İrsi xərçəng riski daşıyanların yarısı bundan xəbərsizdir

İrsi xərçənglərin əhəmiyyəti getdikcə artır

Bütün xərçənglərin təxminən 5-10%-i irsidir; bununla yanaşı, son araşdırmalar bu göstəricinin daha yüksək ola biləcəyinə işarə edir. Genetik texnologiyalardakı irəliləyişlərə baxmayaraq, irsi xərçəng riski daşıyan bir çox insan bundan xəbərsizdir. Araşdırmalar mövcud genetik skrininq təlimatlarının xüsusilə irsi süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi sindromu, eləcə də Lynch sindromu kimi vəziyyətləri daşıyan xəstələri kifayət qədər aşkarlamadığını göstərir. Bu çatışmazlıqlar erkən diaqnoz və müdaxilə imkanlarının qaçırılmasına səbəb olur, bununla xəstələr və ailələri üçün həyati əhəmiyyətli müalicə şansları azalır.

16 iyul 2024-cü ildə JCO Precision Oncology jurnalında Niloy Jewel Samadderin rəhbərliyi ilə dərc olunan, 44 min xəstəni əhatə edən tədqiqat genetik skrininq təlimatlarına yenidən baxılmalı olduğunu və skrininqin daha əhatəli aparılması ilə bir çox həyatın xilas edilə biləcəyini vurğulayır.

İrsi xərçəng riski daşıyanların 50%-i bundan xəbərsizdir: genetik skrininq təlimatlarındakı çatışmazlıqlar

Bəzi xəstələrin genetik xərçəng meyilliliyi olsa da, mövcud təlimatlara görə genetik skrininq üçün uyğun sayılmaya bilərlər. Tədqiqatçılar bu xəstələr üçün fərdiləşdirilmiş təbabəti inkişaf etdirməyin, profilaktika və müalicə strategiyalarını uyğunlaşdırmağın yollarını araşdırırlar.

Terminlərin izahı:

• İrsi süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi sindromu: BRCA1 və BRCA2 mutasiyaları ilə əlaqədar yaranan, süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi riskini artıran genetik vəziyyətdir.
• Lynch sindromu: Xüsusilə kolorektal və endometrium xərçəngi olmaqla müxtəlif xərçəng növlərinə meyillilik yaradan genetik sindromdur.
• Fərdiləşdirilmiş təbabət: Xəstənin genetik məlumatlarına əsasən uyğunlaşdırılmış müalicə və profilaktika strategiyalarının tətbiqidir.
• Genetik skrininq: Genetik xəstəlikləri və ya riskləri aşkarlamaq üçün aparılan testlərdir.

Mühüm mutasiyalar

İrsi süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi sindromu BRCA1 və BRCA2 mutasiyaları ilə əlaqəlidir. Əvvəlki araşdırmalar BRCA1 mutasiyalarının ömürboyu süd vəzi xərçəngi yaranma riskini 60%, yumurtalıq xərçəngi riskini isə 40% artırdığını göstərib. BRCA2 mutasiyaları süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi riskini müvafiq olaraq 50% və 20% artırmaqla yanaşı, kişi xəstələrdə prostat və mədəaltı vəzi xərçəngi riskini də artıra bilər. Lynch sindromu ömürboyu kolorektal xərçəng yaranmasının 80%, endometrium xərçənginin isə 50% riski ilə əlaqələndirilib.

Mövcud təlimatların çatışmazlıqları

Mövcud skrininq protokolları irsi süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi sindromu, eləcə də Lynch sindromu ilə əlaqəli genetik mutasiyaları daşıyan bir çox xəstəni aşkarlamaqda yetərsiz qalır. Bu vəziyyət xüsusilə kifayət qədər təmsil olunmayan azlıqlarda daha aydın ola bilər.

“Bu vəziyyətlərin genetik markerlərinin erkən aşkarlanması qabaqlayıcı skrininq və hədəfli müalicələrlə xəstələrin və ailə üzvlərinin həyatını xilas edə bilər,” deyə tədqiqatın aparıcı müəllifi, Mayo Clinic-in Fərdiləşdirilmiş Təbabət Mərkəzi və Kompleks Xərçəng Mərkəzində qastroenteroloq və xərçəng genetiki Dr. Niloy Jewel Samadder izah edir.

Tədqiqat üsulları və nəticələr

Mayo Clinic Fərdiləşdirilmiş Təbabət Mərkəzinin Tapestry layihəsində, tədqiqatçılar genetik skrininq üçün müxtəlif keçmişlərə malik 44306 xəstəni qeydiyyata alıblar. Xəstələrin ekzomlarını sekvensləyərək xəstəlik yaradan genetik mutasiyaları aşkarlayıblar.

Qeyd: Mayo Clinic-in Tapestry layihəsi iştirakçıların geniş spektrli sağlamlıq vəziyyətlərini əhatə edir. Tapestry tədqiqatına sağlamlıq vəziyyətləri və genetik xüsusiyyətləri müxtəlif olan 100 mindən çox iştirakçı daxildir. Buraya həm sağlam insanlar, həm də müxtəlif xəstəliklərə genetik meyilliliyi olan şəxslər daxildir.

• Xəstələrin 1,24%-inin (550 nəfər) irsi genetik mutasiya daşıdığı müəyyən edilib.
• Genetik mutasiyaların 42,8%-i BRCA2, 27,2%-i BRCA1, 12,3%-i MSH6 genində, 8,8%-i isə PMS2 genində, 4,5%-i MLH1 və 0,2%-i EPCAM genində aşkarlanıb.
• İştirakçıların 46,4%-inin şəxsi xərçəng tarixçəsi var.
• İrsi süd vəzi-yumurtalıq xərçəngi sindromu daşıyıcılarının 35,1%-inin süd vəzi xərçəngi, Lynch sindromu daşıyıcılarının 26,1%-inin isə kolorektal xərçəng tarixçəsi var.
• Bütün iştirakçıların 27,9%-inin süd vəzi xərçəngi, 10,7%-inin isə kolorektal xərçəng tarixçəsi var.
• Genetik mutasiya daşıyan xəstələrin 50%-i əvvəllər irsi genetik risklərindən xəbərsiz olub, 40%-i isə mövcud klinik təlimatlara görə genetik test aparılması meyarlarını ödəməyib.

Şərh

Tədqiqatdakı 1,24% göstəricisi sağlam insanlar da daxil olmaqla ümumi əhalinin nə qədərinin irsi xərçəng riski daşıdığını göstərir. Bu göstərici bütün xərçənglərin 5-10%-inin irsi olması məlumatından fərqlidir, çünki biri ümumi əhalini, digəri isə yalnız xərçəng diaqnozu qoyulmuş insanları əhatə edir. Bu fərq ümumi əhalidə irsi xərçəng riskini müəyyən etmək üçün genetik skrininqin əhəmiyyətini və onun hətta xərçəng diaqnozu qoyulmazdan əvvəl risk daşıyan insanları aşkarlamaq potensialını vurğulayır.

Tədqiqatçılar Tapestry layihəsində 100 mindən çox xəstənin ekzomlarının sekvensləndiyini, nəticələrin xəstələrin elektron sağlamlıq qeydlərinə inteqrasiya edilərək qulluğun fərdiləşdirildiyini və əlavə genetik araşdırmalar üçün məlumat toplusu yaradıldığını açıqlayıblar. Layihənin ümumi məqsədinin fərdiləşdirilmiş təbabəti inkişaf etdirmək, xəstələr üçün profilaktika və müalicə strategiyalarını uyğunlaşdırmaq olduğunu bildiriblər.

Bu tədqiqat mövcud milli genetik skrininq təlimatlarının bir çox yüksək riskli xərçəng xəstəsini nəzərdən qaçırdığını aydın göstərir. Nəticələr bu təlimatların kimə test aparılacağını və kimin tibbi sığorta çərçivəsində qiymətləndiriləcəyini müəyyən edərkən istəmədən də olsa qərəzə yol açdığını göstərir. Bu, xərçəngin qarşısının alınmasında bərabərsizliklər yaradır. Tapıntılar bu xərçəng meyilliliyi sindromlarını daşıyan riskli xəstələri aşkarlamaq üçün genetik skrininqin genişləndirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayır.