Qalxanabənzər vəzi əməliyyatı 1872 – Fiziologiya üzrə Nobel mükafatı 1909

1886-cı ildə zob adlanan hal səbəbindən şişmiş qalxanabənzər vəzini çıxarmağın çətinlikləri haqqında amerikalı cərrah Samuel Gross qeydlərində bunları yazırdı:

"Ağıllı adam zoblu qalxanabənzər vəzini çıxarmağa çalışmaz. Cərrah bu qədər cəsur və ya cürətli olarsa, bıçağının hər zərbəsində qan tökəcək və əgər dəhşətli qırğınını bitirənədək qurbanı sağ qalarsa, özünü şanslı hiss etməlidir.”

Zob maddələr mübadiləsi və böyümə üçün lazım olan hormonları sintez etməklə vəzifəli qalxanabənzər vəzinin işləməsinə kömək edən yodun çatışmazlığından yaranır. Müasir uğurlu qalxanabənzər vəzi əməliyyatları isveçrəli cərrah Emil Theodor Kocher ilə başladı və o, 1872-ci ildən etibarən minlərlə əməliyyat həyata keçirdi. Kocher qalxanabənzər vəzinin fiziologiyası, patologiyası və cərrahiyyəsi üzərindəki işləri ilə Nobel mükafatı qazandı.

Təəssüf ki, insanlar illərlə qalxanabənzər vəzi olmadan yaşaya bilsələr də, tiroid hormonlarının çatışmazlığı sonda psixi və fiziki pozuntulara səbəb olur. Kocher"Zoblu insanları vegetativ həyata məhkum etdim, [bir çoxunu] kreatininə çevirdim, yaşamağa dəyməyən bir həyat yaşamaları üçün onları xilas etdim."

Boyunda yerləşən qalxanabənzər vəzi kəpənək qanadlarını xatırladan iki paylı quruluşa malikdir. Vəzinin ifraz etdiyi iki əsas hormon triyodtironin və tiroksindir. 

• Hipertiroidizm bu hormonların həddindən çox istehsal olunduğu pozuntudur və çəki itkisi, sürətli ürək döyüntüsü, zəiflik kimi simptomları var. 
• Hipotiroidizm isə hormonların yetərsiz miqdarda istehsal olunmasıdır və yorğunluq, qəbizlik, saç tökülməsi kimi simptomları var. 

Xoşbəxtlikdən, hipertiroidizm qalxanabənzər vəzinin daxilində toplanaraq vəzinin hamısını və ya bir hissəsini məhv edə bilən radioaktiv yod kimi müxtəlif yollarla müalicə edilə bilər. Bu müalicənin nəticəsində insan hipotiroidizm əlamətləri göstərə bilər, lakin gündəlik qəbul edəcəyi sintetik tiroksin ehtiva edən həblərlə müalicə oluna bilər. 

Tiroid hormonlarının səviyyəsi aşağıdırsa, beyindəki hipotalamus tirotropin ifraz etmək üçün hormon (TRH) ifraz edir və bu, hipofiz vəzinin tiroidstimullaşdırıcı hormon (TSH) ifraz etməsinə səbəb olur. Bu şəkildə qalxanabənzər vəzinin hormon istehsalı təkanlanır. Eyni məntiqlə tiroid hormonlarının səviyyəsi yüksəkdirsə, TRH və TSH istehsalı basdırılır.

Yazıdakı şəklin izahı: Emil Theodor Kocher tərəfindən əməliyyat edilmiş isveçrəli qadın

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Samuel David Gross (1805–1884), Emil Theodor Kocher (1841– 1917)

• Əvvəlki mövzu: Tibbi termometr 1866 – Hərarətölçənlər
• Sonrakı mövzu: Cüzam 1873 – Tanrının lənəti