Mpox (Meymunçiçəyi) xəstəliyi nədir? Xərçəng pasiyentlərinin bilməli olduqları

Əvvəlki adı meymunçiçəyi olan Mpox xəstəliyi xüsusilə immun sistemi zəif şəxslər üçün risk yarada bilən virus infeksiyasıdır. Xərçəng pasiyentlərinin aldıqları müalicələr səbəbindən immun sistemi zəifləmiş ola bildiyi üçün onlar Mpox-a daha həssas ola bilərlər. Xəstəlik hələ Türkiyədə bildirilməyib və Türkiyə Səhiyyə Nazirliyi Mpox-un ölkədə yayılmasının qarşısını almaq üçün bütün zəruri işləri diqqətlə aparır. Bununla belə, xəstəliyin yayılma forması və ağırlığı nəzərə alındıqda xərçəng pasiyentlərinin və yaxınlarının bu barədə məlumatlı olması faydalı olacaq.

Mpox xəstəliyi haqqında tez-tez verilən suallar

1. Yeni xəstəlikdirmi?

Mpox yeni xəstəlik deyil. İlk dəfə 1958-ci ildə meymunlarda aşkar edilib, insanlarda ilk hadisə isə 1970-ci ildə Konqo Demokratik Respublikasında qeydə alınıb. O vaxtdan bəri xüsusilə Mərkəzi və Qərbi Afrikanın tropik yağış meşələrində geniş yayılıb. Lakin 2022-ci ildə ilk dəfə Afrikadan kənar ölkələrdə geniş miqyasda yayılmağa başlayıb (MD Anderson Cancer Center).

2. Niyə indi bu qədər diqqət çəkib? Dünyada davam edən epidemiyanın miqyası nədir?

2022-ci ildə Afrikadan kənarda ilk genişmiqyaslı Mpox epidemiyası başladı və bu, xəstəliyin Afrikadan kənara yayılmasını sürətləndirdi. 2022-ci ilin mayından etibarən xəstəlik başda Avropa və ABŞ olmaqla bütün dünyada sürətlə yayıldı və yüz mindən çox insana təsir etdi. Bu epidemiya Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) qlobal ictimai səhiyyə fövqəladə vəziyyəti elan etməsinə səbəb oldu. 2023-cü ildə xəstəlik nəzarət altına alındı; lakin Afrikada yeni və daha ağır gedişli epidemiya başlayıb.

3. Xəstəliyin törədicisi məlumdurmu?

Bəli, Mpox xəstəliyinə Monkeypox Virusu (MPXV) səbəb olur. Bu virus çiçək virusuna yaxındır və iki genetik alt tipi var: Qərbi Afrika alt tipi (Xətt 2) və Mərkəzi Afrika (Konqo hövzəsi) alt tipi (Xətt 1). Xətt 1 daha ağır gedişli xəstəliyə səbəb ola bilər (CDC).

4. Virus insana meymunlardan ötürülürmü?

Mpox virusu meymunlardan daha çox gəmiricilərdən insana ötürülür. Gəmiricilər virusun təbii rezervuarı hesab edilir. Meymunçiçəyi əvəzinə "Mpox" adının verilməsinin səbəbi heyvan adlarının xəstəliklərə verilməsinin ayrı-seçkiliyə yol aça biləcəyi narahatlığıdır.

5. Virus insana necə ötürülür?

Mpox virusu yoluxmuş heyvan və ya insanlarla birbaşa təmas yolu ilə ötürülür. Virus dəridən və ya selikli qişalardan (ağız, burun, göz) keçə bilər. Yoluxmuş şəxslərin bədən mayeləri və dəri lezyonları yoluxma baxımından ən böyük riskləri daşıyır. Xəstəliyin cinsi yolla da ötürülə bildiyi müşahidə edilib.

Mpox-un tənəffüs yolu ilə ötürülməsi mümkün olsa da, bu yol COVID-19 kimi aerozolla genişmiqyaslı yayılan infeksiyaya bənzəmir. Mpox əsasən yoluxmuş şəxsin dəri lezyonları və ya bədən mayeləri ilə birbaşa təmas vasitəsilə ötürülür. Tənəffüs yolu ilə ötürülmə uzunmüddətli üzbəüz təmas kimi yaxınlıq tələb edir və adətən yoluxmuş şəxsin tüpürcək və ya digər tənəffüs ifrazatlarının birbaşa başqa şəxsin selikli qişasına (ağız, burun, göz) çatması ilə baş verir.

6. Çiçək və suçiçəyi xəstəliklərinə bənzəyirmi?

Mpox xəstəliyinin çiçək və suçiçəyi kimi digər virus infeksiyaları ilə bəzi oxşarlıqları var. Lakin Mpox çiçək xəstəliyinə daha yaxındır və dəri lezyonları, limfa düyünlərinin şişməsi ilə fərqləndirilə bilər. Həmçinin çiçək xəstəliyi dünyada vaksinlə aradan qaldırılıb.

7. Əlamət və tapıntıları hansılardır?

Mpox xəstəliyi qızdırma, baş ağrısı, yorğunluq, yayılmış bədən ağrıları, limfa düyünlərinin şişməsi və dəri səpgiləri kimi əlamətlərə səbəb olur. Bu əlamətlər virusla təmasdan orta hesabla 6-13 gün sonra yaranır. Dəri lezyonları xüsusilə üz, qol və ayaqlarda cəmlənir və zamanla dəyişir.

8. Simptomsuz infeksiya ola bilərmi?

Simptomsuz Mpox hadisələri nadir görülsə də, virus adətən nəzərəçarpan əlamət və şikayətlərlə gedir. Bu, yoluxmuş şəxslərin aşkarlanmasına və təcrid edilməsinə imkan verir. Buna görə Mpox-un COVID-19 kimi genişmiqyaslı pandemiyaya səbəb olması gözlənilmir.

9. Mpox ilə təmasda olmuş şəxslər nə qədər izlənməlidir?

Mpox ilə təmasda olmuş şəxslər son təmasdan etibarən 21 gün ərzində simptomlar baxımından izlənməlidir. Bu müddətdə hər hansı əlamət yaranarsa, tibb müəssisəsinə müraciət edilməlidir.

10. Xəstəliyə necə diaqnoz qoyulur?

Mpox diaqnozu dəri lezyonlarından götürülmüş nümunələrin PCR testi ilə araşdırılması əsasında qoyulur. Bu test adi laboratoriyalarda deyil, biotəhlükəsizlik səviyyəsi 2 olan laboratoriyalarda aparıla bilər.

11. Xəstəlik ölümcüldürmü?

Mpox adətən yüngül gedişli xəstəlik olsa da, immuniteti basqılanmış şəxslərdə və kiçik uşaqlarda daha ağır keçə bilər. Ümumilikdə pasiyentlərin 1-6%-i, əksəriyyəti kiçik uşaqlar olmaqla, həyatını itirə bilər.

12. Müalicəsi və vaksini varmı?

Mpox üçün geniş istifadə olunan dərman yoxdur. İndiyədək müşahidə edilmiş hallar sidofovir, brinsidofovir, tekovirimat (ST-246) adlı antiviral dərmanlar və çiçək immunoqlobulini tətbiq edilərək nəzarət altına alınıb; lakin onların effektivliyi qəti sübut edilməyib, tədqiqatlar davam edir. Tekovirimat adlı dərman heyvan və insan tədqiqatlarından sonra 2022-ci ildə Avropa Dərman Agentliyi (EMA-European Medicine Agency) və ABŞ FDA tərəfindən təsdiqlənib, lakin dünyada geniş mövcud deyil.

ABŞ-da Mpox xəstəliyində istifadə üçün 2019-cu ildə FDA tərəfindən təsdiqlənmiş JYNNEOS^TM (Imvamune və Imvanex adları ilə də tanınır) adlı vaksin var. Bu zəiflədilmiş (attenuasiya edilmiş) vaksin çiçək və Mpox-a qarşı effektivdir və tərkibində Modifikasiya Edilmiş Vaccinia Virus Ankara ştammı var. Bu ştamm Refik Saydam Hıfzıssıhha İnstitutunun Vaksin Laboratoriyalarında böyük ehtimalla atçiçəyi virusunun ardıcıl pasajları ilə çiçək vaksini ştammı kimi hazırlanıb. Vaccinia Ankara ştammının daha sonra Münhen Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən daha təhlükəsiz vaksin əldə etmək üçün toyuq fibroblast toxuma kulturlarında yenidən ardıcıl pasajlanması ilə əldə edilib. Laboratoriyada bu viruslarla işləyənlər və epidemiya zamanı təmasda olanlar üçün məhdud sayda mövcud olduğu məlumdur. Vaksin təmasdan sonra da tətbiq oluna bilər.

Hazırda Türkiyədə Mpox vaksini yoxdur və tətbiq edilmir. Lakin keçmişdə çiçək xəstəliyinə qarşı verilmiş vaksinlərin Mpox-a müəyyən dərəcədə qoruma təmin etdiyi bildirilir.

13. Çiçək vaksini Mpox-dan qoruyurmu?

Çiçək vaksininin Mpox-a qarşı 85% qoruma təmin edə biləcəyi məlumdur. Lakin çiçək vaksini 1980-ci ildən tətbiq olunmur və buna görə qoruyuculuğunun bu gün nə qədər davam etdiyi tam məlum deyil.

14. Pandemiyaya səbəb olmaq ehtimalı varmı?

Mpox-un əlamətləri nəzərəçarpan olduğu və virus daha az mutasiyaya uğradığı üçün COVID-19 kimi pandemiyaya səbəb olmaq ehtimalı aşağı görünür. Lakin 2023-cü ildə başlayan epidemiyada daha sürətli yayılma və ölüm göstəricilərinin artması narahatlıqları gücləndirib.

15. Türkiyədə hadisə aşkarlanıbmı?

2022-ci ildə Türkiyədə Mpox hadisələri aşkarlanıb, lakin ümumi hadisə sayı rəsmi açıqlanmayıb. 2024-cü ildə xüsusilə Afrikada ciddi epidemiyaya çevrilmiş Mpox-un daha yoluxucu Clade I variantı İsveçdə aşkar edilib. İsveç rəsmiləri bu variantın Afrikada yayılmaqda olan ştammın alt tipi olduğunu və daha yoluxucu ola biləcəyini bildirib. Buna baxmayaraq, Türkiyə Səhiyyə Nazirliyinin 14 avqust 2024-cü il açıqlamasına görə Türkiyədə hələ Mpox hadisəsi aşkarlanmayıb və hazırda məhdudiyyət və ya əlavə tədbirə ehtiyac yoxdur.

Türkiyə Səhiyyə Nazirliyi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) "qlobal fövqəladə vəziyyət" elanından sonra prosesi yaxından izlədiklərini və ictimaiyyəti məlumatlandırmağa davam edəcəklərini açıqlayıb. Bu baxımdan Mpox-un Türkiyədə yayılmasının qarşısını almaq üçün bütün zəruri işlər diqqətlə aparılır.

16. Mpox-dan necə qorunmaq olar?

Mpox-dan qorunmaq üçün xəstə şəxslərin təcrid edilməsi, təmaslıların müəyyənləşdirilməsi, uyğun fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə, risk qruplarının vaksinasiyası və cəmiyyətin düzgün məlumatlandırılması lazımdır.

17. Xərçəng pasiyentləri və yaxınları xüsusi tədbir görməlidirmi?

Xərçəng pasiyentləri immun sistemləri basqılandığı üçün Mpox baxımından daha yüksək risk altındadırlar. Bu pasiyentlər yoluxmuş şəxslərlə yaxın təmasdan çəkinməli, mümkün olduqda xəstəxanaya və ya müalicə mərkəzinə getməzdən əvvəl zəruri tədbirlər görməlidirlər. Mpox virusunun ötürülmə yollarına birbaşa dəri təması, bədən mayeləri ilə təmas və virusla çirklənmiş səthlərə toxunmaq daxildir. Buna görə gigiyena tədbirləri ilə yanaşı maskalar və digər fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə xüsusilə vacibdir.