K vitamini nədir, hansı qidalarda olur, çatışmazlığı və gündəlik istehlakı?

Vitaminlər hüceyrə proseslərinin normal davamı üçün lazımdır. Bəzisi orqanizm tərəfindən istehsal olunur, bəzisi isə tamamilə kənardan alınmalıdır. Hər hansı vitamin kifayət qədər qəbul edilməzsə və ya istehsal olunmazsa, bəzi mənfi tibbi hallar yarana bilər.

K vitamini tanınmış 13 vitamindən biridir. Bəzi tərəvəzlərdə təbii olaraq olur. Bundan əlavə, K vitamini bağırsaqlarımızda yaşayan faydalı bakteriyalar (mikrobiota) tərəfindən istehsal edilir.

K vitaminlərinin orqanizmdə əsas vəzifəsi laxtalanma sistemində iştirak etməkdir və çatışmazlığında laxtalanma problemləri (qanama) görülür. Həmçinin sümük yaranmasında və ürək-damar sağlamlığında rolu vardır. Danimarkalı alim Henrik Dam tərəfindən kəşf edildiyi 1920-ci illərdə qan laxtalanmasındakı roluna görə Koaqulyasiya (laxtalanma) vitamini adlandırılmışdır.

K vitamini tək növ deyil, mənbəyinə görə 3 əsas növdən danışmaq olar:

• K1 vitamini (filloxinon): yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərdən
• K2 vitamini (menaxinon): bağırsaq bakteriyaları tərəfindən istehsal olunur
• K3 vitamini (menadion): sintetik analoq, 3 dəfə daha güclü (effektiv)

K2 vitaminini bir qədər ətraflı nəzərdən keçirək

K1 vitamini (fitonadion) laxtalanma üçün mühümdür, K2 vitamini isə kalsium mübadiləsi üçün daha mühümdür. K vitaminini əsasən qidalarla alırıq; K1 yarpaqlı tərəvəzlərdə bol miqdarda olur. K2-ni heyvani mənbələrdən alırıq və bağırsaqlarımızdakı bakteriyalar az miqdarda sintez edir. K2 vitamininin 2 növü yaxşı tanınır: MK-4 və MK-7. Heyvanlardan MK-4 və bakteriyalardan MK-7 daxil olmaqla müxtəlif xüsusiyyətli bir çox K2 vitamini alt növü vardır. Mövcud vitamin əlavələri MK-4 və ya MK-7 ehtiva edə bilər. Digər K vitamini olan sintetik K3-ün (menadion) qaraciyər üçün toksik olduğu məlumdur və artıq istifadə olunmur.

K vitamininin normal laboratoriya dəyəri: 0.13 - 1.19 ng/ml (yetkin)

K vitamini çatışmazlığı ən çox qaraciyər çatışmazlığında (sirroz) görülür və sirrozda görülən qanamaların əsas səbəblərindən biridir. Buna görə sirrozlu xəstələrə müəyyən aralıqlarla, sirrozlarının dərəcəsinə görə K vitamini iynəsi vurulur.

K vitamini əlavəsi

Bəzi tədqiqatlar K vitamininin digər sağlamlıq problemlərinin qarşısının alınması və ya müalicəsində istifadə edilə biləcəyini düşündürür, lakin qanama problemlərindən başqa sahələrdə aparılmış tədqiqatlar hələ aydın nəticəyə gəlməmişdir.

1. Sümük sağlamlığı
   Tədqiqatlara görə K vitamini sümük sağlamlığını yaxşılaşdıra bilər. Osteoporozlu (sümük əriməsi olan) insanlarda sümük mineral sıxlığını artıra və sınıq göstəricilərini azalda biləcəyinə dair tədqiqat nəticələri mövcuddur. Sümük mübadiləsində mühüm rol oynadığı bilinən qida maddəsi D vitamini ilə birləşdirildikdə K vitamini xüsusilə effektiv ola bilər.
2. Ürək-damar sağlamlığı
   Heyvan tədqiqatlarının ilkin tapıntıları K2 vitamininin ateroskleroza (arteriyaların sərtləşməsinə) qarşı qoruyucu olduğunu ortaya qoyur. Bununla yanaşı, Current Opinion in Lipidology jurnalında 2008-də dərc edilmiş hesabatda alimlər K1 vitamini və ürək xəstəlikləri tədqiqatının nəticələrinin ziddiyyətli olduğunu bildirmişlər. Etibarlı mənbələrdən biri olan The Natural Medicines Comprehensive Database də koronar arteriya tıxanıqlığına qarşı K2 vitamini əlavəsini tövsiyə etmək üçün sübutların yetərsiz olduğunu müəyyən etmişdir.
3. İdrak (zehni) sağlamlığı
   Qanda K vitamini səviyyələrinin artması yaşlılarda daha güclü yaddaşla əlaqələndirilmişdir.

Bu tapıntılarla yanaşı, müəyyən qanama və ya qanın laxtalanma problemlərindən başqa hallar üçün K vitamini istifadəsini dəstəkləyəcək kifayət qədər elmi sübut yoxdur!

K vitamini hansı qidalarda olur?

K vitamini ən çox yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərdə olur. Aşağıdakı qidalardan hər hansı birinin yalnız bir porsiyası (yarım stəkan) belə gündəlik K vitamini ehtiyacınızın ikiqatından çoxunu təmin edir:

- İspanaq

- Şalğam

- Qara kələm

- Cəfəri

- Brüssel kələmi

- Brokoli və kahı da K vitamini baxımından zəngindir.

K vitamini çatışmazlığı

K vitamini suda həll olmur, yağda həll olan və orqanizmdə yığılan vitamindir. Buna görə K vitamini çatışmazlığı nadir görülür. Çatışmazlıq orqanizm bağırsaq yolu ilə K vitaminini düzgün ala bilmədikdə və ya bəzi xroniki xəstəliklərdə (məsələn, qaraciyər çatışmazlığında) yaranır. Kistik fibroz, çölyak və Kron xəstəliyi kimi hallarda, uzunmüddətli antibiotik istifadəsi və ya qan durulaşdırıcı dərmanlar, yaxud dializ müalicəsi ilə də yarana bilər.

K vitamini çatışmazlığında qanama problemləri və göyərmə görülə bilər.

Xəbərdarlıqlar

Yüksək miqdarda K vitamini qəbulu hamilə və südverən qadınlara, dializ alan xroniki böyrək çatışmazlığı xəstələrinə və ciddi qaraciyər xəstəliyinin yaratdığı laxtalanma problemi olan insanlara zərərli ola bilər. Bundan əlavə, K vitamini bəzi digər əlavələrlə (koenzim Q10, E vitamini daxil olmaqla) qarşılıqlı təsirə girə bilər. Buna görə K vitamini müalicəsi mütləq həkimin doza tövsiyəsinə görə tətbiq edilməlidir.