Molekulyar müalicələr

Nüvə təbabətində son illərdəki inkişaflar xüsusilə əməliyyat şansı olmayan xəstələr üçün əlavə müalicə alternativləri təmin edir. Xərçəng xəstələrinin ömrünü uzadan və həyat keyfiyyətini yüksəldən bu müalicələr xərçəngli toxumanın yerini tapan hədəfə yönəlmiş ağıllı müalicə xüsusiyyəti daşıyır.

Xərçəngli hüceyrənin xüsusiyyətlərinə görə müalicə

Xərçəngdə müasir müalicə yanaşmaları daha çox hədəfə yönəlmiş müalicələr adı altında qiymətləndirilir. Buradakı hədəf xərçəng hüceyrələridir. Anormal şəkildə çoxalan xərçəng hüceyrələri hüceyrə səthindəki müxtəlif zülallar və ya daxilindəki bəzi molekullar səbəbindən normal hüceyrələrdən fərqli xüsusiyyətlər daşıyır. Son illərdə xərçəng hüceyrəsinin xüsusiyyətlərini və ya zəifliklərini müəyyən edə bilən molekullar sayəsində ağıllı müalicələr hazırlanır. Bu molekullar ağızdan və ya venadaxili yolla orqanizmə verildikdə xərçəngli nahiyəyə yönəlir.

Molekulyar vasitələrlə hədəf xərçəngli toxumadır

Xərçəng hüceyrəsinə yönələn xüsusi molekulunuz varsa, tətbiq ediləcək müalicəyə görə dərman, atom və ya başqa məhvedici maddələr bu molekula yüklənə bilər. Molekullara birləşdirilən bu xüsusi daşıyıcılar müalicəvi maddələri orqanizmdə seçici olaraq xərçəngli hüceyrələrin olduğu hədəfə apararaq xəstə toxumanı hüceyrə səviyyəsində məhv edə bilir. Beləliklə, həm sağlam toxumalar daha az təsirlənir, həm də daha effektiv dozalardan istifadə edilə bilir.

Əməliyyat edilə bilməyən xəstələr üçün yeni seçimlər

Molekulyar müalicə xərçənglə mübarizədə yeni silah təmin edir. Cərrahi üsulların istifadə oluna bilmədiyi hallarda və ya bütün müalicə seçimlərini tükətmiş xəstələrə əlavə şans verir. Xəstəliyi daha irəliləmiş mərhələdə olan insanlarda zərərli hüceyrələrə son zərbə kimi bu yeni üsullar tətbiq oluna bilir. Lakin təcrübə artdıqca xəstəliyin daha erkən mərhələlərində də bu növ müalicələr tətbiq edilə biləcəkdir.

Görüntüləmədə də daşıyıcı molekul prinsipi

Orqanizmə yayılmış xərçəng hüceyrələrinin görüntülənməsi də eyni prinsipə əsasən həyata keçirilir. Xərçəng hüceyrəsinin xüsusiyyətinə uyğun əldə edilən, ünvana aparan molekulyar taksi vəzifəli maddələrlə hüceyrələrin orqanizmdə yayılması görüntülənir. Əvvəllər istifadə olunmuş görüntüləmə üsulları ilə müqayisədə molekulyar görüntüləmə ilə aparılan qiymətləndirmə daha uğurlu nəticələr verir. Eyni üsuldan istifadə edilərək həm müalicə, həm də görüntüləmə təmin edən maddələr də istifadə oluna bilir. Teranostik (yəni latınca müalicə mənasındakı terapiya və diaqnoz mənasındakı diaqnostika sözlərinin birləşməsi) adlanan bu maddələrlə müalicə ilə yanaşı eyni vaxtda dərmanın orqanizmdə yayılması və xəstəliyin gedişi daha effektiv izlənə bilir.

Prostat xərçəngində effektiv tətbiq edilir

Prostat xərçənginin diaqnostikası və müalicəsində yeni molekulyar diaqnostika və müalicələrdən istifadə olunmağa başlanmışdır, yaxın gələcəkdə daha geniş istifadə ediləcəkdir. Qan analizlərində xalq arasında PSA adlanan şiş markeri vardır. Prostat xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra xərçəngin hansı mərhələdə olduğu görüntüləmə ilə müəyyən edilə bilir. Molekulyar hədəfə yönəlmiş müalicələrlə eyni prinsip əsasında hərəkət edilir. Prostat xərçənginə spesifik PSMA zülalından istifadə edilərək PET/BT görüntüləmə üsulu hazırlanmışdır. PSMA PET/BT yayılma potensialı daşıyan prostat xərçəngində metastaz mövcudluğunu müəyyən etmək, lazımsız müdaxilə və müalicələrin qarşısını almaq potensialına malikdir. Metastatik olduğu müəyyən edilən və standart müalicələrə davamlı xəstələrdə isə yüksək enerjili atom olan lütesium 177-dən istifadə edilərək lütesium PSMA ilə hədəfə yönəlmiş müalicə aparıla bilir. Prostat xərçəngində yeni tətbiq edilməyə başlayan digər molekulyar müalicə radium 223-dür. Radium 223 ilə hormona davamlı prostat xərçənglərinin sümük metastazları hədəflənə bilir. Geniş yayılmış sümük metastazlı prostat xərçənglərində Radium 223 müalicəsi ilə sağqalım müddətinin uzandığı göstərilmişdir.

Xərçəngə atom yüklü muncuqlar

Qaraciyər xərçənglərində xəstə nahiyəyə damar yolu ilə çataraq radioaktiv işarələnmiş mikrosferlərin (muncuqların) verilməsi xərçəngli toxumanı məhv edə bilər. Radioembolizasiyavə ya radiomikrosfer müalicəsi adlandırılan prosedur Nüvə Təbabəti, Radiologiya və Tibbi Onkologiya şöbələrinin əməkdaşlığı ilə tətbiq olunur. Üsul qaraciyərin öz xərçənglərində və ya başqa orqanlardan qaraciyərə yayılmış (metastatik) xəstəliklərdə tətbiq oluna bilir. Müalicədə mikroskopik ölçülü, radioaktiv yüksək enerjili yttrium-90 daşıyan muncuqlardan istifadə olunur. Şişi qidalandıran nahiyəyə angioqrafiya proseduru ilə damar yolundan çatdırılan radioaktiv muncuqlar şiş hüceyrəsini və yaxınlığındakı mümkün kiçik yayılmaları hüceyrə səviyyəsində şüalandıraraq məhv edə bilir. Müalicə xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını ala bilir, geriləməsinə səbəb ola və sağqalım müddətinə töhfə verə bilir. Adətən xərçəng dərmanlarından kifayət qədər fayda görməmiş və əməliyyat şansı olmayan xəstələrdə seçilir. Prosedurun aparılması üçün xəstənin yaşı və ümumi vəziyyəti, qaraciyərin vəziyyəti, orqanizmdə başqa yayılmaların olub-olmaması mühüm meyarlardır.

Neyroendokrin növlü xərçənglərdə müalicə ömrü uzadır

Neyroendokrin adlandırılan xərçəng növlərində də radioaktiv müalicələrdən istifadə olunur, bu müalicə peptid reseptor radionuklid müalicəsi (PRRT) adlandırılır. Qısaca NET (neyroendokrin şiş) adlandırılan və somatostatin dediyimiz peptid quruluşlu reseptorları daşıyan bu şişlər mədə, mədəaltı vəzi, bağırsaq, qalxanabənzər vəzi, ağciyər kimi bir çox orqandan qaynaqlana bilər. Müalicədən əvvəl şişlərdə bu reseptorların yayılması və toxumadakı miqdarı PET/BT ilə görüntülənir. Eyni zamanda xəstəliyin yayılması və metastazları müəyyən edilir, veriləcək müalicə dozası üçün planlaşdırma aparılır. Müalicədə venadaxili verilən radioaktiv peptidlər hədəflənən hüceyrələrin üzərinə yapışaraq yüksək miqdarda şüa yayır və xərçəngli hüceyrələri məhv edə bilir. Xəstələrin müalicədən sonra bir neçə gün xəstəxanada qalması lazım gələ bilər. Müalicənin adətən 3-5 kurs tətbiqi tələb olunur. Cərrahiyyə şansı olmayan, şişin orqanizmə yayıldığı və kimyaterapiyaya cavab verməyən xəstələrdə tətbiq edildikdə üç xəstədən birində xəstəlik müalicəyə cavab verə bilər, xəstələrin yarısında xəstəliyin irəliləməsini dayandıra bilir.

Qalxanabənzər vəzi xərçəngində radioaktiv yod müalicəsi

Radionuklid müalicələr arasında ən geniş istifadə olunan və tanınan, qalxanabənzər vəzi xərçəngində tətbiq edilən radioaktiv yod müalicəsidir, xalq arasında atom müalicəsi kimi də tanınır. Uzun illərdir tətbiq edilən, uğuru və etibarlılığı sübut olunmuş müalicə üsuludur. Qalxanabənzər vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulan xəstələrin böyük əksəriyyətinə əməliyyatdan sonra tətbiq edilməli müalicədir. Radioaktiv yod əməliyyatla bütün qalxanabənzər vəzi tam çıxarıldıqdan sonra geridə qalan hüceyrələrdə toplanır. Yaydığı şüalarla mikroskopik qalıqların da aradan qaldırılmasını təmin edir. Xəstəliyi təkrarlanan xəstələrdə də lazım gəldikdə təkrarlanan yüksək dozalarda verilərək tətbiq edilən üsuldur. Müalicənin tətbiqi çox sadədir: ağızdan kapsul və ya maye şəklində radioaktiv yod içirilməklə aparılır.

Uşaqlıq dövrünün bəzi şişlərində radioaktiv müalicələr effektiv ola bilər

Uşaqlıq dövrü şişi olan neyroblastomanın müalicəsində radioaktiv yodla birləşdirilmiş MIBG dediyimiz maddələr istifadə oluna bilir. Xərçəng hüceyrəsinin istifadə etdiyi norepinefrin adlı peptidə bənzər xüsusiyyətli MIBG radioaktiv yodla birləşdirilərək venadaxili verilir. Bu müalicə cərrahiyyə şansı olmayan irəliləmiş mərhələli xəstələrdə hədəf xərçəng hüceyrələrini məhv edərək xəstələrin üçdə birinə fayda verir. Radioaktiv MIBG müalicəsi seçilmiş xəstələrdə neyroendokrin şişlərdə də effektiv ola bilər.

Limfoma (limfa düyünü) xərçəngində istifadəsi

Limfoma adlandırılan limfa düyünü xərçəngində digər müalicələrdən cavab alınmayan hallarda radionuklid müalicə seçim ola bilər. Aşağı dərəcəli limfoma diaqnozu qoyulmuş xəstələr arasında seçilmiş hallarda tətbiq oluna bilir. Yttrium-90 və ya Yod-131 kimi radioaktiv maddələrə birləşdirilmiş CD20 adlı anticisimlər xərçəngli hüceyrələrdə olan anticisim hədəflərinə yönəlir və mikroskopik səviyyədə yüksək miqdarda şüa yayaraq hüceyrələri məhv edir. Digər müalicə üsullarına davamlı bu növ xəstəlikdə halların yarıdan çoxunda cavab alına bilir.

Xəstəni yormur

Hədəfə yönəlmiş atom müalicələri xəstəni yormayan, xərçəngsiz toxumalara yüksək zərər verməyən üsullardır. Radioterapiya zamanı şüalar orqanizmin xərçəngli olmayan hissələrinə də təsir edir və sağlam toxumaları da zədələyə bilər. Atom yüklü müalicələrdə isə bütün orqanizmin şüalandırılması nəzərdə tutulmur. Yalnız xərçəngli şişin və ətrafının radiasiya şüalarına məruz qaldığı bu üsul sayəsində orqanizmin sağlam toxumaları radiasiyanın zərərli təsirlərindən böyük ölçüdə qorunur. Lakin atomun istifadə edilməyən hissəsinin orqanizmdən xaric olunduğu nöqtələrin zədələnməsinin qarşısını almaq üçün lazımi tədbirlər görülməlidir.

Aysberqin görünən hissəsi

Nüvə təbabəti hər xərçəng növünün müalicəsində istifadə olunmur. Sürətlə inkişaf edən müalicə üsulu olan nüvə təbabəti neyroendokrin şişlərdə, limfa xərçənginin bəzi növlərində, qaraciyər, toksik zob və qalxanabənzər vəzi xərçəngində, uşaqlıq dövründə görülən bəzi şişlərdə, prostat xərçəngində düzgün xəstə seçimi ilə istifadə oluna bilir. Lakin xəstənin diaqnoz mərhələsindən etibarən çoxsaylı mütəxəssislərdən ibarət multidissiplinar komanda tərəfindən qiymətləndirilməsi və müalicə planının hazırlanması lazımdır. İnkişaflar nəzərə alındıqda çatılan nöqtəni aysberqin görünən hissəsi kimi təsvir etmək düzgündür.

Daha ətraflı məlumat üçün Prof. Dr Akın Yıldızın veb-saytını ziyarət edin.