Müalicə olunmuş xərçəng niyə təkrarlanır: Yatan xərçəng hüceyrələri

Tam cavab alınmış xərçəng müalicələrindən sonra yaşanan ən böyük problemlərdən biri xərçəngin uzun illər sonra təkrarlanma (residiv) riskidir. Bəs xərçəngin uzun illər sonra yenidən yaranmasına səbəb olan amil nədir?

Şiş yuxusu xərçəng hüceyrələrinin uzun müddət aşkar edilə bilməyəcək şəkildə “yuxuda” qalmasıdır. Bu hüceyrələr standart müalicələrdən sağ çıxıb uzun illər sonra yenidən bölünməyə başlayaraq xərçəngin residivinə (təkrarlanmasına) səbəb olur.

Şiş yuxusunun tez-tez müşahidə edildiyi xərçəng növləri;

-süd vəzi xərçəngi,

-prostat xərçəngi,

-dəri xərçəngi (bədxassəli melanom) və

-B hüceyrəli limfomadır.

Yatan xərçəng hüceyrələrinin 4 əsas xüsusiyyəti vardır:

1. Aşağı sürətlə böyümə,
2. Standart xərçəng müalicələrinə davamlılıq, 
3. İmmun sistemindən yayınma və
4. Özünü yeniləmə

Hüceyrə böyüməsinə nəzarət inkişaf etmiş idarəedici tərəfindən aparılır. Hüceyrələrin bölünməsi üçün ardıcıl G0, G1, G2 nöqtələrindən keçməsi lazımdır. Şərtləri ödəməyən hüceyrələr G0 nəzarət nöqtəsində saxlanılır. Başqa sözlə, mühit şəraiti uyğun olana qədər çoxalmırlar.

Şiş yuxusunun 3 növ mexanizmi vardır:

1. Hüceyrə yuxusu: Hüceyrələr daim G0 nəzarət nöqtəsində saxlanılır. Buna görə bölünmür və çoxalmırlar.
2. Angiogen yuxu: Xərçəng hüceyrələri çox sürətlə böyüdüyündən bir müddət sonra qida təmin etmək üçün damar yaratmağa ehtiyac duyur. Lakin bəzi hüceyrələr kifayət qədər damar yarada bilmir. Böyümə sürətləri dayanır, ölən hüceyrələrlə böyüyən hüceyrələrin sayı arasında davamlı tarazlıq yaranır. Bu tarazlığa angiogen yuxu deyilir.
3. İmmunogen yuxu: İmmun sistemimiz şişlərə 3 şəkildə yanaşır. Bunlar eliminasiya (məhv etmə), equilibrium (tarazlıq) və yayınma hissələridir. Bəzi şiş hüceyrələri immun sistemimizə “dost” görünməyi öyrənir və uyğunlaşır. Beləliklə illərlə yuxuda qalır. Standart xərçəng müalicələri və ətraf mühit amilləri bu hüceyrələrin oyanmasına və aqressiv bölünməsinə səbəb ola bilər.

Şiş hüceyrələrinin niyə və necə yuxuya getdiyi hələ cavablandırılmamışdır. Son tədqiqatlar epigenetik (genetika və ətraf mühit əlaqəsi) amillərin təsirli olduğunu göstərir. Həmçinin yatan xərçəng hüceyrələri ilə xərçəng kök hüceyrələri arasındakı oxşarlıqlar hələ araşdırılır. Bu hüceyrələr eyni növdürsə, xərçəng kök hüceyrələrinə qarşı hazırlanmış hədəfli müalicələr şiş yuxusuna qarşı da uğur verə bilər. Başqa problem uğurlu xərçəng müalicəsi almış bütün xəstələrdə hələ yatan xərçəng hüceyrələrinin olub-olmamasıdır.

Son illərdə xərçəng tədqiqatlarında şiş yuxusuna qarşı hansı strategiyanın hazırlanmalı olduğu müzakirə edilir.

Əsasən iki seçim vardır;

1. Yatan xərçəng hüceyrələrini oyadan müalicələr hazırlamaq, yoxsa
2. Şişin yuxuda qalmasını təmin edən müalicələr?

Son klinik tədqiqatlarda şişi yuxudan oyadan müalicələrin xərçəng hüceyrəsinin daha aqressiv bölünməyə başlamasına səbəb olduğu və çoxsaylı dərmanlara davamlılıqgöstərən xərçəng hüceyrələrinin inkişaf etməyə başladığı müşahidə olunmuşdur. Buna görə ümumi qəbul edilən fikir şişin yuxuda qalmasını təmin edəcək müalicələr hazırlamaqdır. Epigenetik amilləri hədəfləyən dərmanlar bu məqsədlə ümid vəd edir.