Mariya Tereziya, Gerard van Sviten və Habsburq sarayında müasir patologiyanın doğuluşu
Bu məqalədə
Sarayların səssiz xəstəliyi
29 noyabr 1780-ci ildə Vyanada, Şönbrunn sarayının şəxsi mənzilindəki çarpayıda altmış üç yaşlı bir qadın son nəfəsini verdi. Ətrafında sağ qalan övladları — on üç il əvvəl evlənərək Versala getmiş ən kiçik qızı Mariya Antuanetta istisna olmaqla — və onu uzun illər müşahidə etmiş saray həkimi Anton fon Ştörk vardı. Xəstəliyi həftələrdir irəliləyirdi: şiddətli öskürək tutmaları, davamlı boğulma hissi, ödem, taqətsizlik. Həkim son hesabata bu cümləni yazdı: “ağciyərlərdən qaynaqlanan tutulma, illərdir davam edən katarrın son mərhələsi.” Diaqnoz sözləri tarixi baxımdan yumşaq idi; çünki ölüm ayağındakı qadın sadəcə xəstəxana xəstəsi deyildi — Avstriya, Macarıstan və Bohemiyanın hökmdarı, Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatoriçəsi, on altı uşaq anası, Habsburq sülaləsinin birbaşa xəttinin son nümayəndəsi, imperatoriçə Mariya Tereziya idi. Saray həkimləri imperatoriçənin bədənini ölümündən sonra autopsiya etmədilər — onlar üçün bu, tabu idi. Buna görə müasir oxucunun ağlına gələn ilk sual — bu xəstəlik xərçəng idimi? — 244 ildir cavabsız qaldı. Bugünkü yazımız bu cavabsız sualın ətrafındakı daha böyük hekayəni danışır: Habsburq sarayının xəstəliklə qurduğu susqunluq dili, dövrün saray həkimliyinin sərhədi və — paradoksal şəkildə — eyni imperatoriçənin hakimiyyəti zamanı atılmış addımların 19-cu əsr Avropa patologiyasının doğum şəhadətnaməsinə necə çevrildiyi.
Çünki tarixin əsl ironiyası budur: Mariya Tereziyanın öz bədəninə tətbiq edilə bilməyən autopsiya onun hakimiyyəti zamanı imzalanmış fərman nəticəsində Avstriyadakı hər xəstəxana ölümü üçün məcburi olmuşdu. Yəni imperatoriçənin dövlətçilik düşüncəsi öz tabusunu ictimaiyyətə açmış, ictimai həyatı elmə çevirmiş və dünyaya nümunə göstərmişdi. Bu ziddiyyət Maarifçiliyin sarayla daxili qarşıdurmasının ən güclü təsvirlərindən biridir. Bu ziddiyyətin nəticəsində onun ölümündən 65 il sonra Carl von Rokitanskynin Vyana Ümumi Xəstəxanasında otuz min autopsiya aparması üçün zəmin hazırlanmışdı — 19-cu əsrin xərçəng patologiyasının ən böyük mərkəzi orada yarandı.
Praqmatik sanksiyadan qırx illik hakimiyyətə
Mariya Tereziya 13 may 1717-ci ildə Vyanada, Habsburq sülaləsinin paytaxtı olan şəhərin Hofburq sarayında doğuldu. Atası, Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatoru VI Karl, oğlu olmadığı üçün onilliklər sürən diplomatik səylərlə taxtın qadına keçməsinə imkan verəcək Pragmatische Sanktionu (Praqmatik sanksiya, 1713) Avropa dövlətlərinə qəbul etdirdi. Bu hüquqi manevr Mariya Tereziyaya hələ uşaq yaşlarında taxta gedən yolu açdı. 20 oktyabr 1740-cı ildə atası qəfil öldükdə 23 yaşlı qadın Habsburq torpaqlarının və Macarıstan, Bohemiya, Avstriya, Niderland, Lombardiya, Toskanaya uzanan nəhəng imperiyanın başına keçdi.
Taxta çıxmasının dərhal ardınca Prussiya kralı Böyük Fridrix Praqmatik sanksiyanı tanımayaraq Sileziyanı işğal etdi — Avstriya taxt-tac mirası uğrunda müharibənin (1740-1748) başlanğıcı. Mariya Tereziya həm bu müharibəni apardı, həm evliliyindən 16 uşaq dünyaya gətirdi (altısı 17 yaşına çatmadan öldü), həm də imperiyanın maliyyəsini, ordusunu, təhsilini və səhiyyə sistemini köklü islahatlardan keçirdi. 1745-ci ildə həyat yoldaşı Frans Ştefan Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatoru seçildi (yəni Mariya Tereziya “imperatoriçə” titulunu əri vasitəsilə daşıyırdı; öz taxtları üzərində isə hökmdar idi — praqmatik bir gediş). 1765-ci ildə Frans qəfil ölüncə Mariya Tereziya qara geyindi, ölümünədək 15 il yas saxlamağa davam etdi. Oğlu II İosif onunla birlikdə ortaq hökmdar oldu; ancaq əsas hakimiyyət həmişə anada qaldı.
Ölümündən sonra Prussiya kralı Böyük Fridrix — illər boyu üç müharibədə qarşı-qarşıya gəldiyi rəqibi — onun haqqında belə dedi: “Taxtını və cinsini şərəfləndirdi; ona qarşı müharibə aparsam da, onu heç vaxt düşmən saymadım.” Bunlar 18-ci əsr Avropasının iki rəqib hökmdarı arasında tarixə yazılmış ən hörmətli sözlərdəndir.
HABSBURQ SÜLALƏSİ VƏ XƏSTƏLİYİN KÖLGƏSİ
18-ci əsr Habsburq ailəsində xəstəlik həm siyasətin, həm də saray etiketinin bir hissəsi idi. Mariya Tereziyanın əmisi, imperator I İosif, 1711-ci ildə çiçəkdən öldü; atası VI Karl 1740-cı ildə 55 yaşında qəfil xəstəlikdən — geniş yayılmış inanca görə yediyi yabanı göbələklərdən zəhərlənərək — öldü; anası Elizabet Kristina 1750-ci ildə uzun xəstəlikdən sonra 59 yaşında öldü (saray qeydlərində “daxili orqanlarda böyüyən sərtlik” qeydi, müasir baxışla ehtimal olunan uşaqlıq və ya uşaqlıq boynu xərçəngi); qızı Mariya Yozefa 1767-ci ildə 16 yaşında çiçəkdən öldü; oğlu II İosif 1790-cı ildə 48 yaşında ağciyər və udlaq problemləri ilə öldü (müasir paleopatoloji müzakirədə vərəm üstünlük təşkil edən fikirdir, lakin qırtlaq/udlaq bədxassəli şişi şübhəsi də ədəbiyyatda mövcuddur); ən məşhuru isə — ən kiçik qızı Mariya Antuanetta 1793-cü ildə 37 yaşında Parisdə gilyotinlə edam edildi. Xəstəlik və zorakılıq Habsburq sülaləsinin hər nəslində bir-birinin üzərinə yığılırdı.
Gerard van Sviten: Maarifçiliyi saraya gətirən həkim
Mariya Tereziyanın tibbi qərarlarını dəyişdirən şəxs Habsburqlardan deyil, niderlandlı idi. Gerard van Sviten (1700-1772) 18-ci əsr Avropa təbabətinin zirvəsində duran Leyden Universitetində təhsil almış və illərlə Hermann Boerhaavenin (1668-1738) ən yaxın tələbəsi olmuşdu. Boerhaave dövrünün ən məşhur həkimi, klinik təbabətə “xəstə yatağı yanında dərs” anlayışını gətirən, müasir tibbi təhsilin intellektual sələfidir. Van Sviten onun metodunu həm mənimsəmiş, həm də öz sözləri ilə yenidən qələmə almışdı.
1745-ci ildə Mariya Tereziya van Sviteni şəxsi həkimi kimi Niderlanddan Vyanaya gətirdi. Bunun siyasi səbəbi vardı: Habsburq sarayının yerli həkimləri (əksəriyyəti yarım əsr əvvəlki Qalen ənənəsində qalmışdı) imperatoriçənin gözündə geridə qalmışdı. Van Sviten isə Boerhaavenin Maarifçilik klinikasını Habsburq sarayına daşıyacaq adam idi. Gələndən sonra üç iş gördü:
Birincisi, imperatoriçəyə baş həkim kimi xidmət etdi. 1767-ci ildə Mariya Tereziya çiçəyə yoluxanda onun sağ qalmasına ən çox töhfə verən həkim o idi. İkincisi, Vyana Universitetinin Tibb Fakültəsində islahatlara rəhbərlik etdi: yeni dərs proqramı, klinik təhsil, xəstə yatağı yanında tədris, müasir kitabxana. Bu islahat nəticəsində Vyana 18-ci əsrin ikinci yarısında Avropanın tibbi təhsil mərkəzlərindən birinə çevrildi. Üçüncüsü və onkologiya tarixi baxımından ən vacibi, 1761-ci ildə — Morgagninin De Sedibus əsərinin nəşr olunduğu il — Mariya Tereziyaya fərman imzalatdı.
📜 1761 FƏRMANI: HƏR XƏSTƏXANA ÖLÜMÜ ÜÇÜN MƏCBURİ AUTOPSİYA
Van Svitenin təklifi ilə Mariya Tereziya Avstriya imperiyasının xəstəxanalarında hər xəstə ölümündən sonra autopsiya aparılmasını məcburi edən fərman imzaladı. Bu, dünyada həmin dövrdə bu miqyasda verilmiş ilk hüquqi tənzimləmədir. Açıqlanan məqsəd xüsusilə Qratsda yüksək olan körpə ölüm göstəricisini anlamaq idi, ancaq fərman bütün xəstə ölümlərini əhatə etdiyindən praktik nəticəsi daha böyük oldu: Avstriya bir nəsil ərzində Avropanın patoloji anatomiya mərkəzinə çevrildi. Xəstəxanalarda autopsiyalar standart prosedur oldu; toxuma nümunələri toplandı; klinik-autopsiya korrelyasiyası (yəni “xəstə yaşayarkən nə hiss edirdi, öldükdən sonra nə tapdıq?” sualı) Habsburq coğrafiyasında sistemli hala gəldi. Bu fərman olmasaydı, 19-cu əsrdə Carl von Rokitansky 30.000 autopsiya ilə “Patoloqun İncili”ni (Handbuch der pathologischen Anatomie, 1842-1846) yaza bilərdimi? Şübhəlidir.
İroniya budur: van Svitenin başlatdığı bu institusional dəyişiklik onun şəxsən xidmət etdiyi imperatoriçənin bədəninə heç vaxt tətbiq oluna bilmədi. Saray etiketində hökmdarın bədəni müqəddəs idi; onu kəsib açmaq — xüsusilə imperatoriçənin bədənini — ağlasığmaz sayılırdı. Ancaq ölkənin qalan hissəsi üçün Avropanın ən genişmiqyaslı autopsiya fərmanı onun imzasını daşıyırdı. Sarayın maariflənməsi saraydan kənar bir küçədə baş verdi.
1767-ci ilin çiçək kabusundan 1780-ci ilin noyabrına
Mariya Tereziyanın fiziki sağlamlıq tarixində 1767-ci il kəskin dönüş nöqtəsi oldu. Həmin il Habsburq sarayında ailəsindən iki nəfər — gəlini imperatoriçə Mariya Yozefa və qızı Mariya Yozefa — çiçək xəstəliyindən öldü. Mariya Tereziya özü də yoluxdu. Sağ qaldı, ancaq saray həkimləri bunu “az qala möcüzə” kimi qiymətləndirdilər. Bu xəstəlikdən sonra imperatoriçə sürətlə kökəldi, təngnəfəslik (dispnoe) aydınlaşdı, əvvəlki enerjisini davamlı yorğunluq əvəz etdi. Hələ 50 yaşında olan qadın üçün bu, nəzərəçarpan fiziki çökmə idi.
1767 ilə 1780 arasındakı on üç il ərzində Mariya Tereziya xroniki tənəffüs xəstəliyi ilə yaşadı. Saray qeydlərində ən çox təkrarlanan ifadələr bunlardır: “katarral zökəm", "ağciyərlərdə selik yığılması", "bəlğəmli öskürək", "uzanarkən boğulma hissi (ortopnoe)”. Müasir baxışla bu mənzərənin ən ehtimal olunan izahı xroniki bronxit və piylənmə ilə əlaqəli sağ ürək çatışmazlığının birləşməsidir; ancaq ağciyər vərəmi və ya — daha az ehtimal olunsa da, istisna edilə bilməyən — birincili ağciyər bədxassəli şişi ehtimalları da müasir paleopatoloji müzakirələrdə bəzən gündəmə gəlir.
29 noyabr 1780-ci il çərşənbə səhəri Mariya Tereziya Şönbrunn sarayında 63 yaşında öldü. Saray həkimi Anton fon Ştörk (van Svitenin tələbəsi idi və onun ölümündən sonra baş saray həkimi olmuşdu) ölüm şəhadətnaməsinə “ağciyərlərdən qaynaqlanan tutulma və ürək çatışmazlığı” yazdı. Autopsiya aparılmadı. Bədəni Kapusinlər kilsəsinin İmperator məzarlığındakı (Kapuzinergruft) tabuta qoyuldu — əri Frans Ştefanın yanına, hələ sağlığında öz epitafiyasını yazdırdığı sarkofaqa.
244 illik tibbi sirrin kölgəsi
Müasir paleopatoloji ədəbiyyatda Mariya Tereziyanın ölüm səbəbi kimi ən çox irəli sürülən üç ehtimal bunlardır:
- Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX) + piylənmə + sağ ürək çatışmazlığı: 18-ci əsr Vyana sarayında mərkəzi isitmə üçün kömür yandırılırdı, salonlar tüstü və hislə dolurdu; əlavə olaraq Mariya Tereziya illərlə artıq çəkili yaşadı, şamların istifadəsi də qapalı saray mənzillərində mühüm çirklənmə mənbəyi idi. Bu üç amilin birləşməsi müasir XOAX və cor pulmonale (sağ ürək çatışmazlığı) mənzərəsi ilə uyğun gəlir. Konsensus görüşü budur.
- Ağciyər vərəmi: 18-ci əsrdə Avropa əhalisinin böyük hissəsi vərəm basili ilə latent yoluxmuşdu. Saray mühiti də bu infeksiyadan qoruna bilmirdi (oğlu II İosif 10 il sonra ehtimal olunan vərəmdən öləcəkdi). Mariya Tereziyanın uzunmüddətli bəlğəmli öskürəyi və son aylarda aydınlaşan arıqlama meyli vərəmlə uyğun ola bilər.
- Birincili ağciyər xərçəngi: Aşağı ehtimal. Tütün istifadə etmirdi (kral ailələrinin qadınları burnuna tütün çəkmirdi); lakin salon havasındakı kömür tüstüsü və şam hisi müasir epidemioloji araşdırmalarda ağciyər xərçəngi riskinin cüzi artması ilə əlaqələndirilir. Saray qeydlərində “ödem”, “boğulma”, “şiddətli öskürək” birləşməsi paraneoplastik mənzərə kimi şərh oluna bilər. Ancaq autopsiya olmadan bu diaqnoz təsdiqlənə bilməz.
Xərçəng tarixi baxımından bu üç ehtimalın heç biri qəti deyil. Vacib olan budur: autopsiya aparılmadığından diaqnoz qeyri-müəyyən qalmışdır. Bu qeyri-müəyyənlik dövrün saray təbabətinin struktur xüsusiyyətidir — siyasi səbəblərlə hökmdarın bədəni patoloji müayinədən qorunur, buna görə saraylar uzun əsrlər boyu tibbi bilginin “qara dəlikləri” olmuşdur. Xalq xəstəxanaları autopsiya rutini ilə elmə məlumat ötürərkən saraylar qapılarını bağlı saxlayırdı.
Ledi Meri Monteqyu, Mariya Tereziya və İstanbuldan gələn peyvənd
Burada silsilənin uzun zəncirinə bağlanan və xüsusilə türk oxucular üçün mənalı körpü qururuq. Mariya Tereziya 1767-ci ildə çiçək xəstəliyindən sağ çıxdıqdan sonra, ailəsindəki itkilərin ağrısı içində van Svitenə sual verdi: “Bu xəstəliyin qarşısını almağın yolu varmı?” Van Sviten cavab verdi: vardı və cavab Osmanlı imperiyasından gəlirdi.
Variolyasiya — yəni çiçək xəstəsinin irinli qabığından az miqdarda götürərək sağlam şəxsə köçürməklə yüngül infeksiya yaradıb immunitet qazandırmaq üsulu — 16-cı əsrdə Çində yaranmış, Hindistan və Anadolu üzərindən qərbə yayılmışdı. Təcrübə 18-ci əsrin əvvəllərində İstanbulda yunan və erməni tibbi ənənələrində, xalq təbabəti vasitəsilə geniş tətbiq olunurdu. 1717-1718-ci illərdə İstanbulda İngiltərənin Osmanlı səfirinin həyat yoldaşı olan Ledi Meri Uortli Monteqyu bu təcrübəni türk həkim və mamalardan öyrəndi, öz oğluna tətbiq etdirdi; sonra Londona qayıdanda Avropaya tanıtdı. 1721-ci ildə Britaniyada ilk sınaqlar aparıldı; 1740-cı illərə doğru təcrübə mübahisələr içində Avropaya yayıldı.
1768-ci ildə — Ledi Monteqyunun İstanbul müşahidələrindən düz 50 il sonra — Mariya Tereziya Habsburq sarayının uşaqlarına niderlandlı həkim Jan Ingen-Housz tərəfindən variolyasiya aparılmasına icazə verdi. Bu, Avstriya imperiyasında dövlət dəstəyi ilə həyata keçirilən ilk peyvənd proqramının başlanğıcıdır. Sonrakı on il ərzində Habsburq torpaqlarında minlərlə uşaq variolyasiya ilə peyvənd olundu; çiçək xəstəliyindən ölüm göstəricisi kəskin azaldı. Bu təcrübə müasir peyvəndləmənin birbaşa sələfidir — 30 il sonra Edvard Cennerin inək çiçəyi (vaccinia) ilə həyata keçirəcəyi peyvəndləmə variolyasiyanın daha təhlükəsiz forması kimi inkişaf edəcəkdi.
Körpünün mənası: Çin → Hindistan → Osmanlı İstanbul → Ledi Monteqyu → Britaniya → Avropa → Habsburq sarayı → Avstriya əhalisi → müasir peyvəndləmənin ümumbəşəri qəbulu. Bu zəncirin bugünkü türkdilli dünyadakı bir halqası budur: İstanbuldakı türk mamaların praktik bilgisi 18-ci əsr Avropasının ictimai səhiyyə islahatının mənbələrindən biri idi. Mariya Tereziyanın 1768-ci il qərarı həmin praktik bilginin Avropada dövlət siyasətinə çevrildiyi ilk anlardan biridir.
1761-ci ilin autopsiya fərmanından Rokitanskynin 30.000 halına
Mariya Tereziya 1780-ci ildə öldükdə onun 1761-ci il fərmanı hələ tam təsirini göstərməmişdi — Avstriya imperiyasının xəstəxanalarında autopsiya təcrübəsi oturuşur, ancaq hələ material toplanması mərhələsində idi. Əsas toplama oğlu II İosifin hakimiyyəti (1780-1790) zamanı Allgemeines Krankenhausun (Vyana Ümumi Xəstəxanası) açılması ilə başladı: 16 avqust 1784-cü il, dünyanın o vaxta qədər gördüyü ən böyük ümumi xəstəxana, 2.000 çarpayı, sistemli klinik qeydiyyat, məcburi autopsiya prosedurları. Ananın başlatdığını oğul institusionallaşdırdı.
Sonrakı yarım əsrdə Vyana Avropanın patoloji anatomiya mərkəzinə çevrildi. Carl von Rokitansky (1804-1878) Vyana Ümumi Xəstəxanasının patologiya institutunda 1844-dən 1875-ə qədər otuz bir il çalışdı; otuz min autopsiya apardığı, yetmiş mindən çox autopsiyaya şəxsən nəzarət etdiyi bildirilir. 1842-1846-cı illərdə nəşr etdirdiyi Handbuch der pathologischen Anatomie üçcildlik əsəri 19-cu əsr patologiya ədəbiyyatının əsasını təşkil etdi. Xərçəng baxımından əhəmiyyəti böyükdür: mədə, ağciyər, süd vəzi, prostat, qaraciyər, böyrək, beyin və limfatik sistem şişlərinin sistemli makroskopik təsviri, anatomik yayılma xəritəsi, metastaz nümunələri, klinik korrelyasiya — hamısı Rokitanskynin qeydlərində toplandı.
Rokitanskynin Vyanasında işləyən və ya orada təhsil alan məşhur şəxslər arasında Josef Skoda (perkussiya və auskultasiyanın qurucularından), Ignaz Semmelweis (1840-cı illərdə burada əl yumağın doğuş qızdırmasına təsirini kəşf edəcək — silsilənin 85-ci günü), Ferdinand von Hebra (müasir dermatologiyanın atası) və dolayı yolla Rudolf Virchow (Berlində işləsə də, Vyana məktəbinin metodlarından dərs aldı) vardı. Yəni Mariya Tereziyanın 1761-ci il fərmanının davamında 19-cu əsr Avropa təbabətinin ən vacib simalarından bir nəsil yetişdi.
🏛️ MARİYA TEREZİYADAN MÜASİR PATOLOGİYAYA — İNSTİTUSİONAL ZƏNCİR
Ana və qız: iki faciə, iki tarix
Mariya Tereziya 29 noyabr 1780-ci ildə öldükdə ən kiçik qızı Mariya Antuanetta 25 yaşında idi, Versalda yaşayırdı, üç uşaq dünyaya gətirmişdi və Fransa kraliçası kimi bir əsr sonra dağılacaq monarxiyanın mərkəzində otururdu. Ana ilə qız arasındakı son məktub ölümdən iki həftə əvvəl yazılmışdı; orada Mariya Tereziya nəfəs alma çətinliyindən, tənhalığından, ərinin ölümündən bəri keçən 15 ilin yorğunluğundan danışırdı.
Mariya Tereziya Fransa İnqilabını görmədi — ölümündən 9 il sonra Bastiliya süqut edəcək (14 iyul 1789), 13 il sonra Mariya Antuanetta gilyotinlə edam olunacaqdı (16 oktyabr 1793). Ananın bioloji xəstəliyi qeyri-müəyyən, qızın siyasi sonu qətidir. Habsburq-Burbon evliliyinin diplomatik hesabları ilə 14 yaşında Versala göndərilmiş bu uşaq anasının ölümündən 13 il sonra Parisin Place de la Révolution meydanında 37 yaşında öldü.
Ana ilə qızın hekayələri arasındakı körpü onkologiya tarixi üçün də mənalıdır: 18-ci əsr saray qadınlarının fiziki sağlamlığı dövrün tibbi sərhədlərinin ən sərt tətbiq olunduğu sahə idi. Mariya Tereziyanın xəstəliyi sənədləşdirilmədi, autopsiya ilə araşdırılmadı, sözə çevrilmədi. Mariya Antuanettanın həbsindən sonra Konsyerjeridə keçirdiyi aylarda — bəzi müasir tarixçilərin “vaginal qanaxma, anemiya, fiziki çökmə” kimi şərh etdiyi əlamətlər — yenə qeydə alınmadı; çünki həbsxanada artıq siyasi məhbus kimi ona həkim haqqı tanınmırdı. İki kral ailəsi qadını, biri sarayda, digəri həbsxanada, dövrün tibbi sərhədlərinin iki ucuna düşdü. Bu paralel xərçəng tarixində “kral ailəsi xəstəliyinin sənədləşdirilə bilməməsi problemi”nin başqa üzüdür.
🔍 FAKTLARIN YOXLAMASI ÜZRƏ QISA QEYD
- Mariya Tereziyanın doğumu və ölümü: 13 may 1717, Vyana — 29 noyabr 1780, Şönbrunn sarayı, 63 yaşında
- Hakimiyyət dövrü: 1740-1780, qırx il; Habsburq sülaləsinin birbaşa xəttindəki yeganə qadın hökmdar
- Həyat yoldaşı: I Frans Ştefan (1708-1765), Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatoru 1745-1765
- Uşaq sayı: 16; 6-sı 17 yaşına çatmadan öldü
- Son xəstəliyi: 24 noyabr 1780 başlanğıc, 29 noyabr 1780 ölüm — şiddətli öskürək, dispnoe, ödem
- Saray həkimi: Anton fon Ştörk (1731-1803), van Svitenin tələbəsi və davamçısı
- Autopsiya: Aparılmadı (saray etiketinə görə)
- Gerard van Sviten: 1700, Leyden — 1772, Vyana; Boerhaavenin tələbəsi; 1745-ci ildə Vyanaya gəldi; 1761-ci ilin məcburi autopsiya fərmanının qurucusu
- Variolyasiya proqramı: 1768, Jan Ingen-Housz tərəfindən Habsburq sarayının uşaqlarına tətbiq olundu; Osmanlı/İstanbul vasitəsilə Ledi Meri Monteqyu zəncirini izləyir
- Carl von Rokitansky: 1804-1878; Vyana Ümumi Xəstəxanasının patologiya institutu 1844-1875; təxminən 30.000 şəxsi autopsiya, nəzarəti altında 70.000 autopsiya
Frensis Börninin məktubu: anesteziyasız mastektomiyanın şahidliyi, 1812 Paris
Saraydan xalqa, kral ailəsindən ədəbiyyata... Sabah ingilis romançı Frensis Börninin 1811-ci ilin sentyabrında Parisdə keçirdiyi mastektomiya haqqında bacısı Esterə yazdığı 11 səhifəlik məktubla tanış olacağıq. Tibb tarixinin ən sarsıdıcı birinci şəxs sənədlərindən biri: anesteziyasız əməliyyatın xəstənin öz dilindən ətraflı təsviri. Mariya Tereziyanın saray susqunluğundan fərqli olaraq Frensis Börni adi qadın deyildi — yazırdı. Onun yazdığı isə 18-ci əsrin sonundakı mastektomiya təcrübəsinin bu gün də oxuna bilən yeganə xəstə şahidliyidir.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda Mariya Tereziyanın xəstəliyinin “xərçəng ola bilməsi” barədə qiymətləndirmə tarixi-spekulyativ şərhdir; autopsiya aparılmadığından qəti diaqnoz mümkün deyil. Müasir paleopatoloji ədəbiyyatda əsasən xroniki ağciyər xəstəliyi + sağ ürək çatışmazlığı konsensusu üstünlük təşkil edir; birincili ağciyər bədxassəli şişi ehtimalı aşağıdır, ancaq istisna edilməyib. Sülalə üzvləri II İosifin (1790) və Elizabet Kristinanın (1750) ölümlərinə istinad edilən xərçəng şübhəsi müzakirələri müasir tarixi ədəbiyyatda olsa da, heç biri autopsiya sənədi ilə dəstəklənmir. Bu yazı həmin həssas sərhəd daxilində qalır.
Mənbələr və əlavə oxu
- Stollberg-Rilinger B. Maria Theresia: Die Kaiserin in ihrer Zeit. München: C.H. Beck, 2017. (Müasir istinad bioqrafiyası; van Svitenlə münasibəti və 1761-ci il fərmanının tarixi fonu üçün əsas mənbə.)
- Ingrao CW. The Habsburg Monarchy, 1618-1815. Cambridge: Cambridge University Press, 2nd ed., 2000. (Habsburq hakimiyyəti tarixinin standart istinad mənbəyi.)
- Lesky E. The Vienna Medical School of the 19th Century. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976. (Mariya Tereziyanın islahatlarından Rokitanskyyə uzanan institusional zəncirin tarixi.)
- Karenberg A, Hort I. Medicine at the court of the Habsburg emperors: physicians, patients, and political consequences (1500-1918). Journal of Medical Biography 2009;17(1):14-19.
- Berghoff E. Entwicklungsgeschichte des medizinischen Weltbildes. Vienna: Wilhelm Maudrich, 1947. (Van Sviten və Boerhaave ənənəsinin Habsburq sarayına ötürülməsi.)
- Esparza J. The illness of empress Maria Theresa as a trigger for the adoption of variolation in Austria (1768). Vaccine 2025 (in press). doi:10.1016/j.vaccine.2025.05.50X (Variolyasiya proqramının tarixi və Osmanlı əlaqəsi.)
- Belofsky N. Strange Medicine: A Shocking History of Real Medical Practices Through the Ages. New York: Penguin Books, 2013. (18-ci əsr saray təbabəti üçün populyar-akademik mənbə.)
- Long ER. A History of Pathology. New York: Dover Publications, 1965. (Rokitansky və Vyana məktəbi üçün klassik patologiya tarixi mənbəyi.)
- La Rocheterie M de. La Vie de Marie-Antoinette, 2 cild. Paris: Plon, 1890. (Mariya Tereziyanın son saatlarının saray sənədlərinə əsaslanan dövrdaş təsviri.)
- Buklijaš T. Cultures of death and politics of corpse supply: Anatomy in Vienna, 1848-1914. Bulletin of the History of Medicine 2008;82(3):570-607. (Vyana autopsiya mədəniyyətinin 18-ci əsr fərmanından 19-cu əsr institusionallaşmasına inkişafı.)
- Bjelovučić Kopilović Z, Fatović-Ferenčić S. The dawn of modern pathology: when, where, how, and why. Acta Medico-Historica Adriatica 2015;13(1):15-26. (Mariya Tereziyanın autopsiya fərmanının patologiya tarixindəki yeri.)
Bu yazı 365 gündə xərçəng tarixi silsiləsinin 70-ci günüdür; həm də 18-ci əsr saray təbabəti ilə müasir patologiyanın institusional qurulması haqqında tematik dosyedir. Mariya Tereziyanın 1761-ci il fərmanının davamında 19-cu əsr Vyana Patologiya Məktəbinin doğuşu, Rokitansky və ondan sonrakı Virchow nəsli silsilənin 87-ci və 88-ci günlərində işlənəcək. Sabah, Gün 71, Frensis Börninin 1811 Paris mastektomiyası məktubu ilə davam edəcək — saray susqunluğundan xalq şahidliyinə keçidin nümunəsi. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə göstərişi ehtiva etmir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.