Melanoma üzrə mütəxəssis həkimin beyin xərçəngi ilə mübarizəsi – yüksək riskli addım

Patoloq Richard Scolyer və onkoloq Georgina Long xərçəng araşdırmaları sahəsində önə çıxan və yenilikçi işləri ilə tanınan iki alimdir. Fərqli coğrafi məkanlarda olsalar da, Richardın beyninin görüntülənməsinin nəticəsi hər ikisində dərin narahatlıq yaratmışdı.

Richard Scolyerin beyninin görüntüsündə Scolyer və Long kimi melanoma (dəri xərçənginin bir növü) üzrə ixtisaslaşmış həkimlər olmalarına baxmayaraq, potensial olaraq həyatı təhdid edən vəziyyətin əlamətlərini anladılar. İlk baxışda adi görünən bu beyin görüntüsü onların təcrübəli gözləri üçün professor Scolyerin kəlləsinin bir hissəsində gizlənən gözlənilməz təhlükənin mövcudluğuna dair mühüm ipucu daşıyırdı.

Bu, araşdırma və müalicə prosesində birlikdə atılacaq çətin addımların başlanğıcı idi. Vəziyyət hər iki alimin qarşılaşdığı çətinliklərin və üzərinə götürəcəyi mühüm vəzifələrin göstəricisidir.

Lakin hər ikisi aparıcı melanoma mütəxəssisi olan bu köhnə dostlar onun beynində vaxtı çatanda partlayacaq bomba daşımasından qorxurdular.

MRT görüntüsündə professor Scolyerin kəlləsinin sağ yuxarı hissəsində qalan hissələrdən daha açıq və bulanıq görünən bir toxuma sahəsi var idi.

“Mən radioloq deyiləm, amma… bunun şiş olduğunu bilirdim,” – o, BBC-yə deyir.

Neyrocərrahlar tezliklə bunun sadəcə hər hansı beyin şişi deyil, çox aqressiv xərçəng olan qlioblastoma olduğunu təsdiqlədilər.

Sarsılmış, lakin qətiyyətli olan ikili mümkünsüzü gerçəkləşdirmək üçün yola çıxdı: onun həyatını xilas edəcək bir yol tapmaq.

Nə qədər ağılsız səslənsə də, avstraliyalı tədqiqatçılar bunu melanoma ilə bağlı daha əvvəl bacarmışdılar.

“Ölümü qəbul etmək mənə düzgün gəlmirdi… ‘Sağalmaz xərçəng? Yox bir!’” – professor Scolyer deyir.

Otuz il əvvəl professor Scolyer və professor Long istedadlı gənc həkimlər kimi tanış olanda, irəliləmiş mərhələdə melanoma ölüm hökmü kimi idi.

Lakin onları cəlb edən də məhz bu idi.

Avstraliya uzun müddətdir bu dəri xərçənginin dünyada ən yüksək yayılma səviyyəsinə malik ölkədir. Bir çox insan bunu qorxuducu çətinlik kimi görsə də, onlar imkan gördülər.

“Onkologiya şöbəsində işləyərkən ən çətin xəstələr irəliləmiş melanoması olanlar idi. Bu, ürəkparçalayan vəziyyət idi,” – professor Long deyir.

“Mən bir fərq yaratmaq istəyirdim.”

Bu gün, 2011-ci ildə immunoterapiyaların tətbiqinə başlanması ilə melanomanın taleyinin tamamilə dəyişdiyini deyə bilərik.

Son on ildə komandanın immunoterapiya üzrə araşdırmaları bütün dünyada irəliləmiş melanoma xəstələrinin müalicə nəticələrini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırdı. İndi xəstələrin yarısı mahiyyət etibarilə sağalmış vəziyyətdədir; əvvəllər bu göstərici %10-dan da aşağı idi.

Bu irəliləyiş, yaxud professor Longun dediyi kimi ‘penisillin anı’, indi bir çox başqa xərçəng növünə tətbiq olunur və daha çox həyatı xilas edir.

Onların işi bu iki alimi milli sərvətə çevirdi. Demək olar ki, hər avstraliyalı onların işindən faydalanmış birini tanıyır və bu il ikisi birlikdə ‘İlin avstraliyalıları’ adlandırıldılar.

Lakin melanoma müalicəsini dəyişdirərkən bir-birinin həyatında da iz qoydular.

Həll edə bilmədikləri hallar, həyat dəyişdirən kəşflərin zirvələri, idmana sevgi və Avstraliyada melanomadan ölüm hallarını sıfıra endirmək kimi yüksək məqsədlər üzərində qurulan dostluq onları birləşdirdi.

“Biz çox fərqliyik, amma eyni zamanda qollarımızı çırmalayıb işləri görmək baxımından çox oxşarıq,” – professor Long deyir.

Professor Long və professor Scolyer 2019 Dünya Triatlon Çempionatında İsveçrədə Avstraliyanı təmsil etdilər. Tibbi onkoloq parlayan gözlərlə professor Scolyeri ideal həmkar və dost edən keyfiyyətləri sadalayır: cəsur, dürüst, şən, ruhlandırıcı.

“Onunla olmaq bir zövqdür,” – o, fikrini yekunlaşdırır.

Beləcə, ötən iyunda Polşada tətil zamanı keçirdiyi və beyin şişi diaqnozuna gətirib çıxaran epileptik tutmadan sonra aldığı bu sarsıdıcı xəbərə görə həmin gecəni göz yaşları içində keçirdi.

“Mən yas tuturam… Dostumun 12 ay ərzində öləcəyini düşünürdüm.”

Lakin sonra səhəri plan qurmağa sərf etdi – dərslikləri nəzərdən keçirdi, klinik sınaqları araşdırdı və dünyanın müxtəlif yerlərindəki həmkarlarına e-poçt göndərdi.

Beynin birləşdirici toxumasında yerləşən qlioblastomalar çox aqressivdir və onların müalicəsi üçün ümumi protokol – dərhal cərrahi yolla çıxarılma, ardınca radioterapiya və kimyaterapiya – son iki onillikdə çox dəyişməyib.

Sağqalma göstəriciləri də eyni şəkildə aşağı qalıb. Yenə də bütün xəstələrin yalnız %5-i beş ildən uzun yaşayır.

Çarəsizlik içində professor Long melanomada işə yarayan, lakin beyin xərçəngində heç sınaqdan keçirilməmiş radikal planla professor Scolyeri müalicə etməyi təklif etdi.

Risk və qazanc

Melanomada professor Long və komandası immunoterapiyanın bir neçə dərman istifadə olunanda və şiş hər hansı cərrahi müdaxilə ilə çıxarılmazdan əvvəl tətbiq ediləndə daha yaxşı işlədiyini aşkar etdilər.

Bu, izçi itin təliminə bənzədilərək izah olunur: itə qaçağın – bu bənzətmədə xərçəng hüceyrələrinin – qoxusunu hiss etdirirsiniz ki, sonradan onları axtarıb tapa bilsin.

Professor Scolyer müalicəni sınamağın ‘ağıllı’ olduğunu zarafatla qeyd edir.

Lakin bu, böyük risklər daşıyır.

Bəzi onkoloqlar dərmanların onun beyninə ümumiyyətlə çata biləcəyinə və çatsa belə immun sisteminin cavab verib-verməyəcəyinə şübhə edirdilər.

Onlar təcrübənin onun ölümünü daha da sürətləndirə biləcəyindən narahat idilər.

GBM kimi də tanınan qlioblastoma o qədər sürətlə böyüyür ki, əməliyyatın iki həftə gecikdirilməsi belə cərrahi müdaxilə üçün çox gec ola bilər. Bundan əlavə, immunoterapiya dərmanlarının, xüsusən birlikdə istifadə ediləndə, yan təsirləri xeyli çoxdur.

Həmkarları professor Longun emosional bağlılığının onun qərarverməsini bulanıqlaşdırmasından səssizcə qorxurdular.

“‘Qoy neyroonkologiya mütəxəssisləri öz işlərini görsünlər, sən isə onun dostu ol’ deyirdilər,” – o, danışır.

“[Amma] onun bizə ehtiyacı var… Bizim bu dərin biliklərimiz var, bu bizim vəzifəmizdir.”

Beləliklə, professor Long və bir mütəxəssis komandasının nəzarəti altında professor Scolyer əməliyyatdan əvvəl kombinə edilmiş immunoterapiya alan ilk beyin xərçəngi xəstəsi oldu.

O, həmçinin öz şişinin markerlərinə uyğun hazırlanmış peyvəndi alan ilk şəxs oldu; bu, dərmanların xərçəngi tanımaq qabiliyyətini artırır.

Ümid işığı

İlk görüntünün həyatlarını alt-üst etməsindən bir neçə həftə sonra professor Scolyer və professor Long başqa bir test nəticəsinə baxdılar.

Bu, professor Scolyerin kəlləsindən diqqətlə çıxarılmış şişin analizi idi.

“Heyran qaldım. Bir millisaniyədə,” – o, deyir.

“Aydındır ki, əməliyyatdan əvvəl verilən müalicə nəsə edir.”

Şişdə dərman izlərinin tapılması – dərmanların beyninə çatdığını sübut etməklə yanaşı – aktivləşmə əlamətləri göstərən immun hüceyrələrinin kəskin artımı ilə müşayiət olunurdu. Bu, komandaya həmin anda onların xərçəng hüceyrələrinə hücum edə biləcəyi ümidini verdi.

Qlioblastoma əməliyyatdan orta hesabla altı ay sonra təkrarlanır. Lakin səkkiz ay sonra davam edən immunoterapiya fonunda professor Scolyerdə aktiv xərçəng əlaməti yoxdur.

Ötən həftə daha bir görüntüləmə təmiz çıxdı və professor Long onun beyninin ‘normallaşdığını’ söyləyir.

İndiyədək əldə olunan nəticələr böyük həyəcan yaratdı.

Professor Scolyerin həyatını uzada biləcək bu üsula dair ümidlər artır.

Eyni zamanda, ikilinin hər il dünyada beyin xərçəngi diaqnozu qoyulan 300.000 insana kömək edə biləcək bir kəşfin astanasında olması barədə nikbinlik var.

Bu cür araşdırmalar adətən illər, hətta onilliklər çəkir. Lakin professor Scolyer və professor Longun cəmi bir neçə ayda əldə etdikləri artıq dərman şirkətlərinin marağını çəkib və klinik sınaqlar barədə müzakirələrə səbəb olub.

Qlioblastomaların müalicəsində istifadə olunan hazırkı protokolun adını daşıyan həkim professor Scolyerin proqnozunun ‘bədbin’ olduğunu və bu müalicənin işə yarayıb-yaramadığını söyləmək üçün hələ çox erkən olduğunu bildirir.

“‘Ümidverici’ çətin sözdür… Mən bunu ruhlandırıcı adlandırardım,” – o, Çikaqodan BBC-yə deyir.

“Bu, inqilab deyil, amma yenə də irəliyə doğru bir addımdır.”

O, professor Scolyerin xərçəngi təkrarlanmadan 12, hətta 18 ay keçirməsini görmək istəyir.

Lakin doktor Stupp immunoterapiyanın beyin xərçəngi müalicəsini dəyişdirə biləcəyinə ‘tamamilə’ əmindir.

“Biz rahatlıq zonamızdan çıxmalı və digər şiş növlərində işə yarayan üsullara baxmalıyıq,” – o, deyir.

Professor Scolyer və professor Long da həyəcanın təsirinə qapılmamağa çalışırlar.

Ən yaxşı ssenari professor Scolyerin sağalmasıdır, lakin bunun ehtimalını ‘çox kiçik’ adlandırırlar.

“Bir möcüzə ola bilər,” – professor Scolyer deyir.

Ən pis ssenari barədə BBC-yə onu artıq geridə qoyduğunu söyləyir: “İndiyə qədər ölmüş olardım.”

Əvəzində dekabrda 57. doğum gününü qeyd etdi və ailəsi – həyat yoldaşı Katie və yeniyetmə uşaqları Emily, Matthew və Lucy ilə daha bir Miladı keçirdi.

Professor Scolyer uşaqlarının ‘həqiqətən müstəqil’ olmasını görmək üçün kifayət qədər uzun yaşamaq istəyir. Lakin hər əlavə mühüm mərhələ və hər təmiz görüntü üçün minnətdarlıqla yanaşı, bunun sonuncu ola biləcəyi qorxusu da var.

“Çətindir,” – professor Long dostunu müalicə etmək barədə deyir.

Onlar ölüm və dəfn barədə danışmışdılar. “O, fövqəladə dərəcədə dözümlüdür,” – o, əlavə edir.

Lakin uşaqlarının şəkilləri, ağ lövhəyə yazılmış tapşırıqlar və çərçivəli mükafatlarla dolu rəflərin əhatəsində olan kabinetində oturarkən professor Scolyer göz yaşlarını saxlaya bilmir.

Zahirən göstərdiyi bütün nikbinliyə baxmayaraq, qorxduğunu və ruhunu dərindən bürüyən kədər hiss etdiyini etiraf edir.

“Mən ailəmi sevirəm. Həyat yoldaşımı sevirəm… İşimi sevirəm,” – o, acı təbəssümlə deyir.

“Qəzəblənmişəm. Sarsılmışam… Ölmək istəmirəm.”

Lakin bu araşdırmanın onun diaqnozuna bir məna və məqsəd gətirə biləcəyi düşüncəsi ona təsəlli verir.

“Əldə etdiyimiz məlumatların bu sahəni dəyişdirdiyini bilirəm və sabah ölsəm, bununla çox qürur duyaram.”

*

Xəstə eyni zamanda onkologiya sahəsində çalışan həkim olduqda, müalicə prosesində göstərilən təşəbbüslər və qərarvermə mexanizmləri fərqli ölçü qazana bilər. Bu, həm müalicə üsulları haqqında dərin biliklərə sahib olması, həm də peşə təcrübəsinin öz xəstəliyi ilə mübarizədə unikal baxış təqdim etməsi ilə əlaqədardır. Bununla belə, tək bir halın nəticəsi ümidverici olsa da, genişmiqyaslı klinik araşdırmalarla dəstəklənməli və təsdiqlənməlidir.