موج گرما، گرمایش جهانی و تغییر اقلیم چیست؟ اهمیت و تفاوت‌ها

شاهد گرم‌ترین روزهای زندگی خود هستیم

در سواحل مدیترانه‌ای ترکیه، دمای روز از 45 درجه فراتر می‌رود. نام هیولای سه‌سر اساطیر یونان، «Kerberos»، بر موجی گذاشته شد که تابستان 2023 را تحت تأثیر قرار داد. این موج گرما، دمای هوا را در جزیره‌های سیسیل و ساردینیای ایتالیا تا 48 درجه بالا برده بود. تنها در کشورهای اتحادیه اروپا، در سال 2022، بر اثر موج گرما 60 هزار نفر جان خود را از دست داده بودند.

در سال‌های اخیر، مفاهیم «موج گرما»، «گرمایش جهانی» و «تغییر اقلیم» بارها مطرح شده‌اند و در دنیای علم، میان سیاست‌گذاران و در میان مردم، بحث‌های مهمی برانگیخته‌اند. اما معمولاً درباره معنای این اصطلاح‌ها، رابطه آن‌ها با هم و علت اهمیتشان ابهام وجود دارد. در این نوشته می‌خواهیم این مفاهیم را روشن کنیم، تفاوت‌هایشان را بشناسیم و دریابیم چرا برای همه اهمیت دارند. در جهانی که فراوانی و شدت موج‌های گرما بیشتر می‌شود، گرمایش جهانی شتاب می‌گیرد و اثرهای تغییر اقلیم هر روز آشکارتر می‌شوند، شناخت و آگاهی درباره این موضوعات نه‌فقط برای دانشمندان و سیاست‌گذاران، بلکه برای همه انسان‌ها حیاتی است.

موج گرما چیست؟

موج گرما، دوره‌ای است که در آن معمولاً برای چند روز یا بیشتر، دماهای فوق‌العاده بالا رخ می‌دهند.

با این حال، تعریف دقیقی برای موج گرما وجود ندارد، زیرا اینکه چه دمایی «گرم» به شمار می‌آید، به اقلیم محلی و فصل بستگی دارد. اما معمولاً موج گرما، دوره‌ای تعریف می‌شود که دمای بسیار بالاتر از معمول، چند روز ادامه داشته باشد.

موج‌های گرما معمولاً در نتیجه ثابت ماندن سامانه‌های پرفشار بر فراز یک منطقه ایجاد می‌شوند. این سامانه‌ها از ورود هوای سرد و ابرها به منطقه جلوگیری می‌کنند و باعث بالا رفتن دما و باقی ماندن آن در سطح بالا برای چند روز یا بیشتر می‌شوند.

یکی از شایع‌ترین مشکلات سلامت هنگام موج گرما، دهیدراتاسیون (از دست دادن مایعات) است. دمای بالا باعث از دست رفتن آب بیشتر از بدن می‌شود و ممکن است به دهیدراتاسیون بینجامد. دهیدراتاسیون ممکن است سردرد، خستگی، ضعف و حتی از دست دادن هوشیاری ایجاد کند.

همچنین موج‌های گرما ممکن است مشکلات سلامت جدی‌تری مانند حمله قلبی و سکته مغزی (فلج) ایجاد کنند. دمای بالا ممکن است تنظیم طبیعی دمای بدن را مختل کند و فشار بیشتری بر قلب و دستگاه گردش خون وارد سازد.

گرمایش جهانی چیست؟

گرمایش جهانی به افزایش میانگین دمای سطح زمین گفته می‌شود.

تغییر اقلیم و گرمایش جهانی، از نظر فنی مفاهیم متفاوتی هستند، اما ارتباطی نزدیک دارند و معمولاً با هم بررسی می‌شوند.

گرمایش جهانی معمولاً در نتیجه گازهای گلخانه‌ای رخ می‌دهد که بر اثر فعالیت‌های انسانی وارد جو می‌شوند. این گازها نور و گرمای خورشید را نگه می‌دارند و دمای زمین را بالا می‌برند. این پدیده «اثر گلخانه‌ای» نام دارد و فرایندی طبیعی است، اما فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه سوزاندن سوخت‌های فسیلی و جنگل‌زدایی، آن را تقویت و تسریع می‌کنند.

تغییر اقلیم چیست؟

تغییر اقلیم، افزون بر گرمایش جهانی، تغییر الگوهای بارندگی، بالا آمدن سطح دریا، ذوب یخچال‌ها و دیگر تغییرهای گسترده محیطی و جوی را در بر می‌گیرد.

تغییر اقلیم می‌تواند نتیجه فرایندهای طبیعی (مانند فعالیت آتشفشانی و تغییر تابش خورشید) و فعالیت‌های انسانی باشد. نمونه‌ای از تغییر اقلیم، سیل 10 ژوئیه 2023 در منطقه دریای سیاه ترکیه، به‌ویژه استان Ordu، است. Ordu در فصل تابستان با ویرانگرترین سیل تاریخ خود روبه‌رو شد.

تغییر اقلیم ممکن است الگوهای بارندگی را تغییر دهد و در برخی مناطق، بارش شدیدتر و در نتیجه سیل‌های بیشتر و شدیدتر ایجاد کند. چنین رخدادهایی، به‌ویژه در جاهایی که زیرساخت‌ها برای آن‌ها آماده نیستند، ممکن است خسارت و مرگ‌ومیر فراوانی به همراه داشته باشند.

با این حال، نسبت دادن مستقیم یک رخداد جوی مشخص به تغییر اقلیم معمولاً دشوار است، زیرا رخدادهای جوی پیچیده‌اند و از عوامل بسیاری اثر می‌پذیرند. اما به‌طور کلی، تغییر اقلیم خطر رخدادهای جوی بیشتر و شدیدتر را افزایش می‌دهد که می‌توانند به سیل، خشکسالی، موج‌های گرما و دیگر پدیده‌های جوی حدی بینجامند.

در مجموع، گرمایش جهانی بخشی از تغییر اقلیم است و معمولاً یکی از عوامل اصلی ایجاد آن دانسته می‌شود. این دو اصطلاح اغلب به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، اما هر کدام معنای مشخص خود را دارند.

پیش‌بینی‌ها و انتظارها درباره دما در سال 2024

در آغاز ژوئن 2024، دماسنج‌ها در سایه در استانبول 37، ازمیر 38، آنتالیا 40 و آنکارا 35 درجه را نشان دادند. استاد مهندسی هواشناسی دانشگاه فنی استانبول (İTÜ) و مشاور هواشناسی CNN Türk، پروفسور دکتر Orhan Şen، گفت: «این گرما تمام نمی‌شود. حتی شدیدتر هم خواهد شد. امسال با بلای جوی روبه‌رو خواهیم شد».

پروفسور دکتر Şen گفت: «امسال دمای استانبول ممکن است به 43 برسد. سال گذشته، دماسنج استانبول از 40,6 درجه ثبت‌شده در 1938 فراتر رفت و 41,3 را نشان داد. آن، گرم‌ترین روز 85 سال اخیر بود. امسال رسیدن به 42-43 بسیار محتمل است».

پیش‌بینی‌های آینده گرمایش جهانی

بر اساس داده‌های سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، احتمال اینکه دمای جهانی هوا بین 2023-2027، دست‌کم یک بار، بیش از 1,5 درجه از سطح پیش از انقلاب صنعتی فراتر رود، 66 درصد محاسبه شده است. انتظار می‌رود دمای جهانی در 5 سال آینده، با الگوی اقلیمی ال‌نینو به رکوردهای تازه برسد.

آیا موج‌های گرما مشکلی تازه‌اند؟ روند آن‌ها در تاریخ معاصر

می‌دانیم که فراوانی و شدت موج‌های گرما در سده گذشته افزایش یافته است. این روند مستقیماً با تغییر اقلیم و گرمایش جهانی ارتباط دارد. تغییر اقلیم، الگوهای دما و بارندگی را تغییر می‌دهد و ممکن است موج‌های گرمای بیشتر و شدیدتر ایجاد کند.

بر اساس داده‌های تغییر اقلیم جهانی NASA، سال 2020 از نظر آماری با 2016، گرم‌ترین سال از آغاز ثبت داده‌ها در 1880، برابر بود. «برابری آماری» یعنی میانگین دمای سال‌های 2020 و 2016 از نظر آماری یکسان بوده است و نشان می‌دهد که 2020 نیز از گرم‌ترین سال‌های تاریخ بوده است.

آیا اثرهای گرمایش جهانی در همه جا یکسان است؟

بر اساس داده‌های تغییر اقلیم جهانی NOAA (اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا)، گرمایش در سراسر سیاره یکسان نبوده است، اما روند افزایشی میانگین دمای جهانی نشان می‌دهد که مناطق گرم‌شده بیشتر از مناطق سردشده‌اند و این روند کلی رو به افزایش است.

از سال 1880، دمای خشکی و اقیانوس در هر دهه 0,08 درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است؛ اما از سال 1981، سرعت افزایش بیش از دو برابر شده است: در هر دهه 0,18 °C.

در ادامه، روند گرمایش جهانی ثبت‌شده توسط NASA از 1880 تا 2022 دیده می‌شود:

مناطقی که بیشتر گرم شده‌اند، معمولاً خشکی‌ها و به‌ویژه منطقه شمالگان (قطب شمال) هستند. روندهای میانگین دمای سطح جهانی بین 1993 و 2022 نشان می‌دهند که بیشتر سیاره گرم شده است (با رنگ‌های زرد، نارنجی و قرمز نشان داده شده) و تنها چند نقطه، عمدتاً در اقیانوس‌های نیمکره جنوبی، در این مدت سرد شده‌اند.

در سابقه 143 ساله ثبت داده‌ها، همه 10 سالی که بالاترین دما را داشته‌اند، از 2010 به بعد بوده‌اند و نه سال اخیر (2014–2022)، گرم‌ترین نه سال ثبت‌شده بوده‌اند.

میزان گرمایش آینده به مقدار دی‌اکسید کربن و دیگر گازهای گلخانه‌ای بستگی دارد که در دهه‌های پیش رو منتشر می‌کنیم. امروزه فعالیت‌هایی مانند سوزاندن سوخت‌های فسیلی و پاک‌سازی جنگل‌ها، هر سال حدود 11 میلیارد تن متریک کربن به جو می‌افزایند. این مقدار بیشتر از کربنی است که فرایندهای طبیعی می‌توانند خارج کنند؛ از این رو، دی‌اکسید کربن جو هر سال افزایش می‌یابد.

اگر انتشار سالانه، مانند روند از سال 2000، به‌سرعت افزایش یابد، مدل‌ها پیش‌بینی می‌کنند که تا پایان این قرن، دمای جهانی دست‌کم 2,8 درجه سانتی‌گراد و شاید 5,7 درجه از میانگین 1901-1960 گرم‌تر باشد. اگر انتشار سالانه آهسته‌تر افزایش یابد و تا 2050 کاهش چشمگیری را آغاز کند، مدل‌ها پیش‌بینی می‌کنند که دما همچنان دست‌کم 1,3 درجه و شاید 3,3 درجه از نیمه نخست قرن 20 گرم‌تر باشد.

این داده‌ها نشان می‌دهند که فراوانی و شدت موج‌های گرما ممکن است در آینده افزایش یابد و این وضعیت ممکن است به‌ویژه برای گروه‌های آسیب‌پذیر و مبتلایان به بیماری‌های مزمن، خطرهای جدی سلامت ایجاد کند. بنابراین، راهبردهای مقابله و سازگاری با تغییر اقلیم، برای سلامت عمومی و مراقبت پزشکی اهمیتی حیاتی دارند.

تازه در حال دیدن معنای گرمایش جهانی هستیم

مدیر مرکز کاربرد و پژوهش تغییر اقلیم و سیاست‌های دانشگاه Boğaziçi، پروفسور دکتر Levent Kurnaz، گفت: «در 3 سال گذشته، پدیده‌هایی وجود داشتند که گرمایش خود جو را پنهان می‌کردند. این پدیده‌ها جریان‌های اقیانوسی بودند. لا نینا باعث سردتر شدن آب‌های اقیانوس آرام می‌شد. به همین دلیل، میزان گرم شدن جهان آشکار نبود. اما لا نینا در حدود آوریل-مه پایان یافت و این پوشانندگی نیز از میان رفت. اکنون تازه در حال دیدن معنای گرمایش جهانی هستیم.»

دمای جهانی هوا که از گردآوری دمای کشورها و قاره‌ها به دست می‌آید، با بحران اقلیمی به اوج سال‌های اخیر می‌رسد. بر اساس داده‌های سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، احتمال اینکه دمای جهانی هوا بین 2023-2027، دست‌کم یک بار، بیش از 1,5 درجه از سطح پیش از انقلاب صنعتی فراتر رود، 66 درصد محاسبه شده است. انتظار می‌رود دمای جهانی در 5 سال آینده، با الگوی اقلیمی ال‌نینو به رکوردهای تازه برسد.

موج گرما چه اثرهایی بر سلامت دارد؟

به گفته سازمان جهانی بهداشت، در نتیجه تغییر اقلیم، دمای جهانی و فراوانی و شدت موج‌های گرما در قرن 21 افزایش خواهند یافت. دمای بالای هوا ممکن است بر سلامت انسان اثر بگذارد و به مرگ‌های اضافی بینجامد. دماهای بالای طولانی‌مدت روز و شب، استرس فیزیولوژیک انباشته‌ای در بدن ایجاد می‌کنند و وضعیت‌هایی مانند بیماری‌های تنفسی و قلبی‌عروقی، دیابت و بیماری کلیوی را که از علت‌های اصلی مرگ در جهان‌اند، بدتر می‌کنند. موج‌های گرما معمولاً جمعیت‌های بزرگی را برای مدتی کوتاه، به‌طور حاد تحت تأثیر قرار می‌دهند، اغلب وضعیت اضطراری سلامت عمومی ایجاد می‌کنند و به مرگ‌ومیر اضافی و اثرهای اجتماعی‌اقتصادی می‌انجامند. همچنین موج‌های گرما ممکن است کمبود انرژی ایجاد کنند و تأسیسات سلامت، حمل‌ونقل و زیرساخت آب را مختل سازند که به از دست رفتن توان ارائه خدمات سلامت می‌انجامد.

منطقه دیگری که مانند کشورهای ساحلی مدیترانه از موج‌های گرما تأثیر می‌گیرد، هند است. موج‌های گرما در هند معمولاً از مارس تا ژوئن رخ می‌دهند و در مواردی نادر ممکن است تا ژوئیه ادامه یابند. در مناطق شمالی کشور، هر سال به‌طور میانگین پنج تا شش موج گرما رخ می‌دهد. هر رخداد ممکن است هفته‌ها طول بکشد، پشت‌سرهم اتفاق بیفتد و جمعیت گسترده‌ای را تحت تأثیر قرار دهد.

موج‌های گرما موجب مرگ‌های جدی و غیرمنتظره، مشکلات سلامت، خسارت کشاورزی و زیان اقتصادی می‌شوند.

گرمازدگی چیست؟

گرمازدگی وضعیتی است که دستگاه کنترل دمای بدن در شرایط گرمای شدید از کار می‌افتد.

افزایش دما مسئله مهم سلامت عمومی است؛ ممکن است از علامتی ساده مانند سردرد تا افزایش مرگ‌ومیر در همان دوره پیامد داشته باشد. سالمند شدن جمعیت، فراوانی بالای بیماری‌های مزمن و افزایش شهرنشینی، خطر این مشکلات را بیشتر می‌کنند. این افزایش‌ها با بیشتر کردن استفاده از خدمات سلامت، خطرهای اضافی نیز ایجاد می‌کنند.

هنگام مواجهه با گرما، دستگاه کنترل دمای بدن برای جبران اثر گرما واکنش نشان می‌دهد. بدن ما فارغ از شرایط هوا، می‌کوشد میانگین دمای 37 درجه سانتی‌گراد را حفظ کند. با افزایش دمای هوا، بدن تحت فشار قرار می‌گیرد و برای پایین آوردن دمای خود بیشتر کار می‌کند. برای دفع گرما، رگ‌های نزدیک پوست گشاد می‌شوند و عرق می‌کنیم. با گشاد شدن رگ‌ها، فشار خون پایین می‌آید و قلب باید برای تأمین گردش خون، سریع‌تر و بیشتر کار کند. قلب سریع می‌زند و نفس‌ها تندتر می‌شوند. هنگام تبخیر عرق، می‌کوشیم از راه پوست گرما از دست بدهیم و با دفع ادرار کمتر، مایعات بدن را حفظ کنیم.

به علت از دست دادن مایعات و مواد معدنی همراه عرق، ضعیف می‌شویم. سردرد اغلب با فرسودگی همراه است. تهوع، انقباض عضلات و خشک‌تر شدن تدریجی پوست، نشانه تشدید مشکل‌اند. وقتی دمای بدن از 40 درجه سانتی‌گراد فراتر می‌رود، وضعیت تهدیدکننده زندگی و منجر به اختلال چنداندامی به نام گرمازدگی رخ می‌دهد. هوشیاری تیره می‌شود یا از میان می‌رود. اگر فشار خون بسیار پایین بیاید، خون کافی به اندام‌های حیاتی نمی‌رسد و خطر حمله قلبی افزایش می‌یابد. از این رو، بیشتر مرگ‌های ناشی از گرما، بر اثر حمله قلبی و سکته مغزی ناشی از این فشار بر بدن رخ می‌دهند.

فرد دچار گرمازدگی باید فوراً به جای خنک منتقل شود، دمای بدنش با یخ یا کمپرس حوله سرد پایین آورده شود، مایعات و مواد معدنی ازدست‌رفته با سرم جایگزین شوند و نشانه‌هایی مانند فشار خون، نبض و وضعیت هوشیاری او از نزدیک پایش شوند.

سامانه‌های هشدار زودهنگام و اهمیت آن‌ها

سامانه‌های هشدار زودهنگام برای پیش‌بینی و کاهش اثر رخدادهای جوی حدی، مانند موج‌های گرمایی که بر اثر تغییر اقلیم و گرمایش جهانی بیشتر می‌شوند، حیاتی هستند. این سامانه‌ها با داده‌های پیشرفته هواشناسی و مشاهدات دما، موج‌های گرما را دقیق پیش‌بینی می‌کنند و مردم، به‌ویژه گروه‌های در معرض خطر، را درباره خطرهای احتمالی سلامت هشدار می‌دهند. این موضوع به‌ویژه برای حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیرتر، مانند سالمندان، کودکان، زنان باردار و مبتلایان به بیماری‌های مزمن مهم است.

اثربخشی سامانه‌های هشدار زودهنگام، به چگونگی پاسخ جامعه به هشدارها و آماده شدن برای شرایط گرمای شدید بستگی زیادی دارد. بنابراین، در کنار این سامانه‌ها، اجرای راهبردهای عملی توسط افراد و جوامع بسیار مهم است. این راهبردها شامل نوشیدن مایعات فراوان، استفاده از سایه برای خنک ماندن و پرهیز از بیرون رفتن در گرم‌ترین ساعت‌ها هستند. همچنین همکاری میان مسئولان محلی، ارائه‌دهندگان خدمات سلامت و سازمان‌های اجتماعی برای اجرای راهبردهای مؤثر آمادگی در برابر موج گرما ارزشمند است. این کار شامل کارزارهای آموزش عمومی، ایجاد مراکز خنک‌کننده در مناطق آسیب‌پذیر و توسعه شبکه‌های پشتیبانی اجتماعی است تا هنگام موج گرما، هیچ‌کس بدون کمک نماند.

سخن پایانی برای کسانی که به گرمایش جهانی و تغییر اقلیم تردید دارند

با وجود اجماع علمی گسترده درباره گرمایش جهانی و تغییر اقلیم، برخی افراد و گروه‌ها همچنان این موضوعات را انکار می‌کنند یا به آن‌ها تردید دارند. این افراد معمولاً ادعا می‌کنند تغییر اقلیم فرایندی طبیعی است، فعالیت انسانی اثر مهمی بر اقلیم ندارد یا دانشمندان درباره تغییر اقلیم اختلاف‌نظر دارند. اما این ادعاها معمولاً با شواهد علمی ناسازگارند. بیشتر اقلیم‌شناسان توافق دارند که گرم شدن زمین عمدتاً نتیجه فعالیت‌های انسانی است و هشدار می‌دهند که این گرمایش ممکن است اثرهای جدی و بالقوه ویرانگر داشته باشد. انکار تغییر اقلیم معمولاً به‌جای واقعیت‌های علمی، بر باورهای سیاسی یا ایدئولوژیک تکیه دارد و ممکن است مانع اجرای سیاست‌های اقلیمی مؤثر شود. بنابراین، گفت‌وگو و اقدام آگاهانه بر پایه واقعیت‌های علمی، برای مقابله با تغییر اقلیم حیاتی است.