı bioloq Craig Venter də paralel araşdırma aparırdı. Bu DNA ardıcıllığı yalnız insan xəstəliklərini başa düşməyimizə deyil, eyni zamanda insanlarla digər heyvanlar arasındakı əlaqəni izah etməyə də kömək edir.

2001-ci ildə Collins insan genomunun böyük hissəsinin dərc edilməsi ilə bağlı bunları söylədi:

“Bu bir tarix kitabıdır: növümüzün zaman içindəki səyahətinin təsviridir. Bu bir mağaza təlimat kitabçasıdır: hər insan hüceyrəsini qurmaq üçün inanılmaz dərəcədə təfərrüatlı plandır. Və bu, dəyişdirici tibb dərsliyidir: səhiyyə xidməti göstərənlərə xəstəlikləri müalicə etmək, qarşısını almaq və müalicə etmək üçün nəhəng yeni güclər verəcək biliklərlə doludur."

2003-cü ildə elan edilmiş daha tam ardıcıllığın isə sivilizasiya tarixində dönüş nöqtəsi olduğu düşünülür.

İnsanın genetik ardıcıllığının yaradılmasına kömək etmək üçün genom əvvəlcə daha kiçik hissələrə bölündü və bu hissələr çoxlu nüsxə yaratmaq, DNA klonlarından ibarət sabit mənbə və ya kitabxana formalaşdırmaq məqsədilə bakteriyalara yerləşdirildi. Hissələrdən daha böyük ardıcıllıqların yığılması mürəkkəb kompüter analizləri tələb edirdi.

Eyni yumurta əkizləri istisna olmaqla, ayrı-ayrı insanların genomları fərqlidir. Gələcək araşdırmalar alimlərə xəstəliklərdə genetikanın rolunu və insanlar arasındakı fərqləri daha yaxşı başa düşməyə kömək etmək üçün müxtəlif fərdlərin ardıcıllıqlarının müqayisəsini əhatə etməyə davam edəcək. 

Genom ardıcıllığının yalnız 1%-i zülal kodlaşdırır. İnsanlardakı genlərin sayı üzüm bitkilərinin (~30400 gen) və toyuqların (~16700 gen) gen sayları arasındadır. Maraqlıdır ki, insan genomunun demək olar yarısı yeri dəyişdirilə bilən elementlərdən və ya xromosomların ətrafında, üzərində və arasında hərəkət edə bilən, sıçrayan DNA hissələrindən ibarətdir.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: James Dewey Watson (doğ. 1928), John Craig Venter (doğ. 1946), Francis Sellers Collins (doğ. 1950)

• Əvvəlki mövzu: Telecərrahiyyə 2001 – Qlobal cərrahi əlaqələr
• Növbəti mövzu: Üz transplantasiyası 2005 – Həyatın dəyişən üzü

*HGP-dən kənara çıxan Neandertal Genomu Layihəsindən əldə edilmiş nəticələr insan genomlarını təxminən 30000 il əvvəl nəsli kəsilmiş yaxın təkamül qohumlarımız neandertalların ardıcıllıqları ilə müqayisə etməyə imkan verir.