Qaranlıqda gizlənən bayquş: Orta əsr cərrahı John of Arderne və palliativ qayğının doğuluşu
Bu məqalədə
39-cu gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Elə bir cərrah düşünün ki, 14-cü əsrin vəhşi tibb mühitində neştərini kənara qoyub "Xəstəliyə qalib gələ bilmiriksə, ağrını yüngülləşdirək" deməyə cəsarət etsin.
Orta əsr Avropasında cərrahiyyə anesteziya və antisepsinin olmadığı, çox vaxt döyüş meydanlarında icra edilən ağrılı və əsasən ölümcül sənət idi. Cərrahlar adətən hər cür kütləni vəhşicəsinə kəsib çıxarır və ya qızğın dəmirlə dağlayırdılar. Lakin 14-cü əsr İngiltərəsində bu qaranlıq mənzərəni dəyişən, neştəri qədər qələmi və mərhəməti ilə də tarixə düşən bir ad ortaya çıxdı: John of Arderne (1307–1392).
İngilis cərrahiyyəsinin atası sayılan Arderne cəngavərlərin uzun saatlar at belində qalması nəticəsində yaranan anal fistulların müalicəsindəki ustalığı ilə tanınırdı. Lakin 1370-ci illərdə yazdığı “Practica of fistula in ano” adlı şah əsərində onkologiya tarixinə qızıl hərflərlə yazılacaq tamamilə başqa bir detala yer verdi: Düz bağırsaq (yoğun bağırsağın son hissəsi) xərçəngi.
Metaforanın gücü: "Bubo" (bayquş)
Arderne əsərində düz bağırsaq xərçəngini tibbi ədəbiyyatda təəccüblü və poetik metafora ilə "Bubo" (latınca bayquş) adlandırmışdı. Niyə? Öz sözləri ilə belə izah edirdi:
Orijinal əlyazmalarda xəstəliyi təsvir etdiyi sətirlərin yanında özünün çəkdiyi kiçik bayquş fiqurları var idi.
Diaqnoz: barmaqların gördüyü həqiqət
Diaqnoz üçün təsvir etdiyi üsul müasir proktologiyanın əsasını təşkil edən barmaqla müayinə (rektal tuşe) idi: "Həkim barmağını xəstənin anusuna daxil etməlidir. İçəridə daş kimi sərt bir şey taparsa və bu sərtlik xəstənin nəcis ifrazına mane olursa, bu, qəti şəkildə bubodur."
"Primum non nocere": harada dayanacağını bilmək
Lakin John of Arderne-i əsl tibb əfsanəsinə çevirən yalnız dəqiq diaqnozu deyil, həkim kimi "harada dayanmalı olduğunu" bilməsi idi. Dövrün şarlatan həkimləri çarəsiz xəstələrə hər cür şişi kəsib çıxaracaqlarını vəd edərək onları dəhşətli ağrılar içində ölümə tərk edərkən, Arderne irəliləmiş düz bağırsaq xərçənginin o dövrün şəraitində əməliyyat edilə bilmədiyini (inoperabel olduğunu) açıq yazdı. Həmkarlarına xəbərdarlıq etdi:
"Bu xəstəliyə gərəyindən artıq müdaxilə etməyin. İnsan əli ilə edilən heç bir müalicə onu sağalda bilməz; neştərinizlə kütləni kəsib xəstəyə daha çox ağrı verməyin."
Orta əsrlərdə palliativ qayğı protokolu
Bunun əvəzinə, bəşər tarixində xərçəng xəstələri üçün məlum olan ən qədim "Palliativ qayğı" (yüngülləşdirici və dəstəkləyici müalicə) protokollarından birini təqdim etdi. Məqsədi xəstəliyi yox etmək deyil, xəstənin ağrısını yüngülləşdirmək və son günlərini insan ləyaqətinə uyğun keçirməsini təmin etmək idi.
Arderne-in resepti
- Ağrını yüngülləşdirmək üçün: Tiryək (opium), baldıran və batbat kimi bitki mənşəli ağrıkəsicilərdən istifadə edilən süngərlər hazırlanmasını tövsiyə etdi.
- Tıxanıqlığı yüngülləşdirmək üçün: Bağırsaq tıxanıqlığını yüngülləşdirmək məqsədilə zeytun yağlı xüsusi imalələr və sakitləşdirici məlhəmlər tətbiq etməyi məsləhət gördü.
DROZDOGAN Akademiyasının şərhi
Xəstəliyi deyil, "xəstəni" müalicə etmək mərhəmətli onkologiya praktikasının əsasıdır. Müasir tibbdə bəzən "mümkün olan hər şeyi etmək" ilə "xəstənin həyat keyfiyyətini qorumaq" arasında incə xətt var. Arderne-in "qaranlıqdakı bayquşa" bıçaqla toxunmamaq qərarı tibbin ən əsas prinsipi olan "Primum non nocere" (Əvvəlcə zərər vermə) qaydasının möhtəşəm nümunəsidir.Bu gün irəliləmiş xərçənglərdə ən azı kimyaterapiya qədər önəm verdiyimiz həyat keyfiyyəti yönümlü yanaşmaların kökləri 650 il əvvələ, bu müdrik cərraha gedib çıxır.
Mənbələr
- 1. Arderne, J. (1376). Treatises of fistula in ano, haemorrhoids, and clysters (Tərcümə və tərtib: D'Arcy Power, Early English Text Society, 1910).
- 2. Van der Sluis, F. J. (2012). Risk estimation in colorectal cancer surgery (Chapter 1: History of Rectal Cancer), University of Groningen.
- 3. Pearn, J. (2012). "Master John of Arderne (1307-1380): a founder of modern surgery". ANZ Journal of Surgery, 82(1-2), 46-51.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.