Otuz yaşında vəfat edən bir dahi: Xavier Bichat və bir ildə altı yüz autopsiya

Patologiyanın ayırdetmə səviyyəsinin orqandan toxumaya endiyi an (1800-1802)

14 noyabr 1771-ci ildə doğulub 22 iyul 1802-ci ildə vəfat edən həkimin otuz ili

Bichat 14 noyabr 1771-ci ildə Fransanın şərqində, Ain bölgəsindəki Thorette kəndində doğuldu. Atası Jean-Baptiste Bichat həm həkim, həm də ailədə onun ilk anatomiya müəllimi idi — yəni Frances Burney-nin atasının musiqişünas olması kimi, Bichatın atası da gənc oğlana həkimliyi erkən yaşdan öyrətmişdi. Ailə Reyn-Alplar bölgəsindəki Poncinə köçdü; balaca Xavier ilk təhsilini orada aldı.

1782-ci ildə, 11 yaşında Nantua kollecinə, 1790-cı ildə isə Lyondakı Saint-Irénée seminariyasına fəlsəfə və ritorika təhsili üçün daxil oldu. Eyni dövrdə Lyonun iki cərrahı, Marc-Antoine Petit və Jean-Marie Viricel onun anatomiya və cərrahiyyə təhsilinə rəhbərliyi üzərlərinə götürdülər. Lakin Bichatın həyatını dəyişdirən qərar 1793-cü ildə verildi: Lyondan Parisə köçdü. Fransa inqilabi xaos içində idi, Terror dövrü hələ başa çatmamışdı, amma Paris elmi baxımdan Avropanın mərkəzi olmağa davam edirdi.

Parisdə Bichat dövrünün ən parlaq cərrahı Pierre-Joseph Desaultnun (1738-1795) yanında assistent kimi işə başladı. Desault Hôtel-Dieu xəstəxanasının baş cərrahı idi; ortopediya və travma cərrahiyyəsində yeni yollar açmış, Parisin ən böyük cərrahi müşahidələr məktəbinə rəhbərlik edirdi. Bichat onun yanında iki il ərzində Parisin anatomiya, klinik müşahidə və patoloji anatomiya üzrə ən intensiv praktikasını gördü. 1795-ci ildə Desault qəfil vəfat edəndə, müəlliminin yarımçıq işlərini tamamlamaq Bichatın üzərinə düşdü: Desaultnun cərrahi xatirələrini dərc etmək, qalan sənədləri toplamaq, məktəbini idarə etmək. Bu, cəmi 24 yaşında olan həkim üçün ağır bir yük idi.

1797-ci ildən Bichat müstəqil dərs deməyə başladı. Parisin gənc həkimləri onun yanına axışırdı; dərsləri o qədər məşhurlaşdı ki, Hôtel-Dieu-nün auditoriyaları kifayət etmədi, o da öz evində xüsusi dərslər təşkil etdi. 1799-cu ildə yenə öz təşəbbüsü ilə Société Médicale d'Émulationcəmiyyətini yaratdı — peşə standartlarını yüksəltmək üçün gənc həkimlər birliyi. Əsas iş istiqaməti müəyyənləşdi: anatomiya ilə patologiya arasındakı əlaqəni yenidən qurmaq.

Mikroskopsuz bir patoloqun qeyri-adi iş sürəti

1799-cu ildən Bichat cərrahiyyəni buraxıb bütün vaxtını anatomik tədqiqata ayırdı. Hôtel-Dieu-nün morqu onun laboratoriyası idi. Müasir oxucu üçün inanılması çətin rəqəm: tək bir ildə təxminən 600 autopsiya. Bu, orta hesabla hər gün iki insan bədəninin disseksiyası deməkdir — səhərlər klinik dərslər, günortadan sonra autopsiyalar, axşamlar yazmaq və oxumaq. Bu tempin arxasında üç amil dayanırdı: inqilabdan sonrakı Parisin sıx xəstəxanalarında davamlı ölümlər, Bichatın açıq-aşkar qeyri-adi iş qabiliyyəti və beyninə yerləşmiş bir vəsvəsə — xəstəlik harada yerləşir?

Bichat Morgagninin 1761-ci ildə verdiyi cavabı bilirdi: xəstəlik orqanda yerləşir. Amma bu cavabın yetərli olmadığını gördü. Çünki eyni orqanın müxtəlif hissələri müxtəlif xəstəliklərə həssas idi. Mədə xərçəngi tez-tez pilor nahiyəsində başlayırdı, amma mədənin cismində nadir hallarda; qaraciyər xərçəngi ya bütün orqana yayılan düyünlər, ya da öd yollarını əhatə edən bir forma şəklində görünürdü. Ağciyər vərəmi alveolları tutarkən, ağciyər xərçəngi bronx ağacında yerləşirdi. Yəni orqanın hansı hissəsi xəstədir? sualı Morgagninin sualından daha dəqiq idi — və bunu cavablandırmaq üçün orqanın alt səviyyəsinə baxmaq lazım gəlirdi.

Bichatın əsas töhfəsi burada idi: orqanın təməl struktur vahidi toxumadır. Orqan müxtəlif toxumaların müəyyən bir arxitekturada birləşməsidir; eyni toxuma tipi müxtəlif orqanlarda ola bilər və xəstəlik adətən orqana deyil, toxumaya bağlıdır. Yəni, məsələn, “seroz membran xəstəliyi” — periton, plevra, perikard — eyni toxumanın müxtəlif orqanlarda təzahürü idi. Vərəm seroz membranların xəstəliyi idi (eyni anda perikardit, peritonit və plevrit), pnevmoniya alveol toxumasının, hepatit isə qaraciyər parenximasının. Bu, sonralar Virchowun (87-ci gün) və müasir molekulyar patologiyanın daha incə ayırdetmə səviyyələrində də qəbul edəcəyi əsas prinsipdir: eyni toxuma tipi eyni xəstələnmə nümunəsini daşıyır.

Mikroskopsuz təsnif edilən histologiya

1800-1801-ci illər arasında Bichat üç əsas əsərini dərc etdi: Traité des membranes en général et de diverses membranes en particulier (Ümumiyyətlə membranlar və ayrı-ayrı membranlar haqqında araşdırma, 1800), Recherches physiologiques sur la vie et la mort (Həyat və ölüm haqqında fizioloji araşdırmalar, 1800) və şah əsəri Anatomie Générale appliquée à la physiologie et à la médecine (Fiziologiya və təbabətə tətbiq edilən ümumi anatomiya, 1801). Sonuncu dörd cildlik nəhəng bir əsər idi və burada Bichatın adi gözlə, qaynatma, turşu/qələvi reaksiyaları və mexaniki disseksiya ilə ayırd etdiyi 21 toxuma tipi sistemli şəkildə təsnif edilmişdi.

Bu siyahıya müasir baxışla yanaşanda təəccübləndirən məqam Bichatın heç bir mikroskopdan istifadə etməməsidir. Əslində Bichat mikroskopa etibar etmirdi — onu nəzarətsiz, aldadıcı bir alət hesab edirdi. 1800-cü illərin əvvəlində mikroskopik alətlər “xromatik aberrasiya” (rəng sapması) problemini hələ həll etməmişdi; bu da təsvirdə rəngli halqalara və bulanıqlığa səbəb olurdu. Yetərli optik düzəliş üçün Joseph Jackson Listerin (cərrahi antisepsisin banisi Joseph Listerin atası) 1830-cu illərdə axromatik obyektivi ixtira etməsini gözləmək lazım gələcəkdi. Bichatın “mikroskopa etibar etmirəm” cümləsi 1800-cü ildə elmi baxımdan ağlabatan mülahizə idi. Alətin özü hələ patoloji anatomiya üçün etibarlı vasitə deyildi.

Bichatın toxumaları ayırmaq üçün istifadə etdiyi üsullar bu gün histokimyanın sələfi kimi qiymətləndirilə bilər: qaynatma (zülalın denaturasiyası ilə konsistensiyanın dəyişməsi), turşu ilə işləmə (kollagen və elastin reaksiyaları), qələvi ilə işləmə, qurutma, qovurma, efir və spirt kimi həlledicilər. Hər toxumanın bu təsirlərə cavabı fərqli idi və Bichat həmin fərqləri sistemli şəkildə qeydə almışdı. Yəni 21 toxuma tipinin təsviri kimyəvi-mexaniki xüsusiyyətlərin sistemli müşahidəsinə əsaslanan taksonomiyadır.

Toxuma patologiyasının onkologiyaya təsiri

Bichatın işləri birbaşa onkologiyaya yönəlməmişdi; o, fizioloq-anatom idi və xəstəliyin ümumi nəzəriyyəsi ilə maraqlanırdı. Lakin təsvir etdiyi çərçivə sonrakı əsrin xərçəng anlayışına zəmin yaratdı. Bir neçə mühüm nəticə:

Birincisi, şişin toxuma mənşəyinin sorğulanması. Morgagni “mədə xərçəngi” deyərkən bir orqanı nəzərdə tuturdu; Bichatdan sonra həkimlər “mədənin hansı toxuması xəstədir?” deyə soruşmağa başladılar. Bu, Wilhelm Waldeyerin 1867-ci ildə aparacağı karsinoma (epitel mənşəli) və sarkoma (mezenximal mənşəli) fərqləndirməsinin (90-cı gün) fəlsəfi sələfidir. Karsinomanın epitel hüceyrəsindən yarandığı fikri Bichatın 21 toxuması arasında 10-15 nömrəli epiteləbənzər strukturların ayrıca kateqoriyaya yerləşdirilməsinin davamıdır.

İkincisi, şişin anatomik yayılma nümunəsinin toxuma mərkəzli şərhi. Bichat seroz membranların (periton, plevra, perikard) ortaq xəstəlik nümunəsini müşahidə etdi: peritoneal karsinomatoz, plevral metastaz, perikardial effuziya — bunların hamısı seroz toxumanın oxşar xərçəng reaksiyalarıdır. Müasir onkologiya bu gün də həmin anlayışdan istifadə edir: “peritoneal yayılma, plevral effuziya” kimi ifadələr Bichatın 200 il əvvəl yaratdığı kateqoriyaları daşıyır.

Üçüncüsü, histopatoloji diaqnoz anlayışına yol açan nəzəri zəmin. Mikroskop 1830-cu illərdən sonra — Joseph Jackson Listerin axromatik obyektivindən sonra — patologiyaya daxil olanda patoloqlar Bichatın 21 toxumasının hər birinin mikroskopik qarşılığını axtardılar. 1838-ci ildə Johannes Müller (81-ci gün) şişlərin mikroskopik təsvirlərini dərc edəndə istifadə etdiyi təsnifat çərçivəsi böyük ölçüdə Bichatın toxuma kateqoriyalarına əsaslanırdı. Müasir histopatoloji şiş təsnifatı (WHO şiş atlası) hələ də Bichatın toxuma anlayışı üzərində qurulub.

Elmin gözlənilməz sonu

Toxuma doktrinasından müasir histopatologiyaya 224 il

Bichatın 1800-1801-ci illərdə təsvir etdiyi 21 toxuma tipi bu gün müasir histologiyada fərqli taksonomiya çərçivəsində nəzərdən keçirilir — əsasən dörd əsas toxuma qrupu: epitel toxuması, birləşdirici toxuma (sümük və qığırdaq daxil olmaqla), əzələ toxuması, sinir toxuması. Müasir təsnifat mikroskopik müşahidəyə və hüceyrə quruluşuna əsaslanır; Bichatın adi gözlə apardığı təsnifat daha ümumidir, amma mahiyyətcə eyni məntiqlə qurulub. Onun “seroz membran” kateqoriyası müasir histologiyada tək bir epitel tipi (mezotel) kimi şərh olunur; “selikli membran” kateqoriyası müxtəlif epitel tiplərini (silindrik, çoxqatlı yastı və s.) əhatə edir. Müasir şərhdə Bichatın bəzi kateqoriyaları birləşir, bəziləri ayrılır; lakin əsas fikir qüvvədə qalır: orqan deyil, toxuma — xəstəliyin taksonomik vahidi.

Bu günün molekulyar onkologiyası da həmin prinsipi daşıyır. Hər bir ağciyər xərçəngi sadəcə “ağciyər xərçəngi” deyil: yastıhüceyrəli karsinoma, adenokarsinoma, kiçikhüceyrəli karsinoma, irihüceyrəli karsinoma — hər biri fərqli toxuma mənşəyinin (bronx epiteli, alveol epiteli və ya neyroendokrin hüceyrə) şişidir və fərqli müalicə profili tələb edir. Bu fərqləndirmə Bichatın 1800-cü ildəki toxuma fərqləndirməsinin müasir davamıdır.

Eyni şəhər, eyni onillik, iki fərqli həyat

Burada silsilənin son üç gününü birləşdirən maraqlı bir tarixi təsadüfə toxunmaq lazımdır. 73-cü günümüzün Bichatı, 71-ci günümüzün Frances Burney-nin (1811-ci il Paris mastektomiyası) əməliyyat olunduğu Parisdə tam doqquz il əvvəl vəfat etmişdi. Burney-nin Parisdə yaşadığı 1801-1812 dövrü Bichatın ölümündən dərhal sonraya təsadüf edir. Burney-ni əməliyyat edən baron Larrey və Antoine Dubois Bichatın müasirləri idi — xüsusilə Larrey Bichatın dəfninə gedən qrupun içində olmuş ola bilər (bu, dəqiq deyil, amma dövr və peşə əlaqələri baxımından ehtimallıdır). Dubois isə Bichatın Hôtel-Dieu-dəki müasiri idi və onun klinik dərsləri Parisin bütün aparıcı cərrahları üçün istinad nöqtəsi idi.

Burney 1811-ci il əməliyyatında çıxarılan toxumanın nə olduğunu məktubunda deyə bilmədi — çünki dövrün patologiyası hələ yetkinləşməmişdi. Lakin həmin şiş Bichatın əlində olsaydı, onu açıb araşdıra bilsəydi — skirroz mədə şişi ilə skirroz döş şişi arasındakı struktur oxşarlıqları, fibroz toxuma ilə vəz toxumasının qarşılıqlı təsiri, ətraf limfa toxumasının reaksiyası — Bichat yəqin ki, onu özünün 21 toxumalı çərçivəsində təsnif edərdi. Amma bunu etməyə vaxtı olmadı. Burney-nin 1811-ci il əməliyyatından doqquz il əvvəl Bichat 30 yaşında vəfat etmişdi; buna baxmayaraq, Burney-ni əməliyyat edən həkimlərin intellektual mühitinin bir hissəsi Bichatın toxuma doktrinasına borclu idi.

Bu yazı 365 gündə xərçəng tarixi silsiləsinin 73-cü gününə aiddir. Patologiyanın ayırdetmə zənciri Bichatın toxuma doktrinasından mikroskopik patologiyaya, hüceyrə patologiyasına və molekulyar patologiyaya uzanır; bu zəncirin sonrakı halqaları Müller (81-ci gün), Schwann-Schleiden hüceyrə nəzəriyyəsi (84-cü gün), Virchowun Cellularpathologie əsəri (87-ci gün) və Waldeyerin karsinoma-sarkoma fərqləndirməsi (90-cı gün) çərçivəsində işlənəcək. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə yönləndirməsi ehtiva etmir.