Kolonoskopiya təmiz çıxarsa, skrininq aralığı uzadıla bilərmi və xərçəng riski nə qədər azalır?

Kolorektal xərçəng skrininqində mənfi kolonoskopiya nəticələrindən sonra təkrar skrininq aralığının 10 ildən daha uzun müddətə uzadılması təklifini dəstəkləyən nəticələr 27 noyabr 2024-cü ildə JAMA Oncology jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda göstərilib. Knudsen və həmkarları bu təklifin aşağı risk profilli insanlar üçün xüsusilə diqqətəlayiq olduğunu bildiriblər.

• Kolonoskopiya nədir? Niyə və necə aparılır?

Kolonoskopiya müayinəsi həm kişilərə, həm də qadınlara 45 yaşdan sonra tövsiyə edilir. Bu skrininq üsulu kolon və rektumun (yoğun bağırsağın) daxilini görüntüləməyə imkan verir. Kolonoskopiya həkimlərin aşağıdakı məqsədlərlə istifadə etdiyi ən effektiv üsullardan biridir:

• Kolonda polip axtarmaq
• Bağırsaq şikayətlərinin səbəbini müəyyənləşdirmək
• Kolon və rektum xərçəng skrininqi / erkən diaqnoz

Yeni JAMA tədqiqatının təfərrüatları

ABŞ-da aparılmış bu kohort tədqiqatında tibb bacıları və səhiyyə işçiləri arasından üç prospektiv, ABŞ əhalisinə əsaslanan kohortdan (Nurses’ Health Study, Nurses’ Health Study II və Health Professionals Follow-up Study) əldə olunan məlumatlardan istifadə edilib. İzləmə dövrü 1988 və 1991-ci illərdə başlayıb və 2020-ci ilədək davam edib. Həmçinin risk profillərinin paylanmasını ümumi ABŞ əhalisi ilə müqayisə etmək üçün 1 yanvar 2017 ilə 31 dekabr 2018 arasındakı National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) məlumatlarından istifadə olunub.

Cəmi 195453 iştirakçı (median yaş: 44; 81% qadın) izlənib; median izləmə müddəti 12 il (kvartillərarası aralıq: 6–20 il) olub. Kolonoskopiya skrininqinin nəticəsi mənfi olan 81151 nəfərdən 394-də kolorektal xərçəng yaranıb, 167-si bu xəstəlikdən ölüb. Skrininq kolonoskopiyası aparılmayan 114302 nəfər arasında isə 2229 nəfərdə kolorektal xərçəng yaranıb, 637 nəfər bu səbəbdən həyatını itirib.

Nəticələrin mənası

Mənfi kolonoskopiya nəticələrinin 20 illik izləmə ərzində kolorektal xərçəngin yaranma tezliyinin (təhlükə nisbəti [HR] = 0,51; 95% etibar intervalı [CI]: 0,44–0,58) və kolorektal xərçəngdən ölümün (HR = 0,56; 95% CI: 0,46–0,70) azalması ilə ardıcıl əlaqəli olduğu göstərilib.

Mənfi kolonoskopiya nəticəsi olan şəxslərdə yüksək risk balı olanların 10 illik kumulyativ kolorektal xərçəng tezliyi 0,78% olub; orta risk balı olanlarda bu göstəriciyə 16 ilin, aşağı risk balı olanlarda isə 25 ilin sonunda çatıldığı müəyyən edilib.

Kolorektal xərçəng baxımından aşağı və yüksək riskli şəxslər kimlərdir?

Kolorektal xərçəng üçün aşağı və yüksək risk profilləri insanların xərçəngə tutulma ehtimalına təsir edən amillərə görə müəyyənləşdirilir. Risk profillərinin tərifində genetik, ətraf mühit, həyat tərzi və tibbi keçmişlə bağlı amillər nəzərə alınır.

Aşağı risk profili

• Ailə anamnezi: Ailədə kolorektal xərçəng və ya adenomatoz polip tarixçəsinin olmaması.
• Yaş: Adətən 50 yaşdan aşağı şəxslər (lakin bu yaş həddi klinik təlimatlara görə dəyişə bilər).
• Həyat tərzi amilləri:
  • Sağlam və balanslı qidalanma (bol lif, az qırmızı və emal olunmuş ət istehlakı).
  • Fiziki baxımdan fəal həyat tərzi.
  • Həddindən artıq alkoqol qəbul etməmək və siqaret çəkməmək.
• Tibbi keçmiş:
  • Daha əvvəl bağırsaq xəstəliyi (məsələn, iltihabi bağırsaq xəstəliyi) keçirməmiş olmaq.
  • Mənfi kolonoskopiya və ya təmiz skrininq tarixçəsinə malik olmaq.
  • Adenomatoz və ya hiperplastik poliplərin olmaması.
• Digər amillər: Bədən kütləsi indeksinin (VKİ) normal aralıqda olması və diabet tarixçəsinin olmaması.

Yüksək risk profili

• Genetik amillər:
  • Lynch sindromu (irsi qeyri-polipoz kolorektal xərçəng - HNPCC) və ya ailəvi adenomatoz polipoz (FAP) kimi irsi xərçəng sindromları.
  • Ailədə birinci dərəcəli qohumlarda (valideyn, bacı-qardaş) kolorektal xərçəng və ya adenomatoz polip tarixçəsi.
• Yaş: 50 yaş və yuxarı şəxslər (bəzi təlimatlar riskin artması üçün 45 yaşı hədd qəbul edir).
• Tibbi keçmiş:
  • Daha əvvəl kolorektal xərçəng keçirmiş olmaq.
  • İltihabi bağırsaq xəstəliyi (məsələn, Crohn xəstəliyi və ya xoralı kolit) diaqnozu.
  • Əvvəlki kolonoskopiyada adenomatoz poliplərin aşkarlanması.
• Həyat tərzi amilləri:
  • Çoxlu qırmızı və emal olunmuş ət istehlakı.
  • Siqaret və həddindən artıq alkoqol istifadəsi.
  • Oturaq həyat tərzi.
• Digər amillər: Artıq çəki və ya piylənmə, diabetin olması, D vitamini səviyyəsinin aşağı olması.

Risk amillərinin idarə edilməsi

• Aşağı riskli şəxslər: Skrininq aralıqları daha uzun ola bilər (məsələn, 10 il).
• Yüksək riskli şəxslər: Daha tez-tez skrininq, genetik testlərin qiymətləndirilməsi və həyat tərzi dəyişiklikləri tövsiyə olunur. Bu şəxslərdə skrininq 40 yaşda və ya daha erkən başlaya bilər.

Bu təriflər ümumi istiqamət verir, lakin hər insanın risk qiymətləndirilməsi şəxsi və ailə tarixçəsinə görə fərdiləşdirilməlidir.

Nəticələrin şərhi

Bu tədqiqat mənfi kolonoskopiya skrininq nəticələrinin əhəmiyyətini və onların xəstə ilə həkimin birgə qərarverməsinə təsirini vurğulayır. Nəticələr aşağı risk profilli şəxslərdə təkrar skrininq aralıqlarının mövcud 10 illik tövsiyələrdən daha uzun müddətə uzadıla biləcəyini nəzərdən keçirməyin mümkünlüyünü göstərir. Bu, skrininq strategiyalarında fərdiləşdirilmiş yanaşmaların tətbiqi üçün əsas yaradır.

Həmçinin təkrar skrininq qərarlarında kolorektal xərçəng risk amillərinin nəzərə alınmasının həyati əhəmiyyətini bir daha göstərib. Risk profillərinə əsasən skrininq müddətlərinin müəyyənləşdirilməsi lazımsız skrininq tezliyindən qaçmağa və skrininq resurslarından daha effektiv istifadəyə imkan verə bilər. Bu nəticələr fərdi risk qiymətləndirməsinin skrininq proqramlarının ayrılmaz hissəsi olmalı olduğuna dair mühüm konsepsiya sübutu təqdim edir.