İsti hava dalğası, qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyi nədir? Əhəmiyyəti və fərqləri

Həyatımızın ən isti günlərinə şahid oluruq

Türkiyənin Aralıq dənizi sahillərində gündüz temperaturu 45 dərəcəni aşır. Yunan mifologiyasındakı üçbaşlı canavar "Kerberos"un adı verilən və 2023-cü ilin yayına damğa vuran isti hava dalğası İtaliyanın Siciliya və Sardiniya adalarında havanın temperaturunu 48 dərəcəyə qaldırmışdı. Təkcə Avropa İttifaqı ölkələrində 2022-ci ildə isti hava dalğası səbəbindən 60 min insan həyatını itirmişdi.

Son illərdə "isti hava dalğası", "qlobal istiləşmə" və "iqlim dəyişikliyi" anlayışları tez-tez gündəmə gəlir, elm dünyasında, siyasətçilər və əhali arasında mühüm müzakirələr yaradır. Lakin bu terminlərin mənası, bir-biri ilə əlaqəsi və nə üçün bu qədər vacib olduğu çox vaxt aydın deyil. Bu yazıda həmin anlayışları aydınlaşdırmaq, aralarındakı fərqləri müəyyənləşdirmək və bu mövzuların hamı üçün nə üçün vacib olduğunu anlamağa kömək etmək məqsədi daşıyırıq. İsti hava dalğalarının tezliyi və şiddətinin artdığı, qlobal istiləşmənin sürətləndiyi, iqlim dəyişikliyinin təsirlərinin gündən-günə daha aydın göründüyü dünyada bu mövzuları anlamaq və onlar haqqında məlumatlı olmaq təkcə alimlər və siyasətçilər üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

İsti hava dalğası nədir?

İsti hava dalğası adətən bir neçə gün və ya daha uzun müddət qeyri-adi yüksək temperaturun müşahidə olunduğu dövrdür.

Bununla belə, isti hava dalğasının dəqiq tərifi yoxdur, çünki nəyin "isti" olması yerli iqlimdən və mövsümdən asılıdır. Lakin adətən isti hava dalğası normadan xeyli yüksək temperaturun bir neçə gün davam etdiyi dövr kimi müəyyən olunur.

İsti hava dalğaları adətən yüksək təzyiq sistemlərinin bir bölgə üzərində sabit qalması nəticəsində yaranır. Bu sistemlər soyuq havanın və buludların bölgəyə daxil olmasının qarşısını alır, temperaturun yüksəlməsinə və bir neçə gün, yaxud daha uzun müddət yüksək qalmasına səbəb olur.

İsti hava dalğalarında ən geniş yayılmış sağlamlıq problemlərindən biri dehidratasiyadır (maye itkisi). Yüksək temperatur bədənin daha çox su itirməsinə səbəb olur və bu, dehidratasiya yarada bilər. Dehidratasiya baş ağrısı, yorğunluq, halsızlıq və hətta huş itkisi yarada bilər.

Həmçinin isti hava dalğaları ürək tutması və insult (iflic) kimi daha ciddi sağlamlıq problemlərinə də səbəb ola bilər. Yüksək temperatur bədənin normal istilik tənzimlənməsini poza və ürək-damar sisteminə əlavə yük yarada bilər.

Qlobal istiləşmə nədir?

Qlobal istiləşmə Yerin orta səth temperaturunun artmasını ifadə edir.

İqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə texniki baxımdan fərqli anlayışlardır, lakin bir-biri ilə sıx əlaqəlidir və adətən birlikdə müzakirə olunur.

Qlobal istiləşmə adətən insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferə buraxılan istixana qazları ilə baş verir. Bu qazlar günəş işığını və istiliyi saxlayır, Yerin temperaturunu artırır. Bu, "istixana effekti" adlanır və təbii prosesdir, lakin insan fəaliyyəti (xüsusilə fosil yanacaqların yandırılması və meşələrin qırılması) bu təsiri gücləndirib sürətləndirir.

İqlim dəyişikliyi nədir?

İqlim dəyişikliyi qlobal istiləşmə ilə yanaşı yağıntı rejimində dəyişiklikləri, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsini, buzlaqların əriməsini və digər genişmiqyaslı ekoloji, atmosfer dəyişikliklərini ifadə edir.

İqlim dəyişikliyi həm təbii proseslərin (məsələn, vulkanik fəallıq və günəş radiasiyasındakı dəyişikliklərin), həm də insan fəaliyyətinin nəticəsi ola bilər. Buna yaxşı nümunə 10 iyul 2023-cü ildə Qara dəniz bölgəsində, xüsusilə Ordu vilayətində baş verən sel fəlakətidir. Ordu tarixinin ən dağıdıcı seli ilə, özü də yay ayında qarşılaşıb.

İqlim dəyişikliyi yağıntı rejimini dəyişə bilər; bu da bəzi bölgələrdə daha güclü yağıntılara, nəticədə daha tez-tez və daha şiddətli sellərə səbəb ola bilər. Belə hadisələr xüsusilə infrastrukturun bu cür hava hadisələrinə hazır olmadığı yerlərdə böyük zərər və həyat itkisi yarada bilər.

Lakin müəyyən hava hadisəsini birbaşa iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirmək adətən çətindir, çünki hava hadisələri mürəkkəbdir və çoxlu amilin təsiri altındadır. Bununla belə, ümumən iqlim dəyişikliyi daha tez-tez və şiddətli hava hadisələrinin riskini artırır; bu da sel, quraqlıq, isti hava dalğası və digər ifrat hava hadisələrinə səbəb ola bilər.

Beləliklə, qlobal istiləşmə iqlim dəyişikliyinin bir hissəsidir və adətən ona səbəb olan əsas amillərdən biri sayılır. İki termin çox vaxt sinonim kimi işlədilsə də, hər birinin özünəməxsus mənası var.

2024-cü il üçün temperatur proqnozları və gözləntilər

2024-cü ilin iyununun əvvəlində termometrlər kölgədə İstanbulda 37, İzmirdə 38, Antalyada 40, Ankarada isə 35 dərəcə göstərib. İstanbul Texniki Universitetinin (İTÜ) Meteorologiya Mühəndisliyi müəllimi və CNN Türk meteorologiya məsləhətçisi Prof. Dr. Orhan Şen “Bu istilər bitməyəcək. Hətta daha da şiddətlənəcək. Bu il meteoroloji fəlakət yaşayacağıq” deyib.

Prof. Dr. Şen “Bu il İstanbulda temperatur 43-ə çata bilər. Ötən il İstanbulda termometr 1938-ci ilin 40,6 dərəcəsini aşaraq 41,3 göstərmişdi. Bu, son 85 ilin ən isti günü idi. Bu il 42-43-ə çatması çox mümkündür” deyib.

Qlobal istiləşmə ilə bağlı gələcək proqnozlar

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (WMO) məlumatlarına görə, 2023-2027-ci illər arasında qlobal hava temperaturunun ən azı bir dəfə sənaye inqilabından əvvəlki səviyyəni 1,5 dərəcə aşma ehtimalı 66 faiz hesablanır. Qlobal temperaturun qarşıdakı 5 ildə El Nino iqlim modeli ilə rekord səviyyəyə çatması gözlənilir.

İsti hava dalğaları yeni problemdirmi? Yaxın tarixdəki inkişafı

İsti hava dalğalarının tezliyinin və şiddətinin son əsrdə artdığı məlumdur. Bu meyl iqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə ilə birbaşa bağlıdır. İqlim dəyişikliyi temperatur və yağıntı rejimində dəyişiklik yaradır, bu da daha tez-tez və daha şiddətli isti hava dalğalarına səbəb ola bilər.

NASA-nın Qlobal İqlim Dəyişikliyi məlumatlarına görə, 2020-ci ildə Yerin qlobal orta səth temperaturu qeydlərin başladığı 1880-ci ildən bəri ən isti il olan 2016 ilə statistik baxımdan eyni olub. "Statistik baxımdan eyni" ifadəsi 2020 və 2016-cı illərin orta temperaturlarının statistik olaraq eyni olması deməkdir və bu da 2020-nin tarixin ən isti illərindən biri olduğunu göstərir.

Qlobal istiləşmənin təsirləri hər yerdə eynidirmi?

NOAA-nın (ABŞ Milli Okean və Atmosfer İdarəsi) Qlobal İqlim Dəyişikliyi məlumatlarına görə, istiləşmə bütün planetdə bərabər olmayıb, lakin qlobal orta temperaturun yüksəlmə meyli soyuyan sahələrdən daha çox sahənin isindiyini göstərir.

1880-ci ildən bəri quru və okean temperaturu hər on ildə 0,08 santigrad dərəcə artıb; lakin 1981-ci ildən bəri artım sürəti iki dəfədən çox olub: hər on ildə 0,18 °C.

Aşağıda NASA-nın qeydə aldığı 1880-dən 2022-yədək qlobal istiləşmə meylini görmək olar:

Daha çox isinən bölgələr adətən quru sahələr, xüsusilə Arktika (Şimal qütbü) bölgəsidir. 1993 ilə 2022-ci illər arasında qlobal orta səth temperaturundakı meyllər planetin böyük qisminin isindiyini (sarı, narıncı, qırmızı rənglərlə göstərilib) və bu müddətdə əsasən Cənub yarımkürəsi okeanlarındakı azsaylı yerlərin soyuduğunu göstərir.

143 illik qeydlərdə ən isti 10 ilin hamısı 2010-cu ildən sonra olub və son doqquz il (2014–2022) qeydlərdəki ən isti doqquz il olub.

Gələcəkdəki istiləşmənin miqdarı qarşıdakı onilliklərdə nə qədər karbon qazı və digər istixana qazı buraxacağımızdan asılıdır. Bu gün fosil yanacaqların yandırılması və meşələrin təmizlənməsi kimi fəaliyyətlərimiz hər il atmosferə təxminən 11 milyard metrik ton karbon əlavə edir. Bu, təbii proseslərin çıxara bildiyindən çoxdur, buna görə atmosferdəki karbon qazı hər il artır.

İllik emissiyalar 2000-ci ildən bəri olduğu kimi sürətlə artmağa davam etsə, modellər bu əsrin sonunda qlobal temperaturun 1901-1960 orta göstəricisindən ən azı 2,8 santigrad dərəcə, bəlkə də 5,7 dərəcə yüksək olacağını proqnozlaşdırır. İllik emissiyalar daha yavaş artıb 2050-ci ilədək əhəmiyyətli dərəcədə azalmağa başlasa, modellər temperaturun yenə də 20-ci əsrin birinci yarısından ən azı 1,3 dərəcə, bəlkə də 3,3 dərəcə yüksək olacağını proqnozlaşdırır.

Bu məlumatlar isti hava dalğalarının tezliyinin və şiddətinin gələcəkdə arta biləcəyini və bunun xüsusilə həssas qruplar, xroniki xəstəliyi olanlar üçün ciddi sağlamlıq riskləri yarada biləcəyini göstərir. Buna görə iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə və uyğunlaşma strategiyaları ictimai sağlamlıq və tibbi xidmət baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.

Qlobal istiləşmənin nə demək olduğunu görməyə başlayırıq

Boğaziçi Universitetinin İqlim Dəyişikliyi və Siyasətləri Tətbiq və Tədqiqat Mərkəzinin direktoru Prof. Dr. Levent Kurnaz "Son 3 il ərzində atmosferin öz istiləşməsini gizlədən bəzi hadisələr var idi. Bunlar okean axınları idi. La Nina Sakit okeandakı suların daha da soyumasına səbəb olurdu. Buna görə dünyanın nə qədər isindiyi aydın görünmürdü. Lakin La Nina aprel-may aylarında bitdi və bu gizlədici təsir də aradan qalxdı. İndi qlobal istiləşmənin nə demək olduğunu görməyə başlayırıq" deyib.

Ölkələrin və qitələrin temperaturlarının toplanması ilə əldə olunan qlobal hava temperaturu iqlim böhranı ilə son illərin zirvəsinə çatır. Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (WMO) məlumatlarına görə, 2023-2027-ci illər arasında qlobal hava temperaturunun ən azı bir dəfə sənaye inqilabından əvvəlki səviyyəni 1,5 dərəcə aşma ehtimalı 66 faiz hesablanır. Qlobal temperaturun qarşıdakı 5 ildə El Nino iqlim modeli ilə rekord səviyyəyə çatması gözlənilir.

İsti hava dalğasının sağlamlığa təsirləri nələrdir?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, iqlim dəyişikliyi nəticəsində 21-ci əsrdə qlobal temperatur, isti hava dalğalarının tezliyi və şiddəti artacaq. Havanın yüksək temperaturu insan sağlamlığına təsir edə və əlavə həyat itkilərinə səbəb ola bilər. Gündüz və gecələr uzun sürən yüksək temperatur insan bədənində yığılan fizioloji stres yaradır, dünyada əsas ölüm səbəblərindən olan tənəffüs və ürək-damar xəstəlikləri, diabet, böyrək xəstəliyi kimi vəziyyətləri ağırlaşdırır. İsti hava dalğaları adətən qısa müddətdə böyük əhali qruplarına kəskin təsir edir, çox vaxt ictimai sağlamlıqla bağlı fövqəladə vəziyyət yaradır, həddindən artıq ölümə və sosial-iqtisadi təsirlərə səbəb olur. Həmçinin isti hava dalğaları tez-tez səhiyyə müəssisələrini, nəqliyyatı və su infrastrukturunu pozan enerji çatışmazlığı yarada bilər, bu da səhiyyə xidməti göstərmə imkanının itirilməsinə səbəb ola bilər.

İsti hava dalğalarından Aralıq dənizi sahilindəki ölkələr qədər təsirlənən başqa bir bölgə Hindistandır. Hindistanda isti hava dalğaları adətən mart ilə iyun arasında baş verir və nadir hallarda iyuladək uzana bilər. Ölkənin şimal bölgələrində ildə orta hesabla beş-altı isti hava dalğası hadisəsi olur. Ayrı-ayrı hadisələr həftələrlə davam edə, ardıcıl baş verə və böyük əhali qruplarına təsir edə bilər.

İsti hava dalğaları ciddi və gözlənilməz həyat itkilərinə, sağlamlıq problemlərinə, kənd təsərrüfatı və iqtisadi itkilərə səbəb olur.

İstivurma nədir?

İstivurma bədənin temperatur nəzarəti sisteminin həddindən artıq isti şəraitdə sıradan çıxmasıdır.

Temperatur artımı mühüm ictimai sağlamlıq problemidir: sadə baş ağrısı kimi əlamətdən həmin dövrdə ölümlərin artmasınadək nəticələr yarada bilir. Əhalinin yaşlanması, xroniki xəstəliklərin yüksək tezliyi və şəhərləşmənin artması bu problemlərin riskini yüksəldir. Bu artımlar səhiyyə xidmətlərindən istifadənin artmasına səbəb olaraq əlavə risklər də yarada bilər.

İstiyə məruz qaldıqda insanın bədən temperaturuna nəzarət sistemi istinin təsirini tarazlamaq üçün cavab verir. Hava şəraitindən asılı olmayaraq bədənimiz orta hesabla 37 santigrad dərəcə temperaturu qorumağa çalışır. Hava isindikcə bədən stresə düşür, temperaturunu azaltmaq üçün daha çox işləyir. İstilik itkisi üçün dəriyə yaxın damarlar genişlənir və tərləməyə başlayırıq. Damarların genişlənməsinə görə təzyiq düşür və bədəndə qan dövranını saxlamaq üçün ürək daha sürətli, daha çox işləməli olur. Ürəyimiz sürətlə döyünür və nəfəsimiz tezləşir. Tərimiz buxarlanarkən dəridən istilik itirməyə, daha az sidik ifraz etməklə də bədən mayesini qorumağa çalışırıq.

Maye və tərlə itirdiyimiz minerallar səbəbindən halsızlaşırıq. Taqqətsizliyə çox vaxt baş ağrısı qoşulur. Ürəkbulanma, əzələ yığılmaları və dərinin getdikcə quruması problemin artdığını göstərir. Bədən temperaturu 40 santigrad dərəcəni aşdıqda həyatı təhlükəyə atan və çoxsaylı orqan pozuntusuna səbəb olan istivurma yaranır. Huşumuz bulanıqlaşır və ya itir. Təzyiq çox düşərsə, həyati orqanlara kifayət qədər qan çatmır və ürək tutması riski artır. Buna görə isti hava ilə bağlı ölümlərin çoxu bədənin bu stresi səbəbindən ürək tutması və insult nəticəsində baş verir.

İstivurma yaşayan şəxs dərhal sərin yerə aparılmalı, bədən temperaturu buz və ya soyuq dəsmal kompresləri ilə aşağı salınmalı, itirilmiş maye və minerallar venadaxili məhlulla əvəz edilməli, bu vəziyyətdə olan şəxslərin təzyiqi, nəbzi, huşu kimi göstəricilər yaxından izlənməlidir.

Erkən xəbərdarlıq sistemləri və əhəmiyyəti

Erkən xəbərdarlıq sistemləri iqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə səbəbindən artan isti hava dalğaları kimi ifrat hava hadisələrinin təsirlərini proqnozlaşdırmaq və azaltmaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu sistemlər qabaqcıl meteoroloji məlumatlardan və temperatur müşahidələrindən istifadə edərək isti hava dalğalarını dəqiq proqnozlaşdırır, beləliklə əhalini, xüsusilə riskli qrupları mümkün sağlamlıq təhlükələrindən xəbərdar edir. Bu, yaşlılar, uşaqlar, hamilələr və xroniki xəstəliyi olanlar kimi daha həssas qrupların qorunmasında xüsusilə vacibdir.

Erkən xəbərdarlıq sistemlərinin səmərəliliyi əhalinin bu xəbərdarlıqlara necə cavab verməsi və həddindən artıq istiyə necə hazırlaşması ilə sıx bağlıdır. Buna görə belə sistemlərlə yanaşı fərdlərin və icmaların praktik strategiyalar tətbiq etməsi son dərəcə vacibdir. Bol maye içmək, sərin qalmaq üçün kölgəli yerlərdən istifadə etmək və həddindən artıq isti saatlarda çölə çıxmamaq həmin strategiyalara daxildir. Həmçinin yerli orqanlar, səhiyyə xidməti göstərənlər və icma təşkilatlarının əməkdaşlığı isti hava dalğalarına səmərəli hazırlıq strategiyalarının həyata keçirilməsi baxımından dəyərlidir. Buraya əhali üçün maarifləndirmə kampaniyaları, həssas bölgələrdə sərinləmə mərkəzləri və isti hava dalğasında heç kimin köməksiz qalmaması üçün icma dəstək şəbəkələrinin yaradılması daxildir.

Qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyinə şübhə edənlər üçün son sözlər

Qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyi haqqında geniş elmi fikir birliyi olsa da, bəzi şəxslər və qruplar bunları inkar etməyə və ya şübhə ilə yanaşmağa davam edir. Onlar adətən iqlim dəyişikliyinin təbii proses olduğunu, insan fəaliyyətinin iqlimə mühüm təsir etmədiyini və ya alimlərin iqlim dəyişikliyi barədə razılaşmadığını iddia edirlər. Lakin bu iddialar çox vaxt elmi sübutlara ziddir. İqlim alimlərinin böyük əksəriyyəti Yerin istiləşməsinin əsasən insan fəaliyyəti nəticəsində olduğu fikrindədir və bu istiləşmənin ciddi, potensial dağıdıcı təsirləri ola biləcəyini bildirir. İqlim dəyişikliyinin inkarı adətən elmi faktlardan çox siyasi və ya ideoloji inanclara əsaslanır və bu, səmərəli iqlim siyasətlərinin həyata keçirilməsinə mane ola bilər. Buna görə elmi faktlara əsaslanan məlumatlı müzakirə və fəaliyyət iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə həyati əhəmiyyət daşıyır.