Qaraciyər terapiyası 1926 – Anemiyanın başa düşülməsi və B12

Anemiya qanda eritrositlərin sayının normadan az olmasıdır. Anemiyanın bir növü olan pernisioz anemiya mədənin parietal hüceyrələrinin və daxili faktorun (B12 vitamini sorulması üçün lazım olan qlikoprotein) məhv edildiyi autoimmun xəstəlikdir. 

1920-ci illərdə pernisioz anemiya (PA) səbəbindən ildə təxminən 6000 amerikalı ölürdü. Simptomlara şəxsiyyət dəyişiklikləri və yöndəmsiz hərəkətlər daxil idi, xəstəlik adətən ölümlə nəticələnirdi. 

Anemiyalar müxtəlif formalarda ortaya çıxır, lakin adətən qırmızı qan hüceyrələrinin (KKH) sayının və onlardakı hemoqlobin miqdarının azalması ilə əlaqəlidir. Hemoqlobin toxumaların istifadəsi üçün oksigen daşıya bilən, tərkibində dəmir olan molekuldur.

1925-ci ildə amerikalı həkim George Whipple itlərin qanını boşaldaraq apardığı tədqiqatlarla itlərdəki anemiyada dəmirin əsas rol oynadığını göstərdi. Anemiyalı itlərə qaraciyər verdikdə simptomlar yüngülləşdi və o, qaraciyərdəki dəmirin onların sağalmasında mühüm rol oynadığını müşahidə etdi. 

1926-cı ildə amerikalı həkimlər George Minot və William Murphy PA xəstələrinin çoxlu çiy qaraciyər yedikdə simptomlarının azaldığını göstərdikdən sonra "qaraciyər terapiyası" tez-tez təyin olunmağa başladı. Bəzi xəstələr PA səbəbindən o qədər zəif idilər ki, burun dəliklərindən mədəyə salınan zondlar vasitəsilə mayeləşdirilmiş çiy qaraciyərlə qidalandırılmalı olurdular.

Amerikalı həkim William Castle PA xəstələrində təsir yaratmaq üçün niyə bu qədər çox qaraciyərin lazım olduğunu düşündü. PA xəstələrində mədə turşusunun da çatışmadığı ortaya çıxdı. Dr. Castle əti requrgitasiya (həzm olunmamış qidaların qida borusu ilə yuxarı qalxıb ağıza qayıtması) etdikdən sonra xəstələrə çiy hamburger verdikdə PA simptomlarının azaldığını müşahidə etdi. Qaraciyərdəki və ya mədə şirələri ilə bağlı bir “şeyin” buna səbəb olmalı olduğunu düşündü.

Bu gün lazım olan faktorun B12 vitamini olduğunu bilirik. B12 vitamini hemoqlobin istehsalı üçün lazımdır. Bundan əlavə, normal mədə parietal hüceyrələri həm turşu, həm də daxili faktor (IF) ifraz edir. IF B12 vitamininin nazik bağırsaqda sorulması üçün lazımdır. Pernisioz anemiyada bədəndə kifayət qədər B12 vitamini olmadığı üçün yetərli sayda sağlam eritrosit yaradıla bilmir. Kifayət qədər B12 vitamini olmadıqda eritrositlər normal bölünə bilmir və həddən artıq böyüyür. Həddən artıq böyümüş eritrositlərin sümük iliyindən (sümüklərdə yerləşən və qan hüceyrələrinin yarandığı süngərvari toxuma) qana keçməsində problem yarana bilər. 

Ağır və uzunmüddətli pernisioz anemiya ürəyə, beyinə və bədənin digər orqanlarına zərər verə bilər. Pernisioz anemiya həmçinin sinir zədələnməsi, nevroloji problemlər (yaddaş itkisi kimi) və həzm sistemi problemləri kimi digər ağırlaşmalara da səbəb ola bilər. Bundan əlavə, pernisioz anemiyası olan insanlarda mədə xərçənginə tutulma riski arta bilər. Bir mənada Whipple-ın dəmir çatışmazlığı anemiyasında dəmir əlavəsi üçün istifadə etdiyi qaraciyər terapiyası B12 vitamini çatışmazlığı ilə bağlı PA-nın müalicəsinə də yol açmışdır.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: George Richards Minot (1885–1950), George Hoyt Whipple (1878–1976), William Parry Murphy (1892–1987), William Bosworth Castle (1897–1990)

• Əvvəlki mövzu: Müasir mamalıq 1925 – Ana və körpəyə qulluq mütəxəssisi
• Növbəti mövzu: Carrie Buck-ın sterilizasiyası 1927 – Yevgenika